Luận án Tiến sĩ: Phòng ngừa tội phạm vị thành niên tại các tỉnh Tây Nam Bộ - Nguyễn Thanh Phong

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THANH PHONG PHÕNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM DO NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN THỰC HIỆN TRÊN ĐỊA BÀN CÁC TỈNH TÂY NAM BỘ Ngành: Tội phạm học và Phòng ngừa tội phạm Mã số: 9.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Cao Thị Oanh HÀ NỘI, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ “Phòng ngừa tình hình tội phạm do người chưa thành niên thực hiện trên địa bàn các tỉnh Tây Nam Bộ” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và tài liệu trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào. Tất cả những tham khảo và kế thừa đều đƣợc trích dẫn và tham chiếu đầy đủ. Nghiên cứu sinh Nguyễn Thanh Phong MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 CHƢƠNG I TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 9 1.1 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 15 1.2 Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài 21 1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu 1.4 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu 22 CHƢƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪA TÌNH 24 HÌNH TỘI PHẠM DO NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN THỰC HIỆN 2.1 Khái niệm, chủ thể phòng ngừa tình hình tội phạm do ngƣời 24 chƣa thành niên thực hiện 2.2 Mục đích, ý nghĩa và các nguyên tắc của phòng ngừa tình 36 hình tội phạm do ngƣời chƣa thành niên thực hiện 2.3 Cơ sở và các biện pháp phòng ngừa tình hình tội phạm do 45 ngƣời chƣa thành niên thực hiện CHƢƠNG 3 TÌNH HÌNH VÀ THỰC TRẠNG PHÒNG NGỪA TÌNH 64 HÌNH TỘI PHẠM DO NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN THỰC HIỆN TRÊN ĐỊA BÀN CÁC TỈNH TÂY NAM BỘ 3.1 Tình hình phòng ngừa tình hình tội phạm do ngƣời chƣa 64 thành niên thực hiện trên địa bàn các tỉnh Tây Nam bộ 3.2 Thực trạng phòng ngừa tình hình tội phạm do ngƣời chƣa 69 thành niên thực hiện trên địa bàn các tỉnh Tây Nam bộ.

CHƢƠNG 4 DỰ BÁO VÀ TĂNG CƢỜNG PHÒNG NGỪA TÌNH 96 HÌNH TỘI PHẠM DO NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN THỰC HIỆN TRÊN ĐỊA BÀN CÁC TỈNH TÂY NAM BỘ 4. Dự báo tình hình tội phạm do ngƣời chƣa thành niên thực 96 hiện trên địa bàn các tỉnh Tây Nam bộ trong thời gian tới 4. Các giải pháp tăng cƣờng phòng ngừa tình hình tội phạm do 105 ngƣời chƣa thành niên thực hiện trên địa bàn các tỉnh Tây Nam bộ KẾT LUẬN 143 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN BLHS Bộ luật hình sự BLTTHS Bộ luật tố tụng hình sự CAND Công an nhân dân CTN Chƣa thành niên GS Giáo sƣ HĐND Hội đồng nhân dân NCS Nghiên cứu sinh NCTN Ngƣời chƣa thành niên Nxb Nhà xuất bản PCTP Phòng chống tội phạm PNTP Phòng ngừa tội phạm TAND Tòa án nhân dân THTP Tình hình tội phạm TNB Tây Nam Bộ TS Tiến sĩ UBND Ủy ban nhân dân UNICEF Quỹ nhi đồng liên hợp quốc VKSND Viện kiểm sát nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ 1.1 Mô hình cơ chế tâm lý, xã hội của hành vi phạm tội cụ thể.1 Sự phối hợp của các chủ thể trong công tác tuyên truyền phòng chống tội phạm.2 Sự phối hợp của các chủ thể trong phát hiện xử lý tội phạm.3:Sự phối hợp của các chủ thể trong công tác giúp đỡ đối tƣợng tái hòa nhập cộng đồng.4:Sự phối hợp giữa các chủ thể trong công tác đƣa đối tƣợng vào trƣờng giáo dƣỡng. Tính cấp thiết của đề tài Trong công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc thế hệ thanh, thiếu niên Việt Nam luôn thể hiện đƣợc vai trò là lực lƣợng xung kích, đi đầu trong mọi phong trào cách mạng do Đảng cộng sản Việt Nam và Bác Hồ kính yêu đã khởi xƣớng và lãnh đạo.

