Luận án: Mô hình tố tụng hình sự Việt Nam và vấn đề áp dụng tố tụng tranh tụng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN THỊ THỦY MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ VẤN ĐỀ ÁP DỤNG TỐ TỤNG TRANH TỤNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2014 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN THỊ THỦY MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ VẤN ĐỀ ÁP DỤNG TỐ TỤNG TRANH TỤNG Chuyên ngành : Luật hình sự Mã số : 62 38 40 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH Đào Trí Úc HÀ NỘI - 2014 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lêi cam ®oan T«i xin cam ®oan ®©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i. C¸c sè liÖu nªu trong luËn ¸n lµ trung thùc. Nh÷ng kÕt luËn khoa häc cña luËn ¸n ch-a tõng ®-îc ai c«ng bè trong bÊt kú c«ng tr×nh nµo kh¸c. T¸c gi¶ luËn ¸n NguyÔn ThÞ Thñy 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các từ viết tắt Danh mục các bảng Danh mục các biểu đồ MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN 8 ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.

Tình hình nghiên cứu trong nước 8 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước 17 1. Những vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu 22 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ 24 2. Khái niệm và các yếu tố phân loại mô hình tố tụng hình sự 24 2.

Các mô hình tố tụng hình sự và những đặc trưng chủ yếu 37 2. Mô hình tố tụng hình sự Việt Nam trong lịch sử hiện đại 56 Chương 3: CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ THỰC TIỄN CỦA MÔ HÌNH TỐ 66 TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH 3. Cơ sở pháp lý của mô hình tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành 66 3. Thực tiễn áp dụng mô hình tố tụng hình sự ở nước ta hiện nay 85 3.

Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập trong mô hình tố tụng 101 hình sự Việt Nam 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương 4: ĐỊNH HƢỚNG VÀ NỘI DUNG TIẾP THU TỐ TỤNG TRANH 107 TỤNG TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 4. Những tiền đề và thách thức đối với áp dụng tố tụng tranh tụng ở 107 Việt Nam 4. Cải cách tư pháp và những yêu cầu cơ bản đối với đổi mới mô 110 hình tố tụng hình sự Việt Nam 4. Những yếu tố của tố tụng tranh tụng cần được tiếp thu trong quá 118 trình đổi mới mô hình tố tụng hình sự Việt Nam 4.

Các biện pháp bảo đảm về thể chế và áp dụng tố tụng tranh tụng 141 trong mô hình tố tụng hình sự Việt Nam KẾT LUẬN 149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN 152 ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 153 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BLTTHS : Bộ luật tố tụng hình sự CQĐT : Cơ quan điều tra TAND : Tòa án nhân dân TTHS : Tố tụng hình sự VKS : Viện kiểm sát VKSND : Viện kiểm sát nhân dân VKSNDTC : Viện kiểm sát nhân dân tối cao XHCN : Xã hội chủ nghĩa 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC BẢNG Số hiệu Tên bảng Trang bảng 2.1 Các tiêu chí phân loại mô hình TTHS của H.1 Chất lượng xét xử của Tòa án 72 3.2 Sự phát triển về số lượng của đội ngũ luật sư 92 3.3 Số bị can bị cáo bị oan 96 3.4 Số vụ án Tòa án trả hồ sơ yêu cầu Viện kiểm sát điều tra 99 bổ sung DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Số hiệu Tên biểu đồ Trang biểu đồ 3.1 Số lượng các vụ án truy tố ra tòa 86 3.2 Số quyết định khởi tố bị can bị VKS hủy bỏ 87 3.3 Tỷ lệ bản án, quyết định của Tòa án bị hủy bỏ 89 3.4 Số bị can bị đình chỉ điều tra vì không phạm tội 90 3.5 Số bị cáo bị tòa tuyên không phạm tội 90 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Mô hình tố tụng hình sự (TTHS) là nội dung trong nhiều công trình nghiên cứu của các học giả trên thế giới và là mục tiêu, đối tượng được các quốc gia hướng tới khi xem xét, hoàn thiện hệ thống tư pháp hình sự. Tuy vậy, ở nước ta, mô hình TTHS và việc hoàn thiện mô hình TTHS chưa được xem xét đúng mức cả trên phương diện nhận thức, lý luận, thực tiễn xây dựng và áp dụng pháp luật. Về nhận thức: có thể nói, ở nước ta, nhận thức về mô hình TTHS chưa thật rõ nét và đầy đủ.

