Luận án Tiến sĩ Luật học: Ngăn ngừa trục lợi bảo hiểm bằng pháp luật ở Việt Nam hiện nay

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ HOÀI THU NGĂN NGỪA TRỤC LỢI BẢO HIỂM BẰNG PHÁP LUẬT Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành : Luật Kinh tế Mã số : 62 38 01 07 LUẬN ÁN TIẾN SỸ LUẬT HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Trần Đình Hảo HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Mọi số liệu, kết quả nghiên cứu đã công bố được tham khảo trong luận án đều trung thực và trích dẫn nguồn tài liệu đúng quy định. Những kết quả nghiên cứu của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình của tác giả nào khác.

Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hoài Thu MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 7 ĐỀN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 7 1. Cơ sở lý thuyết và hướng tiếp cận của luận án 18 CHƢƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRỤC LỢI BẢO HIỂM VÀ 22 NGĂN NGỪA TRỤC LỢI BẢO HIỂM BẰNG PHÁP LUẬT 2. Những vấn đề lý luận về trục lợi bảo hiểm 22 2.

Những vấn đề lý luận về ngăn ngừa trục lợi bảo hiểm bằng pháp luật 40 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG NGĂN NGỪA TRỤC LỢI BẢO HIỂM 69 BẰNG PHÁP LUẬT Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 3. Sự hình thành, phát triển của các quy định của pháp luật nhằm ngăn 69 ngừa trục lợi bảo hiểm 3. Thực trạng ngăn ngừa trục lợi bảo hiểm bằng pháp luật ở Việt Nam 72 hiện nay CHƢƠNG 4: GIẢI PHÁP NHẰM NGĂN NGỪA TRỤC LỢI BẢO HIỂM 122 Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 4. Yêu cầu và định hướng về các giải pháp nhằm ngăn ngừa trục lợi 122 bảo hiểm ở Việt Nam hiện nay 4.

Đề xuất các giải pháp ngăn ngừa trục lợi bảo hiểm 130 4. Hoàn thiện cơ chế thực thi pháp luật nhằm ngăn ngừa trục lợi bảo hiểm 140 KẾT LUẬN CỦA LUẬN ÁN 145 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 147 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN CNTT công nghệ thông tin DNBH doanh nghiệp bảo hiểm DNMGBH doanh nghiệp môi giới bảo hiểm HĐBH hợp đồng bảo hiểm KDBH kinh doanh bảo hiểm NCS nghiên cứu sinh TLBH trục lợi bảo hiểm TTBH thị trường bảo hiểm DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ TRONG LUẬN ÁN Biểu đồ Nội dung Trang Biểu đồ 1 Tổng số vụ trục lợi bảo hiểm giai đoạn 2007-2012 76 Biểu đồ 2 Tổng số tiền bị trục lợi bảo hiểm giai đoạn 2007-2012 76 Biểu đồ 3 Tình hình trục lợi bảo hiểm trong lĩnh vực bảo hiểm 77 phi nhân thọ giai đoạn 2007-2012 Biểu đồ 4 Số vụ trục lợi bảo hiểm trong bảo hiểm phi nhân thọ 78 giai đoạn 2007-2012 Biểu đồ 5 Quy mô trục lợi của các nghiệp vụ bảo hiểm phi nhân 79 thọ giai đoạn 2007-2012 Biểu đồ 6 Quy mô trục lợi của các nghiệp vụ bảo hiểm nhân thọ 80 giai đoạn 2007-2012 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ngày 18/12/1993, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Nghị định số 100/CP về KDBH, tạo khung khổ pháp lý đầu tiên cho việc hình thành TTBH Việt Nam. Đến nay, sau hơn 20 năm hình thành và phát triển, TTBH Việt Nam đã không ngừng hoàn thiện và lớn mạnh, từng bước thể hiện vai trò là tấm lá chắn vững chắc trước các rủi ro giúp các tổ chức, cá nhân nhanh chóng ổn định hoạt động và cuộc sống, là kênh huy động vốn dài hạn hữu hiệu của nền kinh tế, góp phần tích cực vào sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước.

Để đáp ứng nhu cầu tham gia bảo hiểm của người dân, mạng lưới các DNBH đã được hình thành nhanh chóng, từ duy nhất 1 DNBH thuộc sở hữu của Nhà nước là Bảo Việt (trước năm 1993) với một số nghiệp vụ bảo hiểm phi nhân thọ truyền thống như bảo hiểm xe cơ giới, bảo hiểm tai nạn hành khách, bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu, đến nay đã có 63 DNBH, DNMGBH, chi nhánh nước ngoài với gần 1.200 sản phẩm bảo hiểm nhân thọ, phi nhân thọ và bảo hiểm sức khỏe phục vụ nhu cầu tham gia bảo hiểm đa dạng, phong phú của nhân dân. Khung khổ pháp lý cho hoạt động KDBH cũng từng bước được hình thành và ngày càng hoàn thiện. Sau Nghị định 100/CP là Luật Kinh doanh bảo hiểm, Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Kinh doanh bảo hiểm và các Nghị định, Thông tư hướng dẫn thi hành, tạo ra một khung khổ pháp lý cho TTBH Việt Nam hoạt động hiệu quả, lành mạnh. Tuy nhiên, bên cạnh sự phát triển ngày càng lớn mạnh của TTBH cùng với sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật về KDBH cũng còn tồn tại những kẽ hở của pháp luật, còn những hiện tượng tiêu cực, gian lận xảy ra trong lĩnh vực KDBH.

