Luận án tiến sĩ: Giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam - Chuyên ngành Luật hình sự

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN TRUNG KIÊN GIÁM ĐỐC THẨM TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2020 luan an VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN TRUNG KIÊN GIÁM ĐỐC THẨM TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM Ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự Mã số : 9380104 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Văn Huyên HÀ NỘI - 2020 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Trung Kiên luan an MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc.

Tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án và những vấn đề tập trung nghiên cứu trong luận án. Câu hỏi và giải thuyết nghiên cứu. 30 Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIÁM ĐỐC THẨM TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 2.

Khái niệm giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự. Ý nghĩa của thủ tục giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự. Các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của thủ tục giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự. Các yếu tố tác động đến thủ tục giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự.

Mô hình giám đốc thẩm trong các thiết chế tƣ pháp hình sự quốc tế và tố tụng hình sự của một số quốc gia trên thế giới. 50 Chương 3 NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ GIÁM ĐỐC THẨM VÀ THỰC TRẠNG GIÁM ĐỐC THẨM 3. Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về giám đốc thẩm. Thực trạng giám đốc thẩm.

96 Chương 4 CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁM ĐỐC THẨM TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 4. Phƣơng hƣớng đổi mới, hoàn thiện, nâng cao hiệu quả giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự. Yêu cầu đổi mới, hoàn thiện, nâng cao hiệu quả giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự. Những giải pháp nâng cao chất lƣợng giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự.

120 KẾT LUẬN 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC luan an DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BLTTHS Bộ luật tố tụng hình sự BLHS Bộ luật hình sự HLPL Hiệu lực pháp luật VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao TANDTC Tòa án nhân dân tối cao VKSND Viện kiểm sát nhân dân TAND Tòa án nhân dân TAQS Tòa án quân sự HĐGĐT Hội đồng giám đốc thẩm TANDCC Tòa án nhân dân cấp cao VKSNDCC Viện kiểm sát nhân dân cấp cao luan an MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Xét xử vụ án hình sự là giai đoạn trung tâm, quan trọng nhất của hoạt động TTHS. Trong giai đoạn này, Tòa án nhân danh quyền lực Nhà nƣớc, trên cơ sở pháp luật, kiểm tra tính có căn cứ, hợp pháp của toàn bộ các quyết định đã đƣợc các cơ quan tiến hành tố tụng ban hành trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố; thông qua hoạt động điều tra trực tiếp tại phiên tòa, kết quả tranh tụng tại phiên tòa sẽ đánh giá một cách khách quan, đầy đủ chứng cứ và các tình tiết trong vụ án với mục đích cuối cùng là tuyên một bản án, quyết định công minh, có căn cứ, đúng pháp luật, bảo đảm không làm oan ngƣời vô tội, không bỏ lọt tội phạm. Vì vậy, chất lƣợng xét xử, tính chính xác, hợp pháp trong các bản án, quyết định của Tòa án phản ánh chất lƣợng của hoạt động tƣ pháp, uy tín của Nhà nƣớc.

Tòa án đƣợc coi là tƣợng trƣng cho công lý. Tòa án nhân danh công lý và dựa vào công lý nên phải hoạt động “nhƣ một ngƣời đứng giữa, trung lập, không phụ thuộc vào bên nào” [111, tr.43] và chỉ tuân theo pháp luật. Tuy nhiên, hoạt động xét xử của Tòa án “có tính đặc thù, đó là hoạt động tƣ duy của thẩm phán trong việc áp dụng pháp luật” [111, tr. Thẩm phán cũng là con ngƣời nên không thể tránh đƣợc sai lầm trong nhận thức hoặc bị ảnh hƣởng bởi các yếu tố bên ngoài nhƣ chính trị, dƣ luận, các vấn đề tôn giáo, chính trị, xã hội, những tác động, cám dỗ vật chất và tinh thần từ phía những ngƣời có liên quan đến vụ án.

Trong TTHS, Tòa án có quyền quyết định các vấn đề liên quan đến tài sản, tự do, danh dự, thậm chí tính mạng của con ngƣời. Vì vậy, những sai lầm trong quyết định, bản án của Tòa án có thể dẫn đến những hậu quả rất nghiêm trọng, ảnh hƣởng không chỉ đến quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, pháp nhân mà còn làm suy giảm uy tín của Nhà nƣớc. Giám đốc thẩm trong TTHS là thủ tục xét lại bản án, quyết định đã có HLPL của Tòa án bị kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng, nhằm đảm bảo pháp luật đƣợc áp dụng đúng đắn và thống nhất, kịp thời khắc phục những sai lầm, vi phạm. Đây là thủ tục tố tụng quan trọng đảm bảo tính chính xác, công minh của các bản án, quyết định của Tòa án, bảo đảm quyền con ngƣời, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, pháp nhân, bảo vệ công lý, sự nghiêm minh của pháp luật và uy tín của Nhà nƣớc.

