Chủ thể của tội phạm theo pháp luật hình sự Việt Nam - Luận án TS. Trần Thị Ngọc Hiếu

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN THỊ NGỌC HIẾU CHỦ THỂ CỦA TỘI PHẠM THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2019 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN THỊ NGỌC HIẾU CHỦ THỂ CỦA TỘI PHẠM THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM Ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự Mã số: 9.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. HỒ SỸ SƠN HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các đề xuất, kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào. Nghiên cứu sinh Trần Thị Ngọc Hiếu MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Tình hình nghiên cứu về chủ thể của tội phạm. Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu liên quan đến chủ thể của tội phạm. 19 Chƣơng 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ CHỦ THỂ CỦA TỘI PHẠM. Khái niệm và các điều kiện của chủ thể của tội phạm.

Phân loại chủ thể của tội phạm. Mối quan hệ giữa chủ thể của tội phạm với một số phạm trù khác. Sự điều chỉnh của pháp luật đối với vấn đề về chủ thể của tội phạm. Khái quát lịch sử hình thành, phát triển các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về chủ thể của tội phạm đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015.

59 Chƣơng 3 QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ CHỦ THỂ CỦA TỘI PHẠM VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG. Thực tiễn quy định của Bộ luật hình sự hiện hành về chủ thể của tội phạm. Thực trạng áp dụng quy định của Bộ luật hình sự về chủ thể của tội phạm ở nước ta. Đánh giá thực tiễn áp dụng quy định của Bộ luật hình sự về chủ thể của tội phạm và nguyên nhân.

120 Chƣơng 4 YÊU CẦU VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG ĐÚNG QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VỀ CHỦ THỂ CỦA TỘI PHẠM. Yêu cầu bảo đảm áp dụng đúng các quy định của Bộ luật hình sự về chủ thể của tội phạm. Các giải pháp bảo đảm áp dụng đúng quy định của Bộ luật hình sự về chủ thể của tội phạm. 149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC.

151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN BLDS: Bộ luật Dân sự BLHS: Bộ luật Hình sự CTTP: Cấu thành tội phạm NCTN: Người chưa thành niên NLTNHS: Năng lực trách nhiệm hình sự Nxb: Nhà xuất bản TAND: Tòa án nhân dân TNHS: Trách nhiệm hình sự XHCN: Xã hội chủ nghĩa MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Một trong những vấn đề quan trọng của luật hình sự là chủ thể của tội phạm. Tầm quan trọng của vấn đề về chủ thể của tội phạm không chỉ thể hiện ở chỗ chủ thể của tội phạm là một trong bốn yếu tố cấu thành tội phạm (CTTP) mà còn thể hiện ở chỗ chủ thể của tội phạm còn là yếu tố giữ vai trò “chi phối” các yếu tố khác của cấu thành tội phạm.

Vấn đề là ở chỗ, nói đến tội phạm là nói đến hành vi phạm tội mà hành vi phạm tội đến lượt mình là sự thể hiện ý chí của chủ thể (cá nhân hoặc pháp nhân thương mại) ra thế giới bên ngoài dưới hình thức hành động hoặc không hành động phạm tội. Như vậy, nếu không có chủ thể của tội phạm (con người với tư cách là chủ thể của hành vi phạm tội, pháp nhân thương mại với tư cách là chủ thể của hoạt động phạm tội) thì không có hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm các quan hệ xã hội mà Bộ luật hình sự ghi nhận và bảo vệ. Điều đó cũng có nghĩa là, nếu không có chủ thể của tội phạm thì không cần phải xem xét đến các yếu tố khách thể, mặt khách quan của tội phạm và mặt chủ quan của tội phạm. Hơn thế, việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với cá nhân hoặc pháp nhân thương mại không phải là chủ thể của tội phạm tương ứng không những trái với các nguyên tắc, nhất là nguyên tắc nhân đạo trong luật hình sự mà còn không đạt được mục đích của luật hình sự.

Mặc dù vậy, trong một thời gian dài, trong khoa học luật hình sự nước ta, tội phạm được coi là hành vi nguy hiểm cho xã hội do chủ thể là thể nhân (cá nhân) thực hiện. Hơn thế, vấn đề chủ thể của tội phạm chủ yếu được đề cập nghiên cứu trong các giáo trình luật hình sự ở bậc đào tạo đại học; có không nhiều các luận văn thạc sĩ luật học có đề cập nghiên cứu chủ thể của tội phạm, nhưng chưa toàn diện và sâu sắc; còn trong các công trình nghiên cứu khác, chủ thể của tội phạm chỉ được nhắc đến “một cách nhân tiện” khi nghiên cứu các vấn đề khác của luật hình sự, chẳng hạn như các dấu hiệu pháp lý của tội phạm, năng lực trách nhiệm hình sự (NLTNHS), miễn trách nhiệm hình sự…Nhiều vấn đề lý luận về chủ thể của tội phạm chưa được đặt ra hoặc đã được đặt ra nghiên cứu nhưng nhưng chưa phản ánh đầy đủ các khía cạnh lý luận cần phải có của chủ thể của tội phạm. Thực trạng nghiên cứu lý luận về chủ thể tội phạm ở nước ta, vì vậy chỉ mới dừng lại ở mức độ cơ bản (đại học). Nguyên nhân chính của thực trạng này không chỉ xuất phát từ tính đa dạng, phức tạp của chính bản thân vấn đề chủ thể của tội phạm mà còn xuất phát từ tiếp cận nghiên cứu đơn cực tức chỉ bằng một hoặc một vài cách tiếp cận được sử dụng để nghiên cứu chủ thể của tội phạm.

