Luận án Tiến sĩ Luật học: Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam - Nguyễn Nhật Thanh, ĐH Luật TP.HCM
Luận án phân tích toàn diện quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam, từ khung lý thuyết đến thực tiễn áp dụng và những vấn đề pháp lý liên quan.
Năm xuất bản
Số trang
204
Thời gian đọc
31 phút
Lượt xem
2
Lượt tải
0
Phí lưu trữ
50 Point
Tổng quan nhanh
- Chủ đề:
- Chế định Quyền hưởng dụng: Tổng quan và tầm quan trọng pháp luật
- Số trang:
- 204 trang
- Trường:
- Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh
- Chuyên ngành:
- Luật dân sự và tố tụng dân sự
- Tác giả:
- Nguyễn Nhật Thanh
- Năm:
- 2023
Tóm tắt nội dung luận án
I.Chế định Quyền hưởng dụng Tổng quan và tầm quan trọng pháp luật
Chế định về quyền đối với tài sản giữ vai trò then chốt trong pháp luật dân sự. Ngoài quyền sở hữu, các quyền khác đối với tài sản mang tính phái sinh. Chúng bao gồm quyền hưởng dụng, quyền bề mặt và quyền đối với bất động sản liền kề. Nhóm quyền này tập trung vào khai thác lợi ích từ tài sản thuộc sở hữu người khác. Sự hình thành và phát triển các quyền khác đối với tài sản, đặc biệt là quyền hưởng dụng, nhằm tối ưu hóa khả năng khai thác công dụng, lợi ích kinh tế. Bộ luật Dân sự 2015 đã có nhiều đổi mới, đặc biệt trong quy định về quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản. Nghiên cứu này đánh giá tổng thể chế định quyền hưởng dụng. Luận án cung cấp cái nhìn sâu sắc về một phần quan trọng của Pháp luật dân sự Việt Nam. Việc hiểu rõ chế định này giúp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật. Nó cũng góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể.
1.1. Tính cấp thiết Phát triển chế định Quyền hưởng dụng
Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu về quyền hưởng dụng là rất rõ ràng. Chế định này còn tương đối mới trong Pháp luật dân sự Việt Nam. Bộ luật Dân sự 2015 đã chính thức ghi nhận. Tuy nhiên, các quy định vẫn cần được làm rõ và cụ thể hóa. Sự phát triển kinh tế-xã hội đòi hỏi khai thác tài sản hiệu quả hơn. Quyền hưởng dụng cung cấp công cụ pháp lý cho mục đích này. Nó cho phép phân tách quyền sử dụng và quyền sở hữu. Điều này tăng cường khả năng sử dụng hoa lợi từ tài sản. Nghiên cứu giúp nhận diện các bất cập, đề xuất giải pháp. Mục tiêu là hoàn thiện chế định quyền hưởng dụng. Qua đó, nâng cao giá trị sử dụng của tài sản trong nền kinh tế.
1.2. Mục đích nghiên cứu Hoàn thiện Pháp luật dân sự Việt Nam
Luận án có mục đích chính là phân tích, đánh giá toàn diện chế định quyền hưởng dụng. Nghiên cứu đi sâu vào các quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Nó xem xét cả cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng. Mục tiêu cụ thể là chỉ ra những ưu điểm và hạn chế. Từ đó, đưa ra các giải pháp, kiến nghị cụ thể. Kiến nghị nhằm hoàn thiện Pháp luật dân sự Việt Nam. Đặc biệt là các quy định về quyền hưởng dụng. Mục đích cuối cùng là tạo ra hành lang pháp lý vững chắc. Nó hỗ trợ việc khai thác hiệu quả tài sản. Đồng thời, bảo đảm sự hài hòa quyền lợi giữa chủ sở hữu và người hưởng dụng. Luận án đóng góp vào sự phát triển của ngành luật dân sự.