Việc lựa chọn đề tài “Giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam” cho luận án tiến sỹ vì các lý do sau: Thứ nhất, thể chế hóa chủ trƣơng, đƣờng lối của Đảng về chiến lƣợc cải cách tƣ pháp, xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 2/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lƣợc cải cách tƣ pháp đến năm 2020: “Từng bƣớc hoàn thiện thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo hƣớng quy định 1 luan an chặt chẽ những căn cứ kháng nghị và quy định rõ trách nhiệm của ngƣời ra kháng nghị đối với bản án, quyết định của Tòa án đã có HLPL; khắc phục tình trạng kháng nghị tràn lan, thiếu căn cứ.” Bên cạnh nhiệm vụ phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm, phát hiện nhanh chóng, chính xác, xử lý nghiêm minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, ngƣời phạm tội, việc hoàn thiện thủ tục TTHS còn phải đảm bảo quyền con ngƣời, quyền công dân, quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nƣớc, cá nhân, pháp nhân, không làm oan ngƣời vô tội. Trƣờng hợp xảy ra việc oan, sai cần phải đƣợc phát hiện, giải quyết nhanh nhất để khôi phục danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời bị oan, kịp thời bồi thƣờng vật chất, tinh thần một cách thỏa đáng. Vì vậy, phải có một thủ tục đặc biệt để xem xét lại một cách đầy đủ, khách quan toàn bộ quá trình giải quyết vụ án, kịp thời phát hiện và khắc phục những vi phạm, sai lầm của các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng, đảm bảo bản án, quyết định có HLPL của Tòa án chính xác, công minh, khách quan, đúng ngƣời, đúng tội, đúng pháp luật, không làm oan ngƣời vô tội, không bỏ lọt tội phạm. Để thực hiện đƣợc mục tiêu cải cách tƣ pháp và hội nhập quốc tế nhƣ Nghị quyết đã đặt ra, cần có những nghiên cứu về mô hình tố tụng, tổ chức hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, trình tự, thủ tục giải quyết vụ án hình sự, thủ tục xem xét, phát hiện và xử lý những vi phạm, sai lầm trong bản án, quyết định có HLPL của Tòa án.

Thứ hai, cụ thể hóa quy định của Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã đƣợc Quốc hội thông qua với nhiều quy định mới đƣợc bổ sung, thay đổi, trong đó có các quy định về thủ tục giám đốc thẩm. Vì vậy đòi hỏi phải có nghiên cứu đầy đủ, toàn diện các quy định về giám đốc thẩm trong BLTTHS và phân tích, đánh giá thực tiễn thi hành các quy định này. Việc nghiên cứu đầy đủ, toàn diện về thủ tục giám đốc thẩm sẽ góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật TTHS nói chung, nâng cao chất lƣợng, hiệu quả việc giải quyết các vụ án hình sự nói riêng, phù hợp với yêu cầu, đòi hỏi của lý luận và thực tiễn giai đoạn hiện nay. Thứ ba, giám đốc thẩm trong TTHS có ý nghĩa chính trị, xã hội và pháp lý to lớn.

Khi ra bản án, quyết định, Tòa án nhân danh Nhà nƣớc quyết định những vấn đề liên quan đến tính mạng, tự do, danh dự, tài sản của cá nhân; uy tín, hoạt động và sự tồn tại của pháp nhân. Vì vậy, bản án, quyết định của Tòa án có chính xác thì công lý mới đƣợc thực thi, tạo niềm tin của xã hội vào pháp luật và thể chế chính trị, nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật của mỗi cá nhân, tổ chức. Thủ tục giám đốc thẩm trƣớc hết sẽ đảm bảo bản án, quyết định có HLPL của Tòa án khách quan, đúng pháp luật, hạn chế và kịp thời khắc phục sai lầm, vi phạm. Bên cạnh đó, thủ tục giám đốc thẩm giải quyết đƣợc những khó khăn, vƣớng mắc trong việc áp dụng pháp luật của Tòa án cấp dƣới, để những sai lầm tƣơng tự sẽ không lặp lại, là cơ sở để xây dựng án lệ, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự và TTHS.

2 luan an Đối với các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng, thủ tục giám đốc thẩm góp phần nâng cao trách nhiệm, năng lực của các chủ thể tiến hành tố tụng. Việc xem xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có HLPL theo thủ tục giám đốc thẩm đảm bảo các chủ thể tiến hành tố tụng, đặc biệt là Tòa án phải thu thập, nghiên cứu, đánh giá đầy đủ, chính xác, khách quan, toàn diện tất cả các chứng cứ, tài liệu để xác định sự thật khách quan của vụ án; tinh thông, am hiểu pháp luật; chủ động, thận trọng trong mỗi quyết định tố tụng. Thứ tư, về lý luận, là một thủ tục đặc biệt trong TTHS, giám đốc thẩm nhận đƣợc nhiều sự quan tâm của các nhà khoa học trong và ngoài nƣớc.