Luận án Tiến sĩ Nguyễn Quang Long: Án tích Luật Hình sự Việt Nam, lý luận và thực tiễn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN QUANG LONG NH÷NG VÊN §Ò Lý LUËN Vµ THùC TIÔN VÒ CHÕ §ÞNH ¸N TÝCH THEO LUËT H×NH Sù VIÖT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2020 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN QUANG LONG NH÷NG VÊN §Ò Lý LUËN Vµ THùC TIÔN VÒ CHÕ §ÞNH ¸N TÝCH THEO LUËT H×NH Sù VIÖT NAM Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự Mã số: 9380101.03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS.TSKH LÊ VĂN CẢM HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chƣa đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Quang Long MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các chữ viết tắt Danh mục các bảng Danh mục các biểu đồ MỞ ĐẦU.

1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu ở trong nƣớc. Các công trình nghiên cứu trên phƣơng diện khoa học luật hình sự về chế định án tích. Các công trình nghiên cứu trên phƣơng diện thực tiễn áp dụng chế định án tích.

Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài. Các công trình nghiên cứu trên phƣơng diện khoa học luật hình sự về chế định án tích. Các công trình nghiên cứu trên phƣơng diện thực tiễn áp dụng chế định án tích. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu.

Hƣớng nghiên cứu chính đã đƣợc triển khai. Cơ sở l luận chính của những công trình đã thực hiện. Kết quả nghiên cứu chính đã đạt đƣợc. Phƣơng pháp nghiên cứu chính đã đƣợc thực hiện.

Những vấn đề chƣa đƣợc nghiên cứu và các vấn đề đặt ra cần tiếp tục đƣợc nghiên cứu. Những vấn đề chƣa đƣợc nghiên cứu. Các vấn đề đặt ra cần tiếp tục đƣợc nghiên cứu. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu.

Câu hỏi nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu. 37 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1. 39 CHƢƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỊNH ÁN TÍCH THEO LUẬT HÌNH SỰ.

Khái niệm, nội dung, đặc điểm và hậu quả pháp lý của chế định án tích theo luật hình sự. Khái niệm chế định án tích. Nội dung của chế định án tích. Đặc điểm của chế định án tích.

Hậu quả pháp l của chế định án tích. Cơ sở của việc quy định chế định án tích trong luật hình sự Việt Nam. Đáp ứng nhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm, giáo dục, cải tạo ngƣời phạm tội và yêu cầu tôn trọng, bảo vệ quyền con ngƣời. Thực hiện chính sách phân hóa trong luật hình sự.

Đáp ứng yêu cầu của nguyên tắc nhân đạo, công bằng. Khái quát lịch sử hình thành và phát triển của chế định án tích theo luật hình sự Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trƣớc khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015. Giai đoạn từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trƣớc khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự 1985 đến trƣớc khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999.

Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 đến trƣớc khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015. 81 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. 86 CHƢƠNG 3: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 VÀ MỘT SỐ NƢỚC VỀ CHẾ ĐỊNH ÁN TÍCH VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH. Quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về chế định án tích.

Đƣơng nhiên đƣợc xóa án tích. Xóa án tích theo quyết định của Tòa án. Xóa án tích trong trƣờng hợp đặc biệt. Thủ tục xóa án tích tại Tòa án.

Cách tính thời hạn xóa án tích. Quy định của Bộ luật hình sự một số nƣớc trên giới về án tích. Bộ luật hình sự Liên bang Nga. Bộ luật hình sự Nhật Bản.

Bộ luật hình sự Cộng hòa Liên bang Đức. Bộ luật hình sự Cộng hòa Pháp. Bộ luật hình sự Vƣơng quốc Thụy Điển. Thực tiễn thi hành quy định về chế định án tích.

Đánh giá chung. Những hạn chế, thiết sót trong thực tiễn áp dụng. Các nguyên nhân cơ bản. 131 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3.

133 CHƢƠNG 4: TIẾP TỤC HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ CHẾ ĐỊNH ÁN TÍCH VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG. Các yêu cầu của việc tiếp tục hoàn thiện quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về chế định án tích. Về phƣơng diện thực hiện chính sách hình sự của Nhà nƣớc. Về phƣơng diện thực tiễn áp dụng.

Về phƣơng diện l luận và lập pháp hình sự. Nội dung tiếp tục hoàn thiện quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về chế định án tích. Nhận xét, đánh giá chung. Những kiến nghị cụ thể.

Các giải pháp bảo đảm áp dụng quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về chế định án tích .Tăng cƣờng công tác tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật .Tăng cƣờng hƣớng dẫn, giải thích áp dụng thống nhất pháp luật .Tăng cƣờng kiểm tra, kiểm sát việc áp dụng quy định của pháp luật .Nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế và trao đổi kinh nghiệm lập pháp hình sự. 156 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4. 158 KẾT LUẬN CHUNG. 159 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