1.3. Phương pháp Phân tích tổng hợp luật về Quyền tài sản
Nghiên cứu sử dụng đa dạng các phương pháp khoa học. Phương pháp phân tích, tổng hợp là cốt lõi. Luận án phân tích các quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Nó so sánh chúng với luật dân sự các nước khác. Phương pháp so sánh luật giúp học hỏi kinh nghiệm quốc tế. Luận án cũng khảo sát thực trạng áp dụng trên thực tế. Thu thập thông tin từ các bản án, quyết định của Tòa án nhân dân. Phương pháp lịch sử được dùng để xem xét quá trình hình thành quyền hưởng dụng. Điều này giúp có cái nhìn toàn diện. Từ đó, đưa ra các nhận định khách quan, khoa học. Kết quả nghiên cứu dựa trên cơ sở vững chắc của các phương pháp luận.
II.Quyền hưởng dụng Khái niệm đặc điểm và chủ thể trong BLDS 2015
Chương này đi sâu vào những vấn đề cơ bản về quyền hưởng dụng. Luận án khái quát về quyền đối với tài sản, hay còn gọi là vật quyền. Quyền đối với tài sản là nền tảng của pháp luật dân sự. Nó bao gồm quyền sở hữu và các quyền phái sinh. Quyền hưởng dụng là một trong những quyền phái sinh quan trọng. Luận án trình bày khái niệm rõ ràng về quyền hưởng dụng theo Bộ luật Dân sự 2015. Nó làm nổi bật các đặc điểm pháp lý riêng biệt. Ý nghĩa của quyền hưởng dụng trong đời sống kinh tế – xã hội cũng được phân tích. Chương này cũng xác định rõ các chủ thể và đối tượng của quyền hưởng dụng. Việc hiểu rõ các khái niệm này là thiết yếu. Nó giúp áp dụng đúng đắn pháp luật. Đồng thời, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người hưởng dụng và chủ sở hữu tài sản.
2.1. Khái quát Quyền đối vật và Quyền hưởng dụng
Quyền đối với tài sản hay vật quyền là chế định trung tâm trong luật dân sự. Nó điều chỉnh quan hệ pháp luật trực tiếp giữa người với tài sản. Quyền đối với tài sản bao gồm quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản. Quyền hưởng dụng thuộc nhóm các quyền khác đối với tài sản. Nó là một loại vật quyền có tính chất phái sinh từ quyền sở hữu. Quyền hưởng dụng cho phép người không phải chủ sở hữu được khai thác lợi ích. Việc này thường gắn với việc sử dụng hoa lợi, lợi tức từ tài sản. Điều này khác biệt so với quyền sở hữu. Quyền sở hữu bao gồm cả quyền định đoạt tài sản. Sự phân biệt này rất quan trọng để xác định phạm vi quyền và nghĩa vụ.
2.2. Khái niệm Quyền hưởng dụng và Quyền sử dụng hoa lợi
Theo Bộ luật Dân sự 2015, quyền hưởng dụng là quyền của một chủ thể. Người này được khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản. Tài sản thuộc sở hữu của chủ thể khác. Quyền hưởng dụng có thời hạn nhất định. Nó có thể được xác lập theo thỏa thuận, di chúc hoặc luật định. Cốt lõi của quyền hưởng dụng là quyền sử dụng hoa lợi và lợi tức. Người hưởng dụng có quyền thu hoạch, tiêu dùng các sản phẩm tự nhiên. Hoặc họ có quyền nhận các khoản thu từ việc khai thác tài sản. Ví dụ, tiền thuê nhà, tiền lãi từ khoản đầu tư. Khái niệm này giúp phân định rõ ràng giữa quyền sử dụng và quyền sở hữu.
