Luận án thạc sĩ: Quyền của bị can theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam - Đề tài nghiên cứu tại Hải Phòng

Khái niệm bị can phản ánh địa vị pháp lý của chủ thể bị buộc tội trong vụ án hình sự. Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 ghi nhận tư cách bị can phát sinh từ khi có quyết định khởi tố. Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát có thẩm quyền ban hành quyết định này. Bị can tham gia vào các hoạt động điều tra, truy tố với tư cách bên bị buộc tội. Quyền của bị can là tổng hợp các khả năng hành động mà pháp luật cho phép. Bị can thực hiện các quyền này nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Quyền của bị can đối lập trực tiếp với quyền lực của cơ quan tiến hành tố tụng. Do đó, pháp luật đặt ra các cơ chế kiểm soát việc thực thi quyền lực nhà nước. Bị can không phải là đối tượng thụ động trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Bị can là chủ thể tố tụng có đầy đủ quyền và nghĩa vụ theo luật định.

Bảo đảm quyền của bị can là nguyên tắc cốt lõi của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Nguyên tắc này bắt nguồn từ các cam kết quốc tế về quyền con người của Việt Nam. Hiến pháp năm 2013 khẳng định quyền con người và quyền công dân luôn được tôn trọng và bảo vệ. Trong hoạt động tư pháp, quyền lực nhà nước có thể hạn chế quyền tự do thân thể của công dân. Vì vậy, việc bảo vệ quyền của bị can giúp cân bằng quyền lực công với quyền cá nhân. Quy định rõ quyền của bị can giúp loại trừ nguy cơ lạm quyền, bức cung hoặc mớm cung. Hoạt động tố tụng nhờ đó đạt tính minh bạch, công bằng và khách quan. Việc tôn trọng quyền của bị can tạo dựng niềm tin của nhân dân vào công lý. Đây cũng là tiêu chuẩn đánh giá sự tiến bộ của nền tư pháp hình sự hiện đại.

Quyền được thông báo quyết định khởi tố bị can là quyền mở đầu cho mọi quyền tố tụng khác. Bị can có quyền được biết rõ lý do mình bị khởi tố hình sự. Cơ quan điều tra phải giao quyết định khởi tố bị can và quyết định phê chuẩn cho bị can. Văn bản này nêu rõ tội danh, điều khoản luật áp dụng và tóm tắt hành vi vi phạm. Việc nhận quyết định giúp bị can xác định rõ phạm vi cáo buộc của nhà nước. Từ đó, bị can chủ động chuẩn bị các phương án bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Nếu không được giao quyết định đúng thời hạn, hoạt động tố tụng bị coi là vi phạm nghiêm trọng thủ tục. Pháp luật nghiêm cấm việc giấu giếm thông tin khởi tố đối với người bị buộc tội. Bị can có quyền yêu cầu giải thích rõ nội dung quyết định khởi tố nếu chưa hiểu.

Quyền đưa ra chứng cứ tài liệu đồ vật yêu cầu giúp bị can chủ động chứng minh sự vô tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm. Bị can có quyền cung cấp các tài liệu, đồ vật, dữ liệu điện tử liên quan đến vụ án. Cơ quan điều tra có trách nhiệm tiếp nhận, kiểm tra và đánh giá các nguồn chứng cứ do bị can nộp. Bị can cũng có quyền đề nghị triệu tập người làm chứng, người giám định hoặc người định giá tài sản. Bị can có quyền yêu cầu tiến hành thực nghiệm điều tra, đối chất hoặc khám nghiệm hiện trường. Mọi yêu cầu của bị can phải được ghi nhận vào biên bản tố tụng theo quy định. Trường hợp từ chối yêu cầu của bị can, cơ quan tiến hành tố tụng phải nêu rõ lý do bằng văn bản. Quyền này bảo đảm tính bình đẳng trong quá trình thu thập tài liệu chứng cứ.

Quyền nhận kết luận điều tra và cáo trạng bảo đảm tính công khai, minh bạch của quá trình tố tụng. Khi kết thúc điều tra, Cơ quan điều tra phải giao bản kết luận điều tra đề nghị truy tố cho bị can. Khi Viện kiểm sát quyết định truy tố, bị can phải được nhận bản cáo trạng trong thời hạn luật định. Các tài liệu này trình bày chi tiết kết quả điều tra, hệ thống chứng cứ và quan điểm luận tội. Bị can nghiên cứu nội dung các văn bản này để nắm chắc toàn bộ lập luận buộc tội. Đây là cơ sở then chốt để bị can và người bào chữa chuẩn bị luận cứ gỡ tội cho phiên tòa xét xử. Việc không giao hoặc giao chậm trễ các văn bản này xâm phạm nghiêm trọng quyền bào chữa của bị can. Bị can có quyền đọc và ghi chép tài liệu trong hồ sơ vụ án theo quy định.

Quyền tự bào chữa và nhờ người bào chữa là công cụ pháp lý đắc lực của bị can. Bị can có quyền tự mình trình bày lời khai, phân tích chứng cứ và đưa ra lập luận chứng minh vô tội. Đồng thời, bị can có quyền nhờ luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc người đại diện bào chữa cho mình. Trong các vụ án nghiêm trọng có khung hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, việc có người bào chữa là bắt buộc. Nếu bị can không nhờ người bào chữa, cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa theo quy định. Người bào chữa có quyền gặp gỡ, trao đổi riêng với bị can trong cơ sở giam giữ. Người bào chữa được quyền có mặt trong các buổi hỏi cung bị can và tham gia thu thập tài liệu. Sự hỗ trợ chuyên môn này tạo thế cân bằng tố tụng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội.

Quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình là bước tiến lập pháp quan trọng của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Quy định này thể hiện sự tương thích với Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị. Bị can không có nghĩa vụ phải khai báo những thông tin gây bất lợi cho bản thân hoặc nhận tội. Cơ quan tiến hành tố tụng có nghĩa vụ chứng minh tội phạm bằng các chứng cứ khách quan, hợp pháp. Pháp luật nghiêm cấm mọi hành vi ép cung, bức cung, dùng nhục hình để thu thập lời nhận tội. Lời khai của bị can thu thập được do bị bức cung không có giá trị chứng cứ trước tòa. Bị can có quyền từ chối trả lời các câu hỏi mang tính chất gài bẫy, quy chụp hoặc định kiến. Việc bảo đảm quyền này loại bỏ tư duy phá án dựa chủ yếu vào lời thú tội.

Quyền im lặng của bị can là một khía cạnh phái sinh từ nguyên tắc suy đoán vô tội. Bị can có quyền từ chối trả lời câu hỏi của Điều tra viên hoặc Kiểm sát viên trong quá trình thẩm vấn. Sự im lặng của bị can không bao giờ được coi là chứng cứ chứng minh hành vi phạm tội. Cơ quan tiến hành tố tụng không được phép suy diễn sự im lặng thành dấu hiệu nhận tội hay ngoan cố. Bị can có thể giữ im lặng cho đến khi có sự tham gia và tư vấn trực tiếp của luật sư bào chữa. Việc này giúp bị can tránh được các áp lực tâm lý trong môi trường điều tra khép kín. Bị can chỉ đưa ra lời khai khi đã ổn định tâm lý và hiểu rõ hậu quả pháp lý. Quyền im lặng buộc các cơ quan tố tụng phải tập trung thu thập chứng cứ vật chất khoa học.

Quyền khiếu nại quyết định hành vi tố tụng là phương thức tự vệ pháp lý quan trọng của bị can. Bị can có quyền khiếu nại các quyết định tố tụng trái pháp luật như lệnh tạm giam, kê biên tài sản hoặc cấm đi khỏi nơi cư trú. Bị can cũng có quyền khiếu nại hành vi tố tụng sai trái của Điều tra viên, Kiểm sát viên hoặc Thẩm phán. Các hành vi bị khiếu nại bao gồm việc chậm trễ giải quyết yêu cầu, có hành vi nhục hình hoặc cản trở quyền bào chữa. Đơn khiếu nại phải được người có thẩm quyền thụ lý và giải quyết theo đúng thời hạn quy định. Thủ trưởng cơ quan điều tra hoặc Viện trưởng Viện kiểm sát có trách nhiệm ra quyết định giải quyết khiếu nại. Nếu không đồng ý với quyết định giải quyết lần đầu, bị can có quyền tiếp tục khiếu nại lên cấp trên trực tiếp. Cơ chế khiếu nại bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị can một cách thiết thực.

Quyền yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng nhằm bảo đảm nguyên tắc khách quan, vô tư trong xét xử và điều tra. Bị can có quyền đề nghị thay đổi Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân hoặc Thư ký phiên tòa. Quyền này được thực hiện khi người tiến hành tố tụng là người thân thích của bị hại hoặc đương sự. Bị can cũng có quyền yêu cầu thay đổi nếu người tiến hành tố tụng có dấu hiệu không vô tư khi làm nhiệm vụ. Ngoài ra, bị can có quyền đề nghị thay đổi người giám định, người định giá tài sản hoặc người phiên dịch. Yêu cầu thay đổi phải được nêu rõ căn cứ và lý do cụ thể theo quy định của pháp luật. Người có thẩm quyền phải xem xét và ra quyết định chấp nhận hoặc bác bỏ yêu cầu thay đổi trong thời hạn luật định.

Thực tiễn thực hiện quyền của bị can tại thành phố Hải Phòng trong giai đoạn 2015 - 2019 ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực. Số lượng bị can được phổ biến quyền và tiếp cận người bào chữa tăng lên rõ rệt. Các cơ quan điều tra tại Hải Phòng đã chú trọng hạn chế việc áp dụng biện pháp tạm giam không cần thiết. Nhiều trường hợp đình chỉ điều tra do không phạm tội đã được giải quyết kịp thời, tránh oan sai kéo dài. Tuy nhiên, một số khó khăn vẫn tồn tại trong quá trình thực thi quyền của bị can. Việc thông báo quyền cho bị can tại một số đơn vị cấp huyện đôi khi còn mang tính hình thức. Thủ tục cấp văn bản thông báo người bào chữa đôi lúc còn chậm trễ so với thời hạn quy định. Sự hiểu biết pháp luật của một bộ phận bị can còn hạn chế, dẫn đến việc không biết cách tự bảo vệ quyền lợi.

Để nâng cao chất lượng bảo đảm quyền của bị can, việc hoàn thiện pháp luật giữ vị trí hàng đầu. Cơ quan có thẩm quyền cần sớm ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn cụ thể về quyền im lặng của bị can. Quy trình bắt buộc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh trong hỏi cung cần được trang bị kỹ thuật đầy đủ và đồng bộ. Pháp luật cần mở rộng phạm vi chỉ định người bào chữa cho bị can trong nhiều nhóm tội phạm hơn. Đồng thời, cần nâng cao chế tài xử lý đối với người tiến hành tố tụng có hành vi cản trở quyền của bị can. Tăng cường công tác kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhằm phát hiện sớm các vi phạm. Cần đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật và trợ giúp pháp lý miễn phí cho người yếu thế. Những giải pháp này góp phần xây dựng nền tư pháp hình sự dân chủ và văn minh.