Thực tiễn đã chứng minh lực lƣợng thanh, thiếu niên Việt Nam đã có những đóng góp vô cùng to lớn vào công cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc thống nhất tổ quốc và trong giai đoạn hiện nay đất nƣớc ta đang trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng thì đòi hỏi lực lƣợng thanh, thiếu niên cần phát huy nhiều hơn nữa tinh thần yêu nƣớc, yêu quê hƣơng, dám nghĩ, dám làm sẵn sàng cống hiến cho tổ quốc, cho đồng bào. Nhƣ chủ tịch Hồ Chí Minh đã kỳ vọng: “Non sông Việt Nam có trở nên tƣơi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bƣớc tới đài vinh quang hay không chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các cháu…”. Xác định vị trí, vai trò quan trọng của thanh niên nên trong quá trình lãnh đạo đất nƣớc Đảng ta luôn quan tâm chăm lo đào tạo, bồi dƣỡng cho thế hệ thanh thiếu niên. Nhiều chủ trƣơng, nghị quyết đã đƣợc Đảng ta đề ra để chỉ đạo định hƣớng về công tác thanh niên.

Nghị quyết 25 của ban chấp hành Trung ƣơng Đảng, khoá X khẳng định: “Thanh niên là lực lƣợng xã hội to lớn, một trong những nhân tố quan trọng quyết định tƣơng lai, vận mệnh dân tộc; là lực lƣợng chủ yếu trên nhiều lĩnh vực, đảm nhận những công việc đòi hỏi hi sinh, gian khổ, sức khoẻ và sáng tạo. Thanh niên là độ tuổi sung sức nhất về thể chất và phát triển trí tuệ, luôn năng động, sáng tạo, muốn tự khẳng định mình. Song, do còn trẻ, thiếu kinh nghiệm nên thanh niên cần sự giúp đỡ, chăm lo của các thế hệ đi trƣớc và toàn xã hội” [2, tr.Tuy nhiên, bên cạnh đại đa số thanh, thiếu niên tích cực học tập, rèn luyện phấn đấu vƣơn lên để trở thành ngƣời có ích cho xã hội, xứng đáng với vai trò, vị trí và sự quan tâm của toàn xã hội thì vẫn còn một bộ phận không nhỏ thanh, thiếu niên 1 thiếu tu dƣỡng rèn luyện, phai nhạt lý tƣởng, giảm sút niềm tin, sống thực dụng, thích hƣởng thụ, xa rời truyền thống văn hoá dân tộc, không chấp hành pháp luật… từ đó dẫn đến suy thoái về phẩm chất đạo đức, lệch chuẩn, hƣớng ngoại, dễ mắc các tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật, thậm chí trở thành tội phạm. Theo thống kê của Bộ công an, trong thời gian từ năm 2006-2010 tỷ lệ phạm pháp hình sự trong lứa tuổi thanh, thiếu niên (từ 14 đến 30) ở nƣớc ta chiếm 80-85% bình quân 40 đến 50 ngàn vụ một năm.

Trong đó, đáng chú ý số đối tƣợng là NCTN ( từ 14 đến dƣới 18 tuổi) chiếm 32,9% tổng số đối tƣợng phạm tội [14, tr. Điều đó cho thấy sự “trẻ hoá” của thành phần đối tƣợng phạm tội. Đặc biệt càng nguy hiểm hơn khi số đối tƣợng CTN không chỉ gây ra những loại tội phạm ít nghiêm trọng mà đã gây ra những loại tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng. Thực trạng đó đặt ra nhiệm vụ cấp bách cho cả hệ thống chính trị và toàn xã hội phải tập trung nghiên cứu, chỉ đạo, triển khai thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp kiềm chế, kéo giảm THTP trong thanh, thiếu niên nói chung và NCTN nói riêng.

