Luận án Tiến sĩ: Giải thích Pháp luật Hình sự - Các vấn đề Lý luận và Thực tiễn

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ HOÀI NAM GIẢI THÍCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ HOÀI NAM GIẢI THÍCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự Mã số: 9.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TRẦN VĂN DŨNG HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trình bày trong Luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tôi cam đoan Luận án được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc và kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước đã được tiếp thu một cách chân thực, cẩn trọng, có trích dẫn nguồn cụ thể trong luận án.

Hà nội, ngày… tháng 8 năm 2018 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Vũ Hoài Nam LỜI CẢM ƠN Trước tiên tôi xin gửi lời trân thành cảm ơn tới hai thày hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Vưn Hiển và TS. Trần Văn Dũng đã tận tình chỉ bảo cho tôi nhiều kiến thức và kinh nghiệm vô cùng quý báu trong quá trình hoàn thành luận án này. Tôi xin lời cảm ơn tới Học viện khoa học xã hội, các thày, cô Khoa luật, Phòng Quản lý đào tạo, các phòng, ban liên quan, các nhà khoa học và bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi trong suốt thời gian tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Lãnh đạo Bộ Tư pháp, tập thể cán bộ, công chức, viên chức Nhà xuất bản Tư pháp, các cơ quan, tổ chức, đơn vị và cá nhân đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi tham gia chương trình nghiên cứu sinh tại Học viện khoa học xã hội cũng như trong suốt quá trình thu thập, tìm kiếm thông tin, tài liệu hoàn thành luận án này. Hà nội, ngày… tháng 8 năm 2018 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Vũ Hoài Nam MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RACẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU VỀ GIẢI THÍCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ. Tình hình nghiên cứu.

Tổng quan tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Nhận xét về tình hình nghiên cứu. Nhận xét tổng quát.

Những ưu điểm, những nội dung nghiên cứu đã sáng tỏ và được luận án kế thừa, phát triển trong nghiên cứu đề tài. Những vấn đề liên quan đến chủ đề luận án nhưng chưa được giải quyết thấu đáo cần tiếp tục nghiên cứu, phát triển. Một số vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu.1 Những vấn đề chung về giải thích pháp luật hình sự trong khoa học pháp lý hiện nay. Tìm hiểu những đặc trưng của giải thích pháp luật hình sự ở Việt Nam.

Tìm hiểu thực trạng hoạt động giải thích pháp luật hình sự ở Việt Nam và một số hệ thống pháp luật chính trên thế giới. Kiến nghị các giải pháp về mặt thể chế và tổ chức thực hiện để tăng cường chất lượng, hiệu quả hoạt động giải thích pháp luật hình sự ở nước ta. 23 Chƣơng 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ GIẢI THÍCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ. Khái niệm, đặc điểm, mục đích, ý nghĩa, phân loại.

Khái niệm, đặc điểm. Mục đích, ý nghĩa. Nguyên tắc, phương pháp, chủ thể, phạm vi và đối tượng. Phương pháp.

Chủ thể, phạm vi và đối tượng của giải thích pháp luật hình sự. Quy trình và sản phẩm của giải thích pháp luật hình sự. Quy trình. 62 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG GIẢI THÍCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ.

Sơ lược về tình hình giải thích không chính thức pháp luật hình sự trên thế giới và Việt Nam. Thực trạng giải thích chính thức pháp luật hình sự trên thế giới. Thực trạng việc ban hành các quy định về giải thích pháp luật hình sự trên thế giới. Việc thực hiện các quy định về giải thích pháp luật hình sự.

Giải thích pháp luật và pháp luật hình sự ở một số quốc gia cụ thể. Thực trạng giải thích chính thức pháp luật hình sự ở Việt Nam. Việc ban hành các quy định liên quan đến giải thích pháp luật và pháp luật hình sự. Thực trạng việc tổ chức thực hiện các quy định về giải thích pháp luật hình sự.

Một số vấn đề đặt ra từ thực tiễn GTPL hình sự ở Việt Nam. 125 Chƣơng 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG CHẤT LƢỢNG GIẢI THÍCH CHÍNH THỨC PHÁP LUẬT HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM. Mục tiêu, yêu cầu của việc xây dựng giải pháp tăng cường chất lượng hoạt động giải thích chính thức pháp luật hình sự ở Việt Nam. Các giải pháp cụ thể.

Giải pháp hoàn thiện thể chế. Giải pháp tổ chức thi hành. Một số giải pháp khác. 145 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

149 DANH MỤC CÁC BÀI VIẾT, CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT BLHS : Bộ luật Hình sự GTPL : Giải thích pháp luật Luật Luật ban hành văn bản quy phạm BHVBQPPL pháp luật TAND : Tòa án nhân dân TANDTC : Tòa án nhân dân tối cao UBTVQH : Ủy ban thường vụ Quốc hội VKSNDTC : Viện kiểm sát nhân dân tối cao DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG, BIỂU TRONG LUẬN ÁN Số TT Tên bảng, biểu, sơ đồ 1 Sơ đồ 1. Quy trình giải thích pháp luật hình sự 2 Sơ đồ 2.