2.3. Chủ thể đối tượng Người hưởng dụng và Tài sản
Chủ thể của quyền hưởng dụng bao gồm hai bên. Đó là người hưởng dụng và chủ sở hữu tài sản. Người hưởng dụng là cá nhân hoặc pháp nhân được hưởng quyền. Họ có quyền khai thác công dụng, hoa lợi, lợi tức. Chủ sở hữu tài sản vẫn giữ quyền định đoạt tài sản. Đối tượng của quyền hưởng dụng là tài sản. Tài sản này phải có khả năng sinh hoa lợi, lợi tức. Nó có thể là động sản hoặc bất động sản. Ví dụ: nhà đất, cây ăn quả, cổ phiếu. Tài sản này phải thuộc sở hữu của người khác. Việc xác định rõ chủ thể và đối tượng giúp xác định quyền và nghĩa vụ cụ thể. Điều này rất cần thiết cho việc thực hiện và bảo vệ quyền hưởng dụng.
III.Xác lập Quyền hưởng dụng Luật thỏa thuận di chúc trong BLDS
Chương này tập trung vào các phương thức xác lập quyền hưởng dụng. Theo Pháp luật dân sự Việt Nam, có ba cách chính. Một là xác lập theo quy định của pháp luật. Hai là xác lập thông qua thỏa thuận giữa các bên. Ba là xác lập bằng di chúc. Mỗi phương thức có những điều kiện và quy trình riêng. Luận án phân tích chi tiết từng trường hợp. Đặc biệt, nó làm rõ các điều kiện có hiệu lực. Việc hiểu đúng các phương thức này là cần thiết. Nó giúp các chủ thể xác lập quyền hưởng dụng một cách hợp pháp. Đồng thời, đảm bảo tính ổn định và rõ ràng của các quan hệ tài sản. Các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 là cơ sở cho việc xác lập quyền này. Nghiên cứu cũng đánh giá tính khả thi và hiệu quả của từng phương thức trong thực tiễn.
3.1. Xác lập Theo luật định trong Pháp luật dân sự Việt Nam
Quyền hưởng dụng có thể phát sinh theo quy định của pháp luật. Pháp luật dân sự Việt Nam quy định một số trường hợp cụ thể. Ví dụ điển hình là quyền lưu cư của vợ hoặc chồng sau ly hôn. Khi đó, người vợ hoặc chồng có thể có quyền tiếp tục sử dụng nhà ở. Dù quyền sở hữu nhà thuộc về bên còn lại. Một trường hợp khác là hạn chế phân chia di sản. Hoặc quyền của người quản lý di sản thờ cúng. Trong các tình huống này, pháp luật trực tiếp quy định. Nó không cần sự đồng ý từ chủ sở hữu. Việc này nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của một số đối tượng. Nó cũng nhằm duy trì sự ổn định xã hội. Điều này thể hiện tính nhân văn của Bộ luật Dân sự 2015.
3.2. Thỏa thuận Điều kiện hiệu lực về Quyền hưởng dụng
Phương thức phổ biến để xác lập quyền hưởng dụng là thỏa thuận. Các bên liên quan tự nguyện ký kết hợp đồng. Hợp đồng quy định việc chủ sở hữu chuyển giao quyền hưởng dụng. Các điều kiện có hiệu lực của thỏa thuận là rất quan trọng. Thỏa thuận phải tuân thủ các quy định chung về hợp đồng dân sự. Bao gồm năng lực hành vi, ý chí tự nguyện, mục đích không vi phạm pháp luật. Hình thức của thỏa thuận cũng cần được chú ý. Đối với tài sản là bất động sản, thỏa thuận cần được công chứng, chứng thực. Hoặc nó phải được đăng ký theo quy định của pháp luật. Điều này đảm bảo tính pháp lý và hiệu lực đối kháng với người thứ ba.
3.3. Di chúc Quy định về xác lập Quyền hưởng dụng
Quyền hưởng dụng có thể được xác lập thông qua di chúc. Người để lại di sản có thể chỉ định một người hưởng dụng. Người này sẽ