Luận án thạc sĩ về quyền bào chữa của bị cáo trong tố tụng hình sự - Nghiên cứu tại TP. Hà Nội

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI --------- VŨ LÊ THÀNH NAM QUYỀN BÀO CHỮA CỦA BỊ CÁO TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HÀ NỘI LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ Hà Nội, năm 2020 luan an VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI --------- VŨ LÊ THÀNH NAM QUYỀN BÀO CHỮA CỦA BỊ CÁO TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HÀ NỘI Ngành: Hình Sự Và Tố Tụng Hình Sự Mã số: 8380104 HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. NGUYỄN VĂN HIỂN Hà Nội, năm 2020 luan an LỜI CAM ĐOAN Luận văn này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Các số liệu, những kết luận nghiên cứu được trình bày trong luận văn này hoàn toàn trung thực. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này.

Học viên Vũ Lê Thành Nam luan an MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ QUYỀN BÀO CHỮA CỦA BỊ CÁO TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ.1 Một số vấn đề lý luận chung về quyền bào chữa của bị cáo trong tố tụng hình sự .2 Lịch sử hình thành và phát triển về quyền bào chữa của bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam .3 Quyền bào chữa của bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự ở một số quốc gia trên thế giới. 20 Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VÀ THỰC TRẠNG ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN BÀO CHỮA CỦA BỊ CÁO TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ NHÌN TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HÀ NỘI.1 Thực trạng quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành về quyền bào chữa của bị cáo .2 Thực trạng áp dụng các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quyền bào chữa của bị cáo trong thời gian qua trên địa bàn thành phố Hà Nội. 39 Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP, KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ QUYỀN BÀO CHỮA CỦA BỊ CÁO NHÌN TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HÀ NỘI .1 Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật về quyền bào chữa của bị cáo trong tố tụng hình sự .2 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực tiễn áp dụng các quy định về quyền bào chữa của bị cáo trong tố tụng hình sự trên địa bàn thành phố Hà Nội.

66 KẾT LUẬN CHUNG. 73 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 75 luan an DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT BCVND Bào chữa viên nhân dân BLHS Bộ luật hình sự BLTTHS Bộ luật tố tụng hình sự CQTHTT Cơ quan tiến hành tố tụng HĐXX Hội đồng xét xử HTND Hội thẩm nhân dân NBC Người bào chữa NTHTT Người tiến hành tố tụng KSV Kiểm sát viên TA Tòa án TBC Tự bào chữa TGVPL Trợ giúp viên pháp lý TGPL Trợ giúp pháp lý TP Thẩm phán TTHS Tố tụng hình sự VAHS Vụ án hình sự VKS Viện kiểm sát luan an DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Bảng thống kê tình hình thụ lý, giải quyết án hình sự sơ thẩm trên phạm vi Thành phố Hà Nội các năm, từ năm 2015 đến năm 2019. 39 luan an MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài. Bảo đảm quyền con người, quyền công dân luôn là một trong những mục tiêu hàng đầu của xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Các nghị quyết của Đảng về tư pháp luôn luôn nhấn mạnh việc bảo đảm quyền con người trong hoạt động tư pháp, đặc biệt Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII đã đặt ra nhiệm vụ: “Tiếp tục đẩy mạnh việc thực hiện Chiến lược cải cách tư pháp, xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, từng bước hiện đại; bảo vệ pháp luật, công lý, quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân”. Quán triệt quan điểm của Đảng, vấn đề bảo vệ quyền con người trong TTHS, nhất là bào chữa của bị cáo luôn được các nhà lập pháp quan tâm.

Nghị quyết 49/NQ-TW của Bộ Chính trị Bộ chính trị Ban chấp hành trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” nhấn mạnh “Đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét xử, xác định rõ hơn vị trí, quyền hạn, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng theo hướng đảm bảo tính công khai, dân chủ, nghiêm minh nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá trong hoạt động tư pháp”. Hiến pháp 2013 cũng quy định cụ thể tại khoản 5 Điều 103 rằng “Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm”. Quyền bào chữa của bị cáo được thúc đẩy không chỉ đảm bảo tốt quyền và lợi ích chính đáng cho bị cáo mà còn có thể thúc đẩy tranh tụng tại phiên tòa hình sự được thực chất và hiệu quả, góp phần tạo đột phá trong trong hoạt động tư pháp. Ngày nay, quyền con người của bị cáo vẫn chưa thực sự được bảo đảm, vẫn còn những vụ án oan sai, những vi phạm quyền bào chữa ảnh hưởng tới quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo gây dư luận xấu đối với hoạt động tư pháp nói chung và cho hoạt động TTHS nói riêng.