Mục tiêu của các chủ thể khi tham gia vào quan hệ kinh doanh bảo hiểm là để bảo vệ cho bản thân mình trước những rủi ro có thể xảy đến 1 trong tương lai. Các hành vi đó xuất phát từ ý chí của chủ thể là mang lại lợi ích cho cá nhân, tổ chức mình một cách hợp pháp thông qua việc sử dụng các quyền chủ thể và thực hiện các nghĩa vụ pháp lý của chủ thể trong quan hệ kinh doanh bảo hiểm. Tuy nhiên, có không ít những cá nhân, tổ chức đã lợi dụng khe hở của pháp luật và thực tiễn kinh doanh của các DNBH để TLBH nhằm thu lợi bất chính, đi ngược lại với mục tiêu này, gây thiệt hại về vật chất, uy tín cho các DNBH, xâm phạm đến quyền và lợi ích chính đáng của người tham gia bảo hiểm, đồng thời ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của TTBH và làm xói mòn niềm tin của những người muốn tham gia bảo hiểm, những người đã tham gia bảo hiểm và các nhà đầu tư vào TTBH. Hành vi này cần thiết phải được kiểm soát, ngăn chặn.

Trên thực tế có thể ngăn ngừa TLBH bằng nhiều biện pháp, tuy nhiên theo tác giả, biện pháp chủ yếu và cơ bản nhất là ngăn ngừa TLBH bằng pháp luật, thông qua pháp luật để điều chỉnh hành vi của chủ thể có ý định thực hiện hành vi TLBH hoặc đã thực hiện hành vi TLBH. Do đó, tác giả đã chọn đề tài “Ngăn ngừa trục lợi bảo hiểm bằng pháp luật ở Việt Nam hiện nay” để thực hiện luận án của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án là trên cơ sở nghiên cứu lý luận về TLBH và ngăn ngừa TLBH bằng pháp luật, đánh giá thực trạng việc ngăn ngừa TLBH bằng pháp luật ở Việt Nam, từ đó đề xuất các biện pháp pháp lý nhằm ngăn ngừa TLBH thông qua việc kiến nghị hoàn thiện pháp luật về KDBH ở Việt Nam hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích trên, tác giả xác định các nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản như sau: 2 - Nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về TLBH và ngăn ngừa TLBH bằng pháp luật. Cụ thể nghiên cứu các vấn đề sau: Khái niệm TLBH, đặc điểm, phân loại hành vi TLBH; các nguyên tắc trong việc ngăn ngừa TLBH bằng pháp luật; nội dung ngăn ngừa TLBH bằng pháp luật. - Luận án tập trung phân tích, bình luận, đánh giá toàn diện thực trạng TLBH và thực trạng ngăn ngừa TLBH bằng pháp luật ở Việt Nam hiện nay. Cụ thể là tập trung phân tích các quy định pháp luật liên quan đến 3 nhóm: nhóm quy định pháp luật về các nguyên tắc trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm; nhóm quy định pháp luật về công tác quản lý, giám sát bảo hiểm của cơ quan quản lý nhà nước; nhóm quy định pháp luật về trách nhiệm pháp lý đối với các chủ thể có hành vi vi phạm… từ đó chỉ ra những vướng mắc, những điểm chưa phù hợp với sự phát triển của thực tiễn làm ảnh hưởng đến hiệu quả ngăn ngừa TLBH của pháp luật để làm cơ sở cho việc hoàn thiện các quy định pháp luật có liên quan.

- Bên cạnh đó, luận án còn nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc ngăn ngừa TLBH trong thời gian qua, từ đó phát hiện những vấn đề dẫn đến sự cần thiết phải hoàn thiện những quy định của pháp luật trong thời gian tới để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trên thực tế. - Đề xuất phương hướng và giải pháp để hoàn thiện các quy định pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả trong việc ngăn ngừa TLBH bằng pháp luật ở Việt Nam hiện nay và cơ chế đảm bảo thi hành có hiệu quả các quy định pháp luật này trong thực tiễn. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án - Đối tượng nghiên cứu của luận án là lý thuyết về TLBH, các quy định pháp luật nhằm ngăn ngừa TLBH, tình hình thực tiễn về TLBH và các biện pháp pháp lý nhằm ngăn ngừa TLBH ở Việt Nam hiện nay. Dưới góc độ khoa học pháp lý và phù hợp với chuyên ngành nghiên cứu, luận án chỉ tập trung 3 nghiên cứu chủ yếu các quy định tại Luật KDBH và các văn bản hướng dẫn thi hành cũng như tình hình thực tiễn về trục lợi trong bảo hiểm thương mại.

Luận án không đề cập đến vấn đề trục lợi trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm tiền gửi và các loại bảo hiểm khác do nhà nước thực hiện không mang tính kinh doanh. - Phạm vi nghiên cứu: Luận án chỉ tập trung vào các căn cứ, luận điểm liên quan trực tiếp đến TLBH và việc ngăn ngừa TLBH bằng pháp luật trong hoạt động KDBH tại Việt Nam và so sánh với pháp luật của các quốc gia về vấn đề này. Về thời gian, địa bàn nghiên cứu: Tính đến nay, TTBH Việt Nam mới được hình thành và phát triển hơn 20 năm (từ 1993), vì vậy, luận án tập trung nghiên cứu từ thời gian này cho đến năm 2016. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án Cơ sở lý luận của luận án là học thuyết của Chủ nghĩa Mác - Lênin; đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Để làm rõ các vấn đề nghiên cứu, luận án chú trọng sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: phương pháp phân tích - tổng hợp; phương pháp diễn dịch - quy nạp, phương pháp lịch sử cụ thể; phương pháp so sánh đối chiếu, phương pháp hệ thống, phương pháp thống kê, phương pháp phân tích dự báo…. để làm sáng tỏ các vấn đề được nghiên cứu trong luận án.