Luận án TS Phạm Thanh Sơn: Hoàn thiện pháp luật Việt Nam về phòng, chống tra tấn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT PHẠM THANH SƠN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ PHÒNG, CHỐNG TRA TẤN LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH HÀ NỘI – 2024 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT PHẠM THANH SƠN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ PHÒNG, CHỐNG TRA TẤN LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH Mã số: 9380101.02 Người hướng dẫn khoa học: GS. TS Vũ Công Giao HÀ NỘI - 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả Phạm Thanh Sơn MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN 10 QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.

Các công trình nghiên cứu nước ngoài 10 1. Các công trình nghiên cứu trong nước 17 1. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và 30 những vấn đề luận án sẽ tiếp tục nghiên cứu 1. Giả thuyết khoa học, câu hỏi nghiên cứu của luận án 32 TỔNG KẾT CHƯƠNG 1 34 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC HOÀN THIỆN PHÁP 35 LUẬT VỀ PHÒNG, CHỐNG TRA TẤN 2.

Khái niệm, đặc điểm, vai trò của hoàn thiện pháp luật về phòng, 35 chống tra tấn 2. Nội dung và tiêu chí đánh giá sự hoàn thiện của pháp luật về phòng, 50 chống tra tấn 2. Những yếu tố tác động đến hoàn thiện pháp luật về phòng, chống 65 tra tấn 2. Pháp luật quốc tế và pháp luật của một số quốc gia về phòng, chống tra tấn và những yêu cầu, giá trị tham khảo với Việt Nam để hoàn 68 thiện pháp luật về phòng, chống tra tấn TỔNG KẾT CHƯƠNG 2 84 Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ PHÒNG, 85 CHỐNG TRA TẤN 3.

Khái quát quá trình hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tra tấn ở 85 Việt Nam 3. Nội dung pháp luật hiện hành của Việt Nam về phòng, chống tra tấn 93 3. Thực tiễn tổ chức thi hành pháp luật Việt Nam về phòng, chống tra tấn 124 3. Đánh giá chung về thực trạng pháp luật Việt Nam về phòng, chống 140 tra tấn TỔNG KẾT CHƯƠNG 3 154 Chương 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT 155 VỀ PHÒNG, CHỐNG TRA TẤN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 4.

Quan điểm hoàn thiện pháp luật pháp luật Việt Nam về phòng, chống 155 tra tấn 4. Giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về phòng, chống tra tấn 157 TỔNG KẾT CHƯƠNG 4 181 KẾT LUẬN 182 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC 184 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 195 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BLHS : Bộ luật Hình sự BLTTHS : Bộ luật Tố tụng hình sự CAT : Công ước chống tra tấn và các hình thức đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục con người (Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment) CQĐT : Cơ quan điều tra ICCPR : Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (International Covenant on Civil and Political Rights) LHQ : Liên Hợp quốc NNPQ : Nhà nước pháp quyền OPCAT : Nghị định thư không bắt buộc bổ sung Công ước tra tấn và các hình thức đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục con người (Optional Protocol to the Convention against Torture) PCTT : Phòng, chống tra tấn QCD : Quyền công dân QCN : QCN QPPL : Quy phạm pháp luật TTHS : Tố tụng hình sự TAND : Toà án nhân dân UDHR : Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền (Universal Declaration of Human Rights) VKSND : Viện kiểm sát nhân dân XHCN : Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC BẢNG 3. Số liệu tội dùng nhục hình đã được điều tra, truy tố, xét xử giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2022. Tính cấp thiết của đề tài Ngay từ khi Liên hợp quốc (LHQ) được thành lập, vấn đề cấm tra tấn đã được quy định trong nhiều văn kiện quốc tế quan trọng về quyền con người (QCN) như: Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền (UDHR) năm 1948, Công ước về Ngăn ngừa và Trừng trị Tội diệt chủng năm 1948, các Công ước Geneva năm 1949… Là một sự vi phạm nhân quyền nghiêm trọng, tra tấn thuộc về những vấn đề đầu tiên cần giải quyết của LHQ nhằm mục đích phát triển các tiêu chuẩn nhân quyền quốc tế.

Điều 5 UDHR 1948 có nêu: “Không một ai phải bị tra tấn hoặc bị trừng phạt tàn ác và vô nhân đạo” [192]. Đến năm 1966, cấm tra tấn được quy định cụ thể và rõ ràng hơn trong Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR) năm 1966. Điều 7 Công ước này quy định “Không ai có thể bị tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt một cách tàn ác, vô nhân đạo hoặc hạ thấp nhân phẩm” [195]. Ngoài ra, việc cấm các hành vi tra tấn và ngược đãi cũng được đề cập trong nhiều văn kiện và điều ước khu vực như: Công ước châu Âu về các QCN và tự do cơ bản năm 1950, Công ước châu Mỹ về QCN năm 1978, Hiến chương châu Phi về QCN và quyền các dân tộc năm 1981… Đặc biệt, vấn đề trên được quy định riêng biệt, chi tiết trong Công ước của LHQ về chống tra tấn và các hình thức đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục con người năm 1984 (Công ước chống tra tấn, sau đây viết tắt là CAT).