Từ vấn đề khái niệm mô hình TTHS là gì? đến những yếu tố nào hợp thành mô hình TTHS? chưa dành được sự quan tâm nghiên cứu một cách tổng thể, sâu sắc của khoa học. Về mặt lý luận: thời gian qua, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu khoa học, bài viết đề cập đến một số khía cạnh cụ thể của mô hình TTHS, thậm chí có cả Đề án bàn về "Mô hình tố tụng Việt Nam". Tuy nhiên, các công trình hoặc các bài viết này mới khai thác ở một hoặc một vài khía cạnh cụ thể của mô hình TTHS [1]. Về thực tiễn xây dựng và áp dụng pháp luật: thể chế hóa yêu cầu cải cách tư pháp đề ra trong Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003 được ban hành đã có những điểm sửa đổi, bổ sung quan trọng liên quan đến các yếu tố của mô hình TTHS như: quy định thời điểm tham gia tố tụng của người bào chữa sớm hơn; bổ sung một số quyền để người bào chữa thực hiện tốt chức năng bào chữa; quy định kiểm sát viên phải đưa ra những lập luận của mình đối với từng ý kiến; chủ tọa phiên tòa phải tạo điều kiện cho những người tham gia tranh luận trình bày hết ý kiến v.v… Những nội dung cải cách này cùng với những sửa đổi, bổ sung khác trong BLTTHS năm 2003 đã góp phần tạo sự chuyển biến tích cực hơn trong công tác tư pháp hình sự.

Chất lượng điều tra, truy tố, xét xử, thi hành 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com án chuyển biến tốt; tình trạng tồn đọng án phúc thẩm cơ bản được khắc phục; tỷ lệ khám phá án năm sau cao hơn năm trước; chủ trương "nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa" được triển khai thực hiện, tạo không khí dân chủ trong nhiều phiên tòa, vai trò của các luật sư được nhìn nhận tích cực hơn… Tuy nhiên, những cải cách này mới là bước đầu và mới tập trung giải quyết những vấn đề bức xúc nhất của tư pháp hình sự. Các quy định của BLTTHS năm 2003 về vị trí, vai trò, trách nhiệm, quyền hạn của các cơ quan tố tụng chưa thật sự rõ ràng, minh bạch, còn lẫn lộn về chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan này. Chẳng hạn, Tòa án là cơ quan xét xử nhưng lại có trách nhiệm chứng minh tội phạm (Điều 10), có thẩm quyền khởi tố vụ án (Điều 104), có quyền tiếp tục xét xử ngay cả khi kiểm sát viên rút toàn bộ quyết định truy tố (Điều 221). Quyền thu thập chứng cứ duy nhất thuộc các cơ quan tiến hành tố tụng; người bào chữa chưa được tạo các điều kiện đầy đủ để thực hiện tốt chức năng bào chữa.

Tranh tụng mới chỉ được thể hiện một phần ở phiên tòa (chính xác hơn là ở thủ tục tranh luận) mà chưa trở thành yêu cầu xuyên suốt quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Các chủ trương quan trọng và đúng đắn đề ra trong Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị và Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, XI của Đảng như: 1) Bảo đảm cải cách hoạt động xét xử là trọng tâm của cải cách hoạt động tư pháp; 2) Tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, thực hiện cơ chế công tố gắn với hoạt động điều tra… chưa mang lại nhiều kết quả trong thực tế, thậm chí chưa được triển khai đúng mức. Thực tiễn thi hành BLTTHS cho thấy, chất lượng hoạt động xét hỏi, hàm lượng tranh tụng trong phiên tòa được tăng cường hơn. Mặc dù vậy, thực tiễn cũng còn nhiều hạn chế, bất cập.

Viện kiểm sát (VKS) là cơ quan thực hành quyền công tố (thực hiện chức năng buộc tội) song nhiều yêu cầu của VKS về chứng minh tội phạm không được Cơ quan điều tra (CQĐT) thực hiện nhưng lại thiếu cơ chế để bảo đảm các yêu cầu này được thực hiện, để phát hiện triệt để, chính xác tội phạm và để VKS tranh tụng tốt tại phiên tòa. Hàm lượng tranh tụng mới chủ yếu được triển khai ở những phiên tòa tổ chức 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com theo yêu cầu cải cách tư pháp, những phiên tòa về các vụ án kinh tế lớn. Hội đồng xét xử dành thời lượng cho việc xét hỏi nhiều hơn thời lượng nghe hai bên tranh luận, đối đáp. Tình trạng luật sư tố khổ vẫn diễn ra khá phổ biến.

Những hạn chế nêu trên đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng, hình ảnh của nền tư pháp, đến các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, trong đó có quyền được chứng minh mình không phạm tội đã được Hiến pháp ghi nhận, ảnh hưởng đến mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam mà chúng ta đang hướng tới. Như vậy, nhìn một cách tổng thể có thể nhận định rằng, mô hình TTHS ở nước ta chưa thực sự lấy việc bảo đảm quyền con người làm mục đích tối thượng của mình mà vẫn còn trong trạng thái dành thế chủ động cho các cơ quan tố tụng của Nhà nước. Cùng với những tồn tại, hạn chế nêu trên, hoạt động TTHS ở nước ta hiện nay đang đứng trước nhiều thách thức to lớn. Tình hình tội phạm tiếp tục diễn biến phức tạp, với tính chất và hậu quả ngày càng nghiêm trọng, thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi, xảo quyệt.

Trong khi đó, đòi hỏi của nhân dân đối với hoạt động tư pháp ngày càng cao, các cơ quan tư pháp phải thực sự là chỗ dựa tin cậy của nhân dân trong việc bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, đấu tranh có hiệu quả với mọi loại tội phạm và vi phạm pháp luật.