Luận án: Pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu người bị hại

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM T HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TT LƯU BÌNH DƯƠNG PHÁP LUẬT VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA NGƯỜI BỊ HẠI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự Mã số: 62380104 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Tất Viễn HÀ NỘI, 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong các công trình khoa học khác. Tác giả luận án Lưu Bình Dương MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

Tình hình nghiên cứu ngoài nước. Tình hình nghiên cứu trong nước. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA NGƯỜI BỊ HẠI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ.

Điều chỉnh pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự. Những yêu tố tác động đến pháp luật và điều chỉnh pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự. Pháp luật của một số quốc gia trên thế giới về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại. CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN THEO YÊU CẦU CỦA NGƯỜI BỊ HẠI VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN.

Quá trình hình thành và hoàn thiện các quy định pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại. Nội dung của pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự. Thực tiễn thực hiện pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại và những vấn đề đặt ra. PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA NGƯỜI BỊ HẠI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM.

Phương hướng hoàn thiện pháp luật về khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại. Giải pháp hoàn thiện pháp luật và điều chỉnh pháp luật về khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại. 134 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 163 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN BLHS : Bộ luật hình sự BLTTHS : Bộ luật tố tụng hình sự CQĐT : Cơ quan điều tra CQTHTT : Cơ quan tiến hành tố tụng XHCN : Xã hội chủ nghĩa MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Pháp luật tố tụng hình sự là phương tiện, cách thức của các nhà nước đương đại thực hiện để phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử các hành vi phạm tội và người thực hiện tội phạm. Trong xã hội có nhà nước nhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm được đặt ra cho các cơ quan bảo vệ pháp luật của nhà nước, nhà nước có trách nhiệm duy trì quyền lực công bảo vệ các lợi ích, giá trị xã hội mà nhà nước đó xác định. Việc nhà nước nhân danh công quyền truy cứu trách nhiệm hình sự người thực hiện hành vi phạm tội được gọi là quyền công tố. Tính chất công tố trở thành nguyên tắc chung và là xu thế tất yếu của hầu hết nhà nước hiện nay [86, tr.

Tuy nhiên, phụ thuộc vào kiểu tố tụng, mô hình tố tụng và truyền thống pháp luật mỗi nhà nước có cách thức thực hiện khác nhau. Hiện nay nguyên tắc công tố được coi là nền tảng của tất cả các nước, bên cạnh đó có nước cũng quy định cơ chế điều chỉnh pháp luật tố tụng hình sự về “quyền tư tố” đối với vụ án hình sự bên cạnh quyền công tố. Về phạm vi tư tố trong trường hợp này chỉ áp dụng đối với một số lượng ít các tội phạm có tính chất xâm hại đến quyền riêng tư cá nhân người bị hại về thể chất, tinh thần và tài sản. Việc lựa chọn quy định cách thức nào để khởi động tố tụng hình sự với vụ án bằng con đường công tố hay tư tố phải xuất phát từ các nhu cầu và đòi nhất định, phải dựa trên các triết lý nhất định, phản ánh truyền thống văn hóa pháp luật của quốc gia đó, đánh giá được hiệu quả mà pháp luật quốc gia đó quy định cho cách thức tố tụng mà họ lựa chọn.

Trong tố tụng hình sự có một kết quả chung hướng đến là nhà nước phải chủ động nắm được nhiệm vụ đấu tranh phòng chống tội phạm, xử lý tội phạm, kiểm soát được tội phạm, duy trì trật tự xã hội, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị thiệt hại do tội phạm gây ra. Tuy nhiên, nhà nước không chỉ hướng tới mục tiêu duy nhất là bảo vệ các giá trị nhà nước xác định, lợi ích xã hội mà còn phải tính đến bảo vệ hài hòa lợi ích của các chủ thể tham gia tố tụng, bảo vệ quyền con người nhất là quyền của người bị hại, tổ chức bị thiệt hại do tội phạm gây ra. Xét về hiệu quả điều chỉnh pháp luật của việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người, tổ chức bị hại trong tố tụng hình sự không phải chỉ là các lợi ích thực tế vật chất mà còn là các lợi ích tinh thần, lợi ích khác; lợi ích không chỉ đặt 1 trong một quan hệ nhất định mà phải đặt trong tổng thể các quan hệ xã hội. Chính vì vậy pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đã quy định về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại, dành cho bị hại (cá nhân và tổ chức) được lựa chọn cách thức bắt đầu và chấm dứt tố tụng bằng quy định “Quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại”; nội dung của quyền này bao gồm các yếu tố là: Quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự, quyền rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự của bị hại trong vụ án.

