Thực Hành Quyền Công Tố Trong Điều Tra Tội Giết Người Theo Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN QUỐC HÂN THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ TRONG ĐIỀU TRA CÁC TỘI GIẾT NGƢỜI THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM Ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự Mã số: 9.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Văn Huyên Hà Nội - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu đề cập trong Luận án là trung thực, có nguồn gốc trích dẫn rõ ràng. Tác giả Luận án NGUYỄN QUỐC HÂN MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu trong nước. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án và những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu và giải quyết.

20 Kết luận chương 1. 26 CHƢƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ TRONG ĐIỀU TRA CÁC TỘI GIẾT NGƢỜI THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM. Những vấn đề lý luận về thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người. Quy định của pháp luật Việt Nam đối với hoạt động thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người.

62 Kết luận chương 2. 77 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ TRONG ĐIỀU TRA CÁC TỘI GIẾT NGƢỜI THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM. Tình hình, đặc điểm các tội giết người ở Việt Nam trong những năm gần đây. Thực trạng tổ chức lực lượng của Viện kiểm sát thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người.

Hoạt động thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người. Nhận xét, đánh giá những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế của công tác thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người. 101 Kết luận chương 3. 112 CHƢƠNG 4: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ TRONG ĐIỀU TRA CÁC TỘI GIẾT NGƢỜI.

Dự báo tình hình các tội giết người. Yên cầu nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người. Giải pháp hoàn thiện pháp Luật Hình sự và Tố tụng hình sự, và những giải pháp khác. 121 Kết luận chương 4.

145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 147 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 148 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT BLHS : Bộ luật hình sự BLTTHS : Bộ luật tố tụng hình sự CQĐT : Cơ quan điều tra ĐTV : Điều tra viên KSV : Kiểm sát viên THQCT : Thực hành quyền công tố VKS : Viện kiểm sát VKSND : Viện kiểm sát nhân dân VKSNDTC : Viện kiểm sát nhân dân tối cao XHCN : Xã hội chủ nghĩa YCĐT : Yêu cầu điều tra MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Hoạt động Thực hành quyền công tố (THQCT) là một trong hai chức năng quan trọng của Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) được quy định tại Điều 107 Hiến pháp năm 2013: “Viện kiểm sát nhân dân THQCT, kiểm sát hoạt động tư pháp”[62].

Như vậy, trong bộ máy các cơ quan nhà nước, thì VKSND có hai chức năng là THQCT và kiểm sát hoạt động tư pháp. Điều 3 Luật tổ chức VKSND năm 2014 quy định: “Hoạt động Thực hành quyền công tố là hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự để thực hiện việc buộc tội của nhà nước đối với người phạm tội, được thực hiện ngày từ khi giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự” [66]. Nhất quán đường lối đổi mới tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, X, XI, XII, Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) của dân, do dân và vì dân, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, đồng thời gắn việc thưc hiện chủ trương này với việc thực hiện công cuộc cải cách tư pháp. Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 đặt ra mục tiêu của cải cách tư pháp là: xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, kiện toàn các cơ quan tư pháp theo hướng nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả… lấy cải cách tổ chức và hoạt động xét xử làm trung tâm.

Trong đó xác định mục tiêu cải cách đối với ngành Kiểm sát là: “Trước mắt, viện kiểm sát nhân dân giữ nguyên chức năng như hiện nay là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Viện Kiểm sát nhân dân được tổ chức phù hợp với hệ thống tổ chức của tòa án…, tăng cường trách nhiệm của công tố trong hoạt động điều tra”[18]. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, với những ảnh hưởng từ mặt trái của kinh tế thị trường đã làm cho tình hình tội phạm diễn biến phức tạp, nhiều loại tội phạm mới xuất hiện với chiều hướng gia tăng. Đặc biệt là loại tội phạm giết người trong thời gian gần đây gia tăng về số lượng, tính chất nghiêm trọng, thủ đoạn tinh vi, nhiều vụ giết người với tính chất man rợ gây hoang mang cho quần chúng nhân dân.

Trước diễn biến tội phạm giết người gia tăng, 1 ngành Kiểm sát nhân dân đã có nhiều cố gắng nâng cao trách nhiệm trong hoạt động THQCT các vụ án hình sự nói chung, các vụ án về các tội giết người nói riêng, đảm bảo việc xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, phục vụ kịp thời yêu cầu chính trị tại các địa phương và trong cả nước. Thông qua công tác THQCT trong điều tra các tội giết người, VKSND đã không phê chuẩn các quyết định chưa đủ căn cứ pháp lý hoặc hủy các quyết định trái pháp luật của CQĐT, nhằm hạn chế đến mức thấp nhất việc làm oan người vô tội cũng như không để xảy ra việc bỏ lọt tội phạm và người phạm tội; không gia hạn điều tra vụ án để hạn chế tình trạng điều tra kéo dài; ngăn ngừa sự lạm quyền trong việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn; bảo đảm việc khởi tố, việc bắt, việc điều tra có căn cứ và đúng pháp luật. Tuy nhiên, do hạn chế về trình độ pháp luật, về nhận thức THQCT nói chung và THQCT trong điều tra các tội giết người nói riêng của một số cán bộ, Kiểm sát viên và đặc biệt là nhận thức về vị trí, vai trò, trách nhiệm của mình trong hoạt động THQCT trong điều tra các tội giết người chưa được rõ ràng dẫn đến hiệu quả hoạt động chưa cao, bộc lộ những hạn chế, yếu kém như: Chưa làm hết trách nhiệm theo quy định của pháp luật; chưa kịp thời đề ra yêu cầu điều tra đối với điều tra viên; chưa hình thành kỹ năng phân tích, tổng hợp, đánh giá chứng cứ để phát hiện, giải quyết kịp thời các mâu thuẫn trong hồ sơ vụ án, tìm ra sự thật khách quan của vụ án; thiếu tinh thần trách nhiệm trong công tác THQCT trong điều tra các tội giết người dẫn đến những vi phạm nghiêm trọng các quy định của BLTTHS; không kiểm tra tính căn cứ và hợp pháp trong việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn; công tác tổng kết rút kinh nghiệm tìm ra nguyên nhân hạn chế, yếu kém nhằm đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động THQCT trong điều tra các tội giết người bị oan, sai chưa được thực hiện thường xuyên và phổ biến rộng rãi đến các KSV; số lượng các vụ án VKSND trả lại điều tra bổ sung do thiếu chứng cứ hoặc vi phạm pháp luật trong hoạt động điều tra còn cao. Từ thực tế của công tác THQCT trong điều tra các tội giết người trong thời gian qua trên địa toàn quốc, chúng tôi nhận thấy do nhận thức pháp luật khác nhau, chưa có sự thống nhất trong cách hiểu và áp dụng pháp luật trong quá trình giải quyết án nên dẫn đến việc áp dụng pháp luật hình sự của các cơ quan tố tụng ở từng lúc, từng nơi có sự khác nhau trong việc tìm ra đâu là ranh giới giữa tội “giết người” với các tội: “giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh”, “giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội”… Để từ đó làm cơ sở cho việc áp dụng pháp luật một cách chính xác.

Nhiều vụ án về các tội giết người bị 2 khởi tố, điều tra oan, sai, điển hình như: vụ án Nguyễn Thanh Chấn (Bắc Giang); vụ án Huỳnh Văn Nén (Bình Thuận); vụ Trần Hol, Trần Cua, Trần Văn Đỡ, Thạch Sô Phách, Thạch Mười và Khâu Sóc (Sóc Trăng); thậm trí có 02 vụ án giết người (Bình Phước) bị Tòa án cấp sơ thẩm tuyên vô tội hoặc bị cấp phúc thẩm hủy án để điều tra lại; số lượng các vụ án các tội giết người hàng năm không giảm, BLHS và BLTTHS năm 2015 còn có những bất cập, tính chất của tội phạm ngày càng phức tạp, thủ đoạn gây án manh động, làm ảnh hưởng đến an ninh, trật tự, giảm lòng tin của nhân dân đối với các cơ quan bảo vệ pháp luật. Xuất phát từ thực tế nêu trên cho thấy việc nghiên cứu, làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về THQCT của Viện kiểm sát nhân dân trong điều tra các tội giết người là cần thiết, nó giúp cho mỗi cán bộ, Kiểm sát viên có nhận thức lý luận và thực tiễn sâu sắc để giải quyết tốt các vụ án về các tội giết người. Với lý do đó, tác giả chọn nghiên cứu đề tài: “Thực hành quyền công tố trong điều tra các tội giết người theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam” làm Luận án tiến sĩ luật học của mình. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Mục tiêu nghiên cứu của đề tài luận án là nhằm tiếp cận một cách có hệ thống và toàn diện công tác THQCT trong điều tra các tội giết theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, trên cả hai bình diện lý luận và thực tiễn.

Trên cơ sở thống nhất về mặt nhận thức và đánh giá thực trạng, kết quả nghiên cứu của luận án tìm ra những khó khăn vướng mắc, tồn tại, bất cập và nguyên nhân làm ảnh hưởng đến kết quả hoạt động của công tác này.