161 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 1PL DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Từ viết tắt Nguyên nghĩa 1 BLHS Bộ luật Hình sự 2 LLTP L lịch tƣ pháp 3 Nxb. Nhà xuất bản 4 NCS Nghiên cứu sinh 5 TAND Tòa án nhân dân 6 TNHS Trách nhiệm hình sự 7 TTHS Tố tụng hình sự 8 VKSND Viện kiểm sát nhân dân DANH MỤC CÁC BẢNG Số hiệu Tên bảng Trang Thống kê xét xử hình sự sơ thẩm trong giai đoạn 12 Bảng 3.1 năm (từ năm 2008 đến năm 2019) 121 Thống kê tổng số vụ và tổng số bị cáo đã bị xét xử, Bảng 3.2 quyết định hình phạt về tái phạm và tái phạm nguy hiểm trong giai đoạn 12 năm (từ năm 2008 đến năm 2019) 122 Số liệu thống kê ngƣời đƣợc xóa án tích tại một số tỉnh, Bảng 3.3 thành phố từ năm 2008 đến năm 2019 124 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Số hiệu Tên biểu đồ Trang Thống kê tổng số vụ và tổng số bị cáo đã bị xét xử, Biểu đồ 3.1 quyết định hình phạt về tái phạm và tái phạm nguy hiểm trong giai đoạn 12 năm (từ năm 2008 đến năm 2019) 123 Số liệu thống kê ngƣời đƣợc xóa án tích tại một số tỉnh, Biểu đồ 3.2 thành phố và cả nƣớc từ năm 2008 đến năm 2019 125 Số liệu thống kê ngƣời đƣợc Tòa án cấp huyện và tỉnh Biểu đồ 3.3 xóa án tích từ năm 2008 đến năm 2019 126 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Việc kết án ngƣời phạm tội xuất phát từ tác động tiêu cực do chính họ thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mang lại, trong đó Tòa án nhân danh Nhà nƣớc quyết định tƣớc bỏ hoặc hạn chế một số quyền tự do và lợi ích hợp pháp bằng pháp luật.

Nói theo cách của John Locke (1632-1704), triết gia ngƣời Anh, thì pháp luật “không là gì khác hơn chính là các giới hạn đối với cá nhân thông minh và tự do trong việc theo đuổi lợi ích hợp l của mình và đặt ra yêu cầu không vƣợt quá yêu cầu đảm bảo lợi ích chung của cộng đồng ngƣời chịu sự điều chỉnh của luật đó” [84, tr. Đây chính là “một mệnh lệnh của l trí vì mục tiêu tốt đẹp của cộng đồng” [78, tr.6], là sự hiện thân của công l [81, tr.5] mà nhân loại kiếm tìm, đeo đuổi. Các hiệu ứng của chu trình này là kết quả không chỉ buộc ngƣời bị kết án phải chấp hành hình phạt trong bản án đã tuyên mà còn kéo theo sự tồn tại trong chính nó với hậu quả pháp l cụ thể, giới hạn đó đƣợc xác định từ điểm khởi đầu - một án tích hay gọi là tiền án và kết thúc bởi việc xóa án tích, chấm dứt hoàn toàn trách nhiệm hình sự (TNHS). Án tích là một hiện tƣợng pháp l - xã hội mà bản chất của nó có liên quan chặt chẽ với các chế định khác của pháp luật hình sự, trong nhiều trƣờng hợp để xác định tình trạng pháp l của cá nhân, vị trí và vai trò của ngƣời có tiền án trong xã hội hoặc của tổ chức kiểm soát xã hội.

Ở một bình diện khác, khi xem xét án tích trong sự so sánh với tình hình tội phạm do tái phạm của một quốc gia, khu vực thì đây chính là chỉ số về thƣớc đo tình trạng đạo đức của xã hội đó, trong mối tƣơng quan với kiểm soát, điều chỉnh hành vi con ngƣời. Ngƣời phạm tội tái phạm đƣợc đánh giá là một trong các yếu tố gây bất ổn cho xã hội và thực tế đó, cần thiết phải có phƣơng pháp tiếp cận mới để nghiên cứu vấn đề án tích, vai trò của nó trong cuộc chiến chống tội 1 phạm, trong đó có tính đến những thay đổi đáng kể về chính sách hình sự của Nhà nƣớc, tƣơng ứng với các quy định pháp luật và thực tiễn thi hành một cách đúng đắn. Từ xa xƣa, án tích không chỉ là một phƣơng tiện để thiết lập, xác định một thực tế rằng, tội ác - không chỉ phản ánh hành động tiêu cực do ngƣời phạm tội thực hiện mà còn nhằm đạt đƣợc các mục đích khác nhau. Ở nhiều quốc gia việc thực hiện cơ chế này rất tàn bạo với bản chất cuồng tín chống lại các tội phạm.

Khi một tuyên bố về việc kết án dành cho một ngƣời phạm tội, nhất định đi kèm theo nó là hình thức “thích dấu” lên thân thể ngƣời phạm tội một mặt, thông báo cho cộng đồng biết và lƣu đó là “kẻ ác” và mặt khác, để trừng phạt những ngƣời phạm tội, làm cho họ xấu hổ. nhằm ngăn chặn những ngƣời khác phạm tội ác tƣơng tự trong tƣơng lai. Vì vậy, các dấu hiệu của án tích đƣợc đặt ra cho Tòa án là: a) Cung cấp thông tin về lịch sử tội phạm; b) làm cho tù nhân khó khăn để thoát khỏi nhà tù; c) tạo điều kiện giám sát tội phạm đã chấp hành án, góp phần nâng cao mức độ kiểm soát xã hội .