Qua tổng kết 15 năm thực hiện nghị quyết 09/NQ-CP và chƣơng trình quốc gia PCTP (1998-2010) của ban chỉ đạo 138/CP, 5 năm thực hiện Chỉ thị 48/CT-TW của Bộ chính trị về tăng cƣờng sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác PCTP trong tình hình mới (2010-2014), công tác PCTP ở nƣớc ta đã thu đƣợc nhiều kết quả quan trọng, góp phần tích cực giữ gìn trật tự, kỷ cƣơng pháp luật, phục vụ công cuộc phát triển đất nƣớc.Tuy nhiên, qua tổng kết vẫn còn nhiều hạn chế tồn tại, THTP vẫn còn diễn biến phức tạp, nhiều loại tội phạm chƣa đƣợc kiềm chế, xuất hiện một số phƣơng thức thủ đoạn phạm tội mới, tội phạm xuyên quốc gia… mà đặc biệt là sự gia tăng tội phạm trong lứa tuổi CTN. Nguyên nhân của tình hình trên một phần là do các yếu tố khách quan, nhƣ tác động của các vấn đề xã hội phức tạp nảy sinh trong cơ chế thị trƣờng và hội nhập quốc tế; sự xuống cấp về đạo đức xã hội, lối sống thực dụng, chạy theo đồng tiền…nhƣng chủ yếu là do những hạn chế yếu kém trong công tác đấu tranh PCTP, nhất là phòng ngừa xã hội. Cấp uỷ Đảng, chính quyền, ngƣời đứng đầu cơ quan, tổ chức một số ngành, địa phƣơng chƣa thật sự quan tâm chỉ đạo toàn diện công tác phòng, chống tội phạm, vì vậy nhiệm vụ 2 PCTP chƣa đƣợc đƣa vào chƣơng trình, kế hoạch phát triển theo yêu cầu của Đảng, nhà nƣớc. Nhiều cấp, nhiều ngành còn đứng ngoài cuộc hoặc chỉ tham gia một cách hình thức, chiếu lệ, đối phó.

Tổ chức bộ máy, phân công, phân cấp ở các cơ quan bảo vệ pháp luật và chuyên trách còn bất cập, dẫn đến chồng chéo, trùng lặp. Năng lực tham mƣu, quản lý và tổ chức thực hiện cũng nhƣ tinh thần trách nhiệm, thái độ phục vụ tổ quốc, phục vụ nhân dân, kiên quyết tấn công tội phạm của một bộ phận cán bộ trong các cơ quan bảo vệ pháp luật, chiến sĩ lực lƣợng chuyên trách còn hạn chế, yếu kém, sa sút. Điều kiện hậu cần kỹ thuật bảo đảm cho công tác phòng, chống tội phạm còn nhiều khó khăn, hạn chế.Chính sách đãi ngộ đối với lực lƣợng trực tiếp đấu tranh phòng chống tội phạm còn chƣa phù hợp [105, tr. Những nguyên nhân tồn tại yếu kém đó đã làm hạn chế hiệu quả công tác PCTP nói chung, tội phạm trong lứa tuổi CTN nói riêng.

Khu vực miền TNB (còn có tên gọi là Đồng bằng sông Cửu Long) là một trong những địa bàn chiến lƣợc của cả nƣớc, gồm 13 tỉnh, thành phố (Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Trà Vinh, Cần Thơ, An Giang, Kiên Giang, Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau) với diện tích 40.553,1 Km2, dân số 17. Đây là vùng đồng bằng châu thổ lớn nhất nƣớc ta, rất thuận lợi cho việc sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản và các ngành kinh tế khác. Tuy nhiên, đời sống của ngƣời dân còn gặp nhiều khó khăn, trình độ dân trí còn thấp, cơ sở hạ tầng chƣa đáp ứng đƣợc nhu cầu của xã hội. Trong những năm qua THTP, tệ nạn xã hội trên địa bàn các tỉnh TNB diễn biến hết sức phức tạp.

Theo thống kê của Bộ công an, hàng năm tội phạm ở cụm Thành phố Hồ Chí Minh, miền Đông và miền TNB xảy ra chiếm gần 40% tổng số vụ phạm tội của cả nƣớc, (riêng miền TNB chiếm 12% ). Trong đó NCTN chiếm tỉ lệ khá cao so với cả nƣớc. Thực tế này đã và đang gây ra những ảnh hƣởng tiêu cực đến tình hình an ninh trật tự, tác động trực tiếp đến sự phát triển của miền TNB và cả nƣớc.