Đây là văn kiện pháp lý quốc tế đa phương thể hiện tập trung nhất ý chí của cộng đồng quốc tế kiên quyết loại bỏ các hành vi tra tấn, đối xử tàn bạo hoặc vô nhân đạo với con người vì bất cứ lý do gì, đồng thời tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền để nâng cao nhận thức, thúc đẩy xây dựng các cơ chế bảo vệ nạn nhân và tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này. Công ước đã và đang là văn kiện pháp lý quốc tế quan trọng nhất về phòng, chống tra tấn (PCTT). Ở Việt Nam, vấn đề PCTT mặc dù đã được chú ý từ sớm và đã được ghi nhận trong nhiều văn bản pháp luật trước đó, tuy nhiên phải đến Hiến pháp năm 2013 mới được đề cập cụ thể. Khoản 1 Điều 20 Hiến pháp 2013 nêu rõ: “Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân 2 phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm” [89].

Trên cơ sở đó, ngày 28/11/2014, Quốc hội Việt Nam đã phê chuẩn CAT, qua đó nâng cao đáng kể uy tín quốc tế của Việt Nam trên lĩnh vực nhân quyền. Đồng thời, việc trở thành thành viên của CAT cũng đặt ra yêu cầu cho Việt Nam phải nghiên cứu hoàn thiện hệ thống pháp luật hiện hành để bảo đảm tương thích với Công ước (nội luật hoá Công ước), qua đó thực hiện đầy đủ cam kết và nghĩa vụ quốc tế của Việt Nam về PCTT và tăng cường năng lực của các cơ quan nhà nước trong việc thực thi đầy đủ các quy định của Công ước. Với quy định của Hiến pháp năm 2013 và yêu cầu nội luật hoá CAT đã tạo cơ sở cho việc đẩy mạnh hoàn thiện pháp luật về PCTT ở Việt Nam. Từ năm 2015 đến nay, nhiều văn bản luật quan trọng liên quan trực tiếp đến PCTT đã được ban hành mới, sửa đổi, bổ sung như: Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015, Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015, Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, Luật Trách nhiệm bồi thường của nhà nước năm 2017, Luật Tố cáo năm 2018… Đến nay, khung khổ pháp luật hiện hành của Việt Nam về PCTT đã khá toàn diện; tuy vậy, một số quy định pháp luật vẫn chưa hoàn thiện, thiếu chi tiết và thiếu hợp lý như: quyền không bị tra tấn chưa được cụ thể hóa thành luật, quy định nghiêm cấm và trừng trị hành vi tra tấn chưa được nội luật hóa trong một điều, khoản riêng biệt trong BLHS; một số quy định phòng ngừa hành vi tra tấn trong BLTTHS và các văn bản pháp luật có liên quan còn thiếu chi tiết, tạo khoảng trống cho hành vi tra tấn; quy định về khiếu nại, tố cáo và bồi thường thiệt hại liên quan đến tra tấn còn những điểm bất cập… dẫn đến những cách hiểu khác nhau và khó áp dụng, chưa đủ để phát hiện, ngăn chặn và xử lý hành vi tra tấn một cách kịp thời, hiệu quả trong thực tế.

Cùng với đó, việc tổ chức thi hành pháp luật còn những hạn chế, vướng mắc, làm giảm hiệu quả PCTT, biểu hiện là vẫn còn xảy ra những vụ án liên quan đến tra tấn (nhất là các vụ án dùng nhục hình) gây bức xúc dư luận trong thời gian qua. Những hạn chế, vướng mắc trên xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan, trong đó nguyên nhân khách quan chủ yếu là do tính chất vĩ mô, phức tạp của vấn đề PCTT, còn 3 nguyên nhân chủ quan chủ yếu là do nhận thức về tầm quan trọng và các biện pháp PCTT của một số cơ quan nhà nước còn chưa đầy đủ, đòi hỏi cần nghiên cứu làm rõ, từ đó xác định các giải pháp khắc phục. Trong thực tế, cải cách tư pháp, bảo vệ, bảo đảm QCN, trong đó bao gồm PCTT đã được xác định như là những vấn đề trọng tâm khi tổng kết 10 năm thi hành Hiến pháp năm 2013, tổng kết 15 năm thực hiện các Nghị quyết số 48-NQ/TW và 49- NQ/TW năm 2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam và Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, trọng tâm là xây dựng nền tư pháp Việt Nam độc lập, chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính, hiệu lực, hiệu quả, phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân để tòa án hoàn thành sứ mệnh bảo vệ công lý, bảo vệ QCN, QCD, bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của tổ chức, cá nhân [7]. Đồng thời, đây cũng là những vấn đề được nhấn mạnh trong Nghị quyết số 27-NQ/TW được thông qua ngày 9/11/2022 tại Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền (NNPQ) xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam trong giai đoạn mới.