Luận án nhân thân người phạm tội giết người tại TP.HCM - Nghiên cứu thực tiễn và giải pháp

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHAN ÁI NHI NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI GIẾT NGƯỜI TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2023 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHAN ÁI NHI NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI GIẾT NGƯỜI TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Ngành: Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm Mã số : 9.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. NGUYỄN TẤT VIỄN HÀ NỘI - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tài liệu tham khảo và công trình nghiên cứu của các tác giả khác đều được trích dẫn nguồn cụ thể. Kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực, không có sự sao chép, trùng lặp với bất kỳ công trình nào đã công bố.

TÁC GIẢ Phan Ái Nhi MỤC LỤC MỞ ĐẦU.1 Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Các công trình nghiên cứu trong nước. Các công trình nghiên cứu nước ngoài. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu.35 Kết luận Chương 1.

41 Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI GIẾT NGƯỜI. Khái niệm, ý nghĩa, phân loại và đặc điểm nhân thân người phạm tội giết người. Quá trình hình thành nhân thân người phạm tội giết người. Những yếu tố tác động đến sự hình thành nhân thân người phạm tội giết người.

72 Kết luận chương 2.88 Chương 3: THỰC TIỄN NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI GIẾT NGƯỜI TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH. Khái quát tình hình tội giết người trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Thực trạng các đặc điểm của nhân thân người phạm tội giết người trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Thực trạng những yếu tố tác động đến sự hình thành nhân thân người phạm tội giết người.105 Chương 4: GIẢI PHÁP PHÒNG NGỪA TỘI GIẾT NGƯỜI TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỒ HỒ CHÍ MINH TỪ KHÍA CẠNH NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI.

Dự báo tình hình tội giết người trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh123 4. Các giải pháp phòng ngừa tình hình tội giết người trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh từ khía cạnh nhân thân người phạm tội.129 Kết luận Chương 4.154 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.172 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ANTT An ninh trật tự BLHS Bộ luật hình sự CQTHTT Cơ quan tiến hành tố tụng KCN Khu công nghiệp NCS Nghiên cứu sinh NLTNHS Năng lực trách nhiệm hình sự TAND Tòa án nhân dân TNHS Trách nhiệm hình sự TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh TTATXH Trật tự an toàn xã hội VKSND Viện kiểm sát nhân dân MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Con người là vốn quy nhất của xã hội. Bảo vệ con người trước hết là phải bảo vệ các quyền tự nhiên của con người, trong đó quyền sống là quyền quan trọng nhất của con người.

Trong BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) cũng quy định cụ thể về tội giết người trong nhóm tội xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của con người, chỉ xếp sau nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia, điều này đã cho thấy mức độ nguy hiểm của hành vi giết người. Theo thống kê của Bộ Công an, trong sáu năm (từ năm 2014 đến 2019), toàn quốc xảy ra 6.850 vụ án giết người. Trong năm 2021, toàn quốc đã xảy ra hơn 1000 vụ giết người và trong Quý I/2022 đã xảy ra 280 vụ giết người, tăng 9% so với cùng kỳ năm trước. Số vụ án giết người luôn ở mức cao.

Đặc biệt, trong hai năm gần đây, tình hình tội phạm giết người do nguyên nhân xã hội tăng. Ngày 15/9/2022, trong chương trình phiên họp thứ 15, Ủy ban thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về các báo cáo công tác năm 2022 của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các báo cáo của Chính phủ. Thẩm tra báo cáo của Chính phủ về công tác phòng chống tội phạm và vi phạm pháp luật, Ủy ban Tư pháp của Quốc hội cho rằng: năm 2022, công tác phát hiện và xử lý vi phạm pháp luật và tội phạm đạt được nhiều kết quả tích cực, đạt được nhiều chỉ tiêu của Quốc hội giao. Về tổng thể, tình hình vi phạm pháp luật và tội phạm về trật tự xã hội giảm, nhưng một số loại tội phạm lại gia tăng như: giết người (tăng 7,43%), cho vay nặng lãi trong giao dịch dân sự (tăng 36, 24%).

