Luận án Tiến sĩ: Thời hạn tố tụng hình sự và thực tiễn tại Việt Nam - Nguyễn Đình Nhâm

ĐẠI HỌC THIÊN KHOA LUẬT NGUYỄN ĐÌNH NHÂM THỜI HẠN TỐ TỤNG TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2024 1 ĐẠI HỌC THIÊN KHOA LUẬT NGUYỄN ĐÌNH NHÂM THỜI HẠN TỐ TỤNG TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI VIỆT NAM Chuyên ngành : Luật hình sự Mã số : LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Đỗ Ngọc Quang PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí HÀ NỘI - 2024 2 Lêi cam ®oan T«i xin cam ®oan ®©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i. C¸c sè liÖu nªu trong luËn ¸n lµ trung thùc. Nh÷ng kÕt luËn khoa häc cña luËn ¸n ch­a tõng ®­îc ai c«ng bè trong bÊt kú c«ng tr×nh nµo kh¸c. T¸c gi¶ luËn ¸n 3 MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các từ viết tắt MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN 8 ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.

Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 8 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 16 1. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu 21 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỜI HẠN TỐ TỤNG TRONG PHÁP 25 LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 2. Khái niệm, đặc điểm, cơ sở lý luận của việc xác định thời hạn tố tụng 25 hình sự, các căn cứ quy định và phân loại thời hạn tố tụng hình sự 2.

Khái quát lịch sử pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ năm 1945 45 đến trước khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về thời hạn tố tụng hình sự 2. Khái quát thời hạn tố tụng trong pháp luật tố tụng hình sự một số 51 nước trên thế giới và những giá trị có thể vận dụng ở Việt Nam Chương 3: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VỀ THỜI HẠN 67 TỐ TỤNG HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI VIỆT NAM 3. Quy định của pháp luật về thời hạn giải quyết vụ án hình sự và thực 67 tiễn áp dụng 3. Quy định của pháp luật về thời hạn áp dụng các biện pháp ngăn chặn 85 và thực tiễn áp dụng 3.

Quy định của pháp luật về thời hạn trong thủ tục đặc biệt và thực tiễn 93 áp dụng 4 3. Quy định của pháp luật về thời hạn giải quyết vụ án hình sự có yêu 98 cầu tương trợ tư pháp hoặc dẫn độ tội phạm, trả hồ sơ để điều tra bổ sung, giải quyết toàn bộ vụ án hình sự, chế tài xử lý khi vi phạm thời hạn tố tụng hình sự và thực tiễn áp dụng 3. Nguyên nhân của những vi phạm, hạn chế trong thực tiễn áp dụng 103 thời hạn tố tụng hình sự Chương 4: HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH VỀ THỜI HẠN TỐ TỤNG 113 TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VÀ CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG TẠI VIỆT NAM 4. Các yêu cầu đối với việc hoàn thiện các quy định về thời hạn tố tụng 113 trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam 4.

Hoàn thiện các quy định về thời hạn tố tụng trong pháp luật tố tụng 119 hình sự Việt Nam 4. Các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng thời hạn tố tụng hình sự tại 136 Việt Nam KẾT LUẬN 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN 150 ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 151 PHỤ LỤC 5 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BLHS : Bộ luật hình sự BLTTHS : Bộ luật tố tụng hình sự CQĐT : Cơ quan điều tra CQTHTT : Cơ quan tiến hành tố tụng ĐTV : Điều tra viên HĐTP : Hoạt động tư pháp KSV : Kiểm sát viên PLTTHS : Pháp luật tố tụng hình sự QCN : Quyền con người TAND : Tòa án nhân dân TANDTC : Tòa án nhân dân tối cao TNHS : Trách nhiệm hình sự TTHS : Tố tụng hình sự VAHS : Vụ án hình sự VKS : Viện kiểm sát VKSND : Viện kiểm sát nhân dân VKSNDTC : Viện kiểm sát nhân dân tối cao 6 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Thời hạn tố tụng hình sự (TTHS) là một nội dung quan trọng của pháp luật tố tụng hình sự (PLTTHS), có ý nghĩa trên cả hai phương diện bảo đảm quyền con người (QCN), quyền công dân, đấu tranh phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật. Việc quy định thời hạn TTHS hợp lý, khoa học là cơ sở quan trọng để bảo đảm tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia quan hệ này, đồng thời tăng cường trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng (CQTHTT), người tiến hành tố tụng trong việc phát hiện và xử lý tội phạm nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả của hoạt động TTHS.