Trong lịch sử lập pháp tố tụng Việt Nam, quyền này được ghi nhận lần đầu tiên tại Điều 88 Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 và tại Điều 105 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 nay là Điều 155 Bộ luật tố tụng hình sự 2015. Thực hiện các quy định pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại thời gian qua còn nhiều bất cập, hạn chế về: phạm vi và chủ thể thực hiện quyền, về cách thức thực hiện quyền, hậu quả pháp lý của việc thực hiện quyền khởi tố hoặc rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự. Việc nhận thức và thực hiện chưa thống nhất các nội dung trên làm cho pháp luật chưa nghiêm, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại. Mặt khác các quy định nêu trên chưa đáp ứng được yêu cầu cải cách tư pháp hiện nay theo hướng bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự, đa dạng hóa các biện pháp xử lý về tội phạm và người phạm tội, do đó cần phải nghiên cứu làm rõ hạn chế, đưa ra giải pháp khắc phục.

Nghiên cứu về nội dung này, đã có nhiều bài báo, công trình khoa học, đề tài luận văn, luận án đề cập dưới nhiều giác độ khác nhau: lý luận, thực tiễn pháp luật thực định về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại; nghiên cứu chuyên đề về quyền của người bị hại dựa trên “phương pháp tiếp cận dựa trên quyền”, nghiên cứu về việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự. Các công trình nghiên cứu đã luận giải sâu sắc khái niệm người bị hại, về quyền của người bị hại, phân biệt người bị hại và những người khác có tính chất, quan hệ tương đồng trong tố tụng hình sự như: nghiên cứu về nạn nhân tội phạm, nguyên đơn dân sự, người bị oan trong tố tụng hình sự…theo quan điểm tiếp cận của các tác giả. Đánh giá các kết quả nghiên cứu trên đây cho thấy: i) Còn thiếu vắng các công trình nghiên cứu tiếp cận dưới giác độ pháp luật và điều chỉnh của pháp luật thực định về khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại trong tố tụng hình sự: nghiên cứu nhu cầu điều chỉnh của xã hội đối với quy định 2 pháp luật khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại; nghiên cứu sự tác động của các yếu tố kinh tế, chính trị, xã hội đến việc lựa chọn phương pháp điều chỉnh, lựa chọn đối tượng điều chỉnh, quy định nội dung điều chỉnh cũng như làm rõ triết lý tố tụng của quy định pháp luật khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại. ii) Các kiến nghị hoàn thiện pháp luật đã giải quyết căn bản các hạn chế của quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 mà chưa có điều kiện làm rõ những hạn chế, vướng mắc, kiến nghị về các quy định mới phát sinh của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015.

iii) Các nghiên cứu đã công bố chưa chỉ ra được bằng các số liệu khảo sát, minh chứng từ thực tiễn về nhận thức và thực hiện quy định pháp luật về khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại… từ đó đưa ra các khuyến nghị cần giải thích, nhận thức thống nhất để thực hiện. vi) Việc tiếp cận vấn đề nghiên cứu của các công trình đã công bố còn thiếu vắng các nghiên cứu mang tính chuyên khảo tiếp cận dưới giác độ liên ngành, đa ngành và xã hội học pháp luật; còn ít các nghiên cứu tiếp cận vấn đề điều chỉnh pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại dựa trên việc “bảo vệ quyền của người bị hại” với tính chất là quyền con người trong tư pháp hình sự. Hiến pháp năm 2013 đã được Quốc hội thông qua và đi vào đời sống xã hội, theo đó nhiều nội dung mới cần phải được triển khai, cụ thể hóa sâu sắc trong đó nhu cầu về bảo vệ quyền con người nói chung và trong pháp luật tố tụng hình sự nói riêng đang là nội dung cấp bách. Nội dung của việc bảo vệ quyền con người theo cách tiếp cận mới không chỉ đơn thuần là ghi nhận mà cần phải tôn trọng và bảo đảm thi hành là những yêu cầu phải tính đến.