Xu hướng trẻ hoá tội phạm giết người cho thấy đạo đức, lối sống của một bộ phận giới trẻ rất đáng báo động, khi theo thống kê có tới 60% đối tượng phạm tội giết người ở độ tuổi dưới 30 (trước đây chỉ chiếm khoảng 35%). Tính chất và thiệt hại do tội giết người gây ra ngày càng 1 nghiêm trọng, gây hoang mang, lo lắng, bức xúc trong nhân dân, để lại những hậu quả và hệ lụy nặng nề cho xã hội.HCM là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước. Sau 10 năm thực hiện Nghị quyết số 16-NQ/TW của Bộ Chính trị khoá XI, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân TP.HCM đã nỗ lực phấn đấu đạt được nhiều thành tựu rất quan trọng trên các lĩnh vực. Cơ cấu kinh tế tiếp tục chuyển dịch theo hướng tích cực gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng, từng bước phát triển theo chiều sâu dựa trên nền tảng ứng dụng khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Quy mô kinh tế năm 2020 so với năm 2010 tăng 2,7 lần, GRDP bình quân đầu người tăng gấp đôi. Sự nghiệp giáo dục - đào tạo, chăm sóc sức khoẻ Nhân dân, phát triển văn hoá, xã hội đạt nhiều kết quả quan trọng; đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân không ngừng nâng lên.[5] Tuy nhiên, TP.HCM cũng phải đối diện với nhiều khó khăn, trở ngại như giao thông quá tải và ùn tắc; triều cường, ngập úng, ô nhiễm môi trường gia tăng; nhà ở, bệnh viện, trường học, hệ thống phúc lợi xã hội chưa đáp ứng nhu cầu của người dân. Tình hình an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội còn tiềm ẩn những yếu tố bất ổn. Quan tâm giải quyết những vấn đề này, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 31-NQ/TW ngày 30/12/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Để tiếp tục giữ vững ổn định trật tự an toàn xã hội, kéo giảm tội phạm, đồng thời thực hiện các chỉ đạo của Ban Chỉ đạo 138/CP, Bộ Công an về công tác phòng, chống tội phạm, xây dựng phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc; Ban Chỉ đạo 138/TPHCM đã ban hành kế hoạch thực hiện công tác phòng, chống tội phạm; phòng, chống mua bán người và xây dựng phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc trên địa bàn TP. Điều này là cần thiết bởi 2 tình hình tội phạm tại TP.HCM rất phức tạp. Theo số liệu thống kê của TAND Thành phố Hồ Chí Minh, trong giai đoạn 2012 – 2021, TAND Thành phố Hồ Chí Minh đã thụ lý 14.201 hồ sơ vụ án với tổng số bị cáo là 35.158 bị cáo, trong đó đã xét xử 7.730 vụ án và tổng số bị cáo bị xét xử là 16. Trong đó, chỉ riêng tội giết người thì TAND Thành phố Hồ Chí Minh đã thụ lý 1.944 vụ (chiếm 13,68% tổng số vụ) với tổng số bị cáo là 3.

Tội giết người bao giờ cũng là loại tội phạm nguy hiểm nhất, gây bức xúc và tạo ra tâm lý hoang mang, lo sợ trong quần chúng nhân dân vì xâm phạm đến quyền cơ bản nhất của con người – đó là quyền được sống. Hậu quả của hành vi giết người để lại cho xã hội là đặc biệt lớn, hậu quả đó vẫn âm ỉ, dai dẳng mãi về sau. Vậy mà tội giết người lại chiếm đến hơn 13,6% số vụ án được xét xử, số bị cáo phạm tội giết người chiếm đến hơn gần 11% tổng số bị cáo phạm tất cả các loại tội phạm khác. Điều này đã làm cho quần chúng nhân dân hoang mang, lo lắng, gây ra những bất ổn trong an ninh trật tự xã hội, về lâu dài sẽ làm giảm lòng tin của quần chúng nhân dân đối với chính quyền địa phương.

Do đó, việc hạn chế và loại trừ được loại tội phạm nguy hiểm này là một vấn đề cấp bách. Mục đích của Tội phạm học suy cho đến cùng là phòng ngừa tội phạm. Trong Tội phạm học, mục đích của việc nghiên cứu những đặc điểm, những yếu tố nhân thân người phạm tội là để trả lời câu hỏi tại sao con người đó lại phạm tội, đặc điểm nào, yếu tố nào đã dẫn dắt đến sự phạm tội của người đó. Nghiên cứu nhân thân người phạm tội là cơ sở cho việc phòng ngừa tội phạm.

Ở nước ta hiện nay, đã có những công trình nghiên cứu về nhân thân người phạm tội nói chung, nhân thân người phạm tội một số loại tội phạm cụ thể nói riêng, nhưng chưa có công trình nào ở tầm luận án tiến sĩ nghiên cứu đầy đủ, toàn diện từ lý luận đến thực tiễn về nhân thân người phạm tội giết 3 người. Việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội giết người có ý nghĩa rất quan trọng trong việc xác định các biện pháp phòng ngừa theo các đặc điểm nhân thân, từ đó có những biện pháp hạn chế, loại trừ những hiện tượng xã hội tiêu cực trong việc hình thành các đặc điểm nhân thân của người phạm tội giết người. Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách như trên, để phòng ngừa tình hình tội giết người, làm giảm hậu quả, giảm sự tác động đến đời sống xã hội do loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng này gây ra, nghiên cứu sinh (NCS) chọn đề tài “Nhân thân người phạm tội giết người trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh” làm luận án Tiến sĩ Luật học, chuyên ngành Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1 Mục đích nghiên cứu Đề tài nghiên cứu nhân thân người phạm tội giết người trong giai đoạn 2012 đến năm 2021 trên địa bàn TP.HCM với mục đích phải là hoàn thiện giải pháp phòng ngừa tội giết người trên địa bàn TP.HCM thông qua việc làm rõ những đặc điểm nhân thân người phạm tội và xác định được các yếu tố tác động đến quá trình hình thành nhân thân người phạm tội giết người ở TP.