Nguyên nhân một phần xuất phát từ chính việc chưa đảm bảo quyền bào chữa cho bị cáo. Cụ thể, như sự yếu kém về kiến thức, hiểu biết pháp luật của BC; giáo dục pháp luật, quyền được thông tin pháp luật chưa được chú trọng; thủ tục nhờ NBC còn có những bất cập; tranh tụng tại phiên tòa chưa được bảo đảm. 1 luan an Vì vậy, việc lựa chọn nghiên cứu đề tài về “Quyền bào chữa của bị cáo trong tố tụng hình sự từ thực tiễn thành phố Hà Nội” là rất cần thiết nhằm góp phần làm rõ thêm về mặt lý luận cũng như các quy định của pháp luật về quyền bào chữa của bị cáo, nâng cao chất lượng tranh tụng trong xét xử, hướng tới xây dựng một nền tư pháp hiện đại, trong sạch, vững mạnh. Tình hình nghiên cứu của đề tài Tính cho đến thời điểm nghiên cứu có thể chia các công trình nghiên cứu về quyền bào chữa của bị cáo trong tố tụng hình sự thành hai nhóm lớn sau: Thứ nhất, Về tài liệu nghiên cứu là luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ, đề tài nghiên cứu khoa học gồm có công trình: Luận án tiến sĩ luật học “Thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Hoàng Thị Sơn, năm 2003; “Nguyên tắc đảm bảo quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo” của tác giả Bùi Bảo Trâm, năm 2008; Luận văn thạc sĩ “Quyền con người và vấn đề bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo ở Việt Nam” của tác giả Đỗ Thị Hường, năm 2011; “Bảo vệ quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự Việt Nam” của TS Lại Văn Trình, năm 2011.

Thứ hai, Về tài liệu nghiên cứu là bài viết tạp chí gồm có: “Những hạn chế trong việc thực hiện quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo ” của tác giả Hoàng Thị Minh Sơn, đăng trên tạp chí luật học năm 2008; “Quyền bào chữa của người bị buộc tội theo Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015” của tác giả Tôn Thiện Phương đăng trên tạp chí Kiểm sát, năm 2016; “Đảm bảo quyền bào chữa theo quy định của Hiến pháp 2013 và Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015” của tác giả Hà Thái Thơ và Huỳnh Xuân Tình đăng trên tạp chí Lý luận chính trị, năm 2016; “Đảm bảo quyền bào chữa của pháp nhân bị buộc tội” của tác giả Đỗ Tiến Dũng đăng trên Tạp chí Khoa học kiểm sát, năm 2017; “Điều 79 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 dưới góc nhìn của luật sư bào chữa” của tác giả Nguyễn Thanh Long đăng trên tạp chí Khoa học kiểm sát, năm 2017… và một số công trình nghiên cứu khác. Các công trình, bài viết đã nghiên cứu về vấn đề quyền bào chữa của bị cáo ở nhiều góc độ khác nhau. Các công trình, bài viết đã nghiên cứu về vấn đề quyền tự bào chữa của bị cáo ở nhiều góc độ khác nhau. Các nghiên cứu này bước đầu đề cập đến một số nội 2 luan an dung của quyền bào chữa của bị cáo trong tố tụng hình sự của bị ở những khía cạnh cụ thể.

Tuy nhiên, cần phải khẳng định rằng các nghiên cứu kể trên còn có những hạn chế nhất định ở tính hệ thống, tính toàn diện. Có rất ít các công trình nghiên cứu chuyên sâu về quyền bào chữa của bị cáo. Hơn nữa, nhiều công trình đã nghiên cứu và được công bố từ khá lâu, chưa cập nhật được những quy định mới về quyền bào chữa trong bộ luật tố tụng hình sự năm 2015. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài Thứ nhất, bổ sung, phát triển lý thuyết về quyền bào chữa của bị cáo trong TTHS Việt Nam.

Thứ hai, làm rõ mối liên hệ giữa các yếu tố tạo nên tính đặc thù của quyền bào chữa của bị cáo gắn với giai đoạn xét xử, hoạt động tranh tụng tại phiên tòa nhằm hình thành, phát triển quyền bào chữa đối tượng này cũng như cơ chế đảm bảo thực thi quyền. Thứ ba, đưa ra một số kiến nghị và giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự cũng như bảo đảm thực hiện có hiệu quả bào chữa của BC trong giai đoạn xét xử các vụ án hình sự trên địa bàn thành phố Hà Nội 3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài Để đạt được mục đích trên nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài xác định như sau: Thứ nhất, nghiên cứu làm rõ một số vấn đề lý luận về quyền bào chữa của bị cáo trong tố tụng hình sự như: Khái niệm, ý nghĩa, lịch sử hình thành và phát triển của quyền bào chữa của bị cáo trong tố tụng hình sự Việt Nam; nghiên cứu các chế định về quyền bào chữa của trong pháp luật tố tụng hình sự ở một số quốc gia trên thế giới… Thứ hai, nghiên cứu và phân tích, đánh giá các quy định về quyền bào chữa của bị cáo trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015.