Sơ đồ giải thích pháp luật tại Trung Quốc 3 Sơ đồ 3. Sơ đồ tổ chức cơ quan GTPL ở Việt Nam 4 Sơ đồ 4. Sơ đồ quy trình thực hiện GTPL ở Việt Nam 5 Bảng 5. Bảng tổng quan cơ quan lập pháp và GTPL ở Hàn Quốc MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Như chúng ta đều đã biết, một trong những đặc tính chung và quan trọng của pháp luật đó là tính quy phạm phổ biến, bởi vì “pháp luật thực chất là hệ thống các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội, phục vụ và bảo vệ quyền lợi của các tầng lớp dân cư trong xã hội” [34]. Như vậy, pháp luật có giá trị như những khuôn mẫu hành vi điều chỉnh các quan hệ xã hội và có tính bắt buộc chung. Tuy nhiên, chính do tính khái quát hóa đó mà trong rất nhiều trường hợp pháp luật muốn đi vào cuộc sống chúng cần phải được cụ thể hóa, chi tiết hóa thông qua các hoạt động của các cơ quan có thẩm quyền như hoạt động hướng dẫn thi hành, quy định chi tiết và GTPL để các chủ thể trong xã hội nhận thức và thực hiện pháp luật một cách đúng đắn, chính xác và thống nhất. Cùng với các hoạt động khác, GTPL với tư cách là hoạt động “làm sáng tỏ tư tưởng, nội dung, ý nghĩa của quy phạm pháp luật đảm bảo cho sự nhận thức pháp luật được đúng đắn” [34] không chỉ có ý nghĩa giúp các chủ thể nhận thức, sử dụng các khái niệm, các thuật ngữ trong quá trình xây dựng và thực hiện pháp luật chính xác, nghiêm minh mà còn có tác dụng tích cực đối với việc nâng cao ý thức pháp luật, tăng cường pháp chế và bảo vệ trật tự pháp luật.

GTPL do đó là một vấn đề hết sức quan trọng trong luật học cũng như trong thực tiễn đời sống xã hội của bất kỳ hệ thống pháp luật nào. Dưới góc độ lý luận thì các vấn đề như: Chủ thể, thẩm quyền GTPL như thế nào sẽ cho chúng ta biết một phần tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước của một quốc gia; tìm hiểu phạm vi, đối tượng, sản phẩm GTPL cho ta thấy một phần là quốc gia đó theo hệ thống pháp luật nào; hay nguyên tắc, phương pháp giải thích chỉ cho chúng ta thấy chính sách, đường hướng, quan điểm của nhà nước về pháp luật… Dưới góc độ thực tiễn thì cơ chế GTPL có hiệu quả hay không tác động trực tiếp đến việc thực thi pháp luật, nó ảnh hưởng đến mức độ và hiệu quả của pháp luật trong đời sống xã hội cũng như khả năng tiếp cận của người dân tới pháp luật. Sở dĩ như vậy bởi GTPL chính là hoạt động làm rõ lời văn của quy phạm, ý chí mong muốn của nhà làm luật trong quy định của pháp luật. Ở đây làm rõ lời văn, ý chí của nhà làm luật không chỉ trong hoặc/và duy nhất khi còn những quy định không rõ ràng mà theo chúng tôi cả trong trường hợp pháp luật đã rõ ràng, dễ hiểu vẫn cần giải thích bởi từ các quy định và thực tiễn luôn có khoảng cách và sự thay đổi liên tục của thực tiễn thường làm cho cái “rõ ràng, dễ hiểu” của pháp luật chỉ mang tính tương đối.

Là một phần, một thành tố có thể nói là rất quan trọng trong hệ thống pháp luật quốc gia, Luật hình sự có vai trò quan trọng trong việc đấu tranh phòng, chống 1 tội phạm, duy trì trật tự an toàn xã hội, bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, các quyền con người, quyền cơ bản của công dân. Do đặc thù tổ chức bộ máy, truyền thống pháp lý nên có quốc gia có thể có luật này nhưng không có luật kia, nhưng có thể khẳng định mọi quốc gia, ở hầu hết các chế độ đều ban hành Luật hình sự để điều chỉnh các quan hệ pháp luật hình sự, tội phạm. Vì vậy Luật hình sự được các quốc gia coi là đạo luật cơ bản và truyền thống, nó xuất hiện rất sớm và quy định các vấn đề về tội phạm và hình phạt, thể hiện thái độ nghiêm khắc nhất của nhà nước đối với những người bị coi là tội phạm, hệ quả là người phạm tội sẽ bị trừng phạt nghiệm khắc, hạn chế các quyền, tài sản, thậm chí bị tước đoạt sinh mạng. Vì lẽ đó, nhu cầu và các vấn đề liên quan đến GTPL hình sự cũng xuất hiện và được đề cập khá sớm đồng thời chứa đựng đầy đủ những đặc điểm cơ bản của GTPL.