Trong khi đó mối liên hệ đa chiều của lý luận về chủ thể của tội phạm chỉ có thể được làm sáng tỏ bằng phương pháp luận của nó không chỉ là phương pháp luận của triết học Mác-Lênin mà trong phương pháp luận này có cả các cách tiếp cận nghiên cứu (phương pháp nhận thức) xã hội học tâm lý học, hệ thống học, tội phạm học… 1 Thực trạng nghiên cứu lý luận như đã phân tích khái quát trên đây tác động mạnh mẽ đến kết quả lập pháp hình sự của nước ta về chủ thể của tội phạm. Trong các Bộ luật hình sự năm 1985 và 1999, chủ thể của tội phạm được quy định là thể nhân (cá nhân). Khá nhiều vấn đề, chẳng hạn như độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, chủ thể đặc biệt của tội phạm, trách nhiệm hình sự trong đồng phạm…chưa được thể chế hóa một cách đầy đủ và tối ưu. Thực trạng nghiên cứu lý luận cũng như thực trạng lập pháp hình sự nước ta về chủ thể của tội phạm như đã phân tích khái quát trên đây đã ảnh hưởng không nhỏ đến thực trạng áp dụng pháp luật hình sự về chủ thể của tội phạm.

Trong số những vi phạm, sai lầm trong định tội danh, quyết định hình phạt đối với người phạm tội, có cả những vi phạm, sai lầm liên quan đến xác định chủ thể của tội phạm, nhất là trong trường hợp đồng phạm. Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự ở nước ta cho thấy, do nhận thức về chủ thể của tội phạm chưa đầy đủ và thống nhất dẫn đến quá trình xây dựng pháp luật hình sự và áp dụng pháp luật hình sự về chủ thể của tội phạm còn hạn chế, như việc xác định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, xác định năng lực trách nhiệm hình sự, xác định những dấu hiệu đặc biệt của chủ thể đặc biệt do đó, ảnh hưởng đến việc quyết định trách nhiệm hình sự, hình phạt chưa phù hợp dẫn đến tình trạng bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô tội, làm ảnh hưởng đến lòng tin của nhân dân đối với Nhà nước. Nghiêm trọng hơn, thực trạng áp dụng pháp luật hình sự đó phần nào làm cho tình hình tội phạm ở nước ta tuy có phần được kiềm chế nhưng diễn biến hết sức phức tạp. Theo thống kê chưa đầy đủ, hàng năm trong cả nước, các Tòa án thụ lý trên dưới 70 đến 80 ngàn vụ án hình sự với trên 100 ngàn bị cáo, trong đó, nổi bật các vụ án giết người, cướp tài sản, hiếp dâm, hiếp dâm trẻ em, tham ô, nhận hối lộ, … Để khắc phục những điểm hạn chế, bất cập trong các quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 về chủ thể của tội phạm, tăng cường khả năng và giá trị của pháp luật hình sự trong đấu tranh phòng, chống tội phạm và phát triển mạnh mẽ pháp luật hình sự nước ta theo hướng ngày càng nhân đạo hóa, phân hóa, quốc tế hóa…Bộ luật hình sự Việt Nam năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam bổ sung những quy định đối với pháp nhân thương mại phạm tội.

Việc quy định và áp dụng trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội không những đáp ứng kịp thời những đòi hỏi mang tính tất yếu khách quan của cuộc sống, của cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, của sự nghiệp cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay, mà còn góp phần phát triển hơn nữa nền kinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa, thể hiện đầy đủ sự công bằng, văn minh trong xã hội hiện đại. Tuy nhiên, việc bổ sung các quy định đối với pháp nhân tương mại phạm tội cũng làm cho vấn đề chủ thể của tội phạm càng trở nên phức tạp hơn cả về mặt lý luận, cả về mặt thể chế hóa pháp luật cả về mặt áp dụng pháp luật 2 hình sự trong pháp luật hình sự trong thực tiễn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Bởi sự động và phát triển không ngừng của đời sống xã hội, những điểm hạn chế trong các quy định về chủ thể của tội phạm là thể nhân (cá nhân) chưa được khắc phục hoàn toàn, những quy định đối với pháp nhân thương mại vừa được bổ sung vào Bộ luật hình sự, thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật hình sự về chủ thể của tội phạm chắc chắn không thể tránh khỏi những khó khăn, vướng mắc.