Thể chế hóa yêu cầu cải cách tư pháp đề ra trong Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm của công tác tư pháp trong thời gian tới, Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003 được ban hành đã có những sửa đổi, bổ sung các quy định về thời hạn tố tụng trong các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự, bảo đảm hầu hết các hoạt động, hành vi tố tụng đều bị ràng buộc bởi thời hạn. Những sửa đổi, bổ sung này cùng với những quy định khác về thời hạn tố tụng trong BLTTHS năm 2003 đã góp phần thúc đẩy các chủ thể tiến hành tố tụng đẩy nhanh, đẩy mạnh hoạt động tố tụng, phát hiện nhanh chóng, chính xác và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, bảo đảm ngày càng tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của con người, của công dân. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực nêu trên, thực tiễn cho thấy hoạt động điều tra, truy tố, xét xử hiện nay vẫn theo nếp cũ, còn chậm chạp, kéo dài, tình trạng vi phạm thời hạn điều tra, truy tố, xét xử, thời hạn tạm giữ, tạm giam còn xảy ra, số lượng vụ án áp dụng thủ tục rút gọn chiếm tỷ lệ nhỏ (chưa đến 01% trong tổng số vụ án thụ lý) mặc dù có nhiều vụ án có đủ điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn [65]. Điều này gây ra những hậu quả không nhỏ về nhiều mặt như làm giảm hiệu lực, hiệu quả trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, xâm phạm, ảnh hưởng đến các 7 quyền tự do, quyền tự bào chữa, quyền được xét xử công bằng, trong thời hạn luật định của bị can, bị cáo, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại, làm giãn đoạn cuộc sống trong một thời gian dài của những người tham gia tố tụng.

Ngoài ra, việc kéo dài, vi phạm thời hạn TTHS còn làm lãng phí thời gian, nhân lực và vật lực, làm giảm sút niềm tin của nhân dân vào các cơ quan bảo vệ pháp luật, làm cho mục đích của TTHS không đạt được. Thực trạng này có nhiều nguyên nhân, ngoài yếu tố chủ quan như trách nhiệm, thói quen, lề lối làm việc thì những bất cập, hạn chế của các quy định về thời hạn tố tụng trong PLTTHS hiện hành đang là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Chẳng hạn, việc phân định thời hạn điều tra, thời hạn truy tố, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự (VAHS) trong BLTTHS năm 2003 chủ yếu dựa trên tiêu chí phân loại tội phạm được quy định trong BLHS, các tiêu chí liên quan đến tính chất phức tạp của vụ án chưa được chú trọng trong việc thiết kế các quy định về thời hạn tố tụng. Điều này dẫn đến tâm lý "chần chừ" của các chủ thể tiến hành tố tụng đối với các vụ án về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng nhưng thuộc trường hợp phạm tội quả tang, chứng cứ và lai lịch người phạm tội rõ ràng, mặt khác, tạo ra những khó khăn, áp lực trong hoạt động tố tụng đối với các vụ án về tội phạm ít nghiêm trọng nhưng có tính chất phức tạp.

Do vậy cần phải có những nghiên cứu để đưa ra các đề xuất, kiến nghị hoàn thiện các quy định về thời hạn TTHS. Các Nghị quyết số 48/NQ-TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và các Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, XI của Đảng đề ra các yêu cầu đối với cải cách tư pháp hình sự nói chung và thời hạn giải quyết VAHS nói riêng như: tăng cường trách nhiệm của các chủ thể tiến hành tố tụng trong hoạt động tư pháp (HĐTP) hình sự; hoạt động TTHS phải bảo đảm nguyên tắc nhanh chóng, kịp thời, chính xác, tiết kiệm; xây dựng cơ chế xét xử theo thủ tục rút gọn đối với những vụ án có đủ một số điều kiện nhất 8 định; tôn trọng và bảo vệ QCN. Hiến pháp sửa đổi vừa được Quốc hội khóa XIII kỳ họp thứ 6 thông qua ngày 28/11/2013 (Hiến pháp năm 2013) có nhiều quy định tiến bộ nhằm tăng cường hơn nữa hiệu lực, hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời, bảo đảm QCN, quyền công dân trong TTHS vì lĩnh vực TTHS rất nhạy cảm với khả năng xâm phạm đến QCN, quyền công dân trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử các VAHS. Liên quan đến thời hạn TTHS, khoản 2 Điều 31 Hiến pháp năm 2013 quy định "Người bị buộc tội phải được Tòa án xét xử kịp thời trong thời hạn luật định".

Những yêu cầu đặt ra có liên quan đến thời hạn TTHS trong các Nghị quyết của Đảng và trong Hiến pháp nêu trên đòi hỏi phải được nghiên cứu thấu đáo, toàn diện để thể chế hóa, cụ thể hóa trong Dự án BLTTHS (sửa đổi). Bên cạnh đó, khi tham gia nhiều điều ước quốc tế về đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung, về thủ tục TTHS nói riêng, Nhà nước ta đã có nhiều cam kết về cải cách thủ tục và thời hạn TTHS để bảo đảm tốt nhất các QCN trong TTHS. Điều này tất yếu đòi hỏi các các thủ tục TTHS của Việt Nam, trong đó có các thời hạn TTHS phải có những điều chỉnh thích hợp để thực hiện nghiêm chỉnh các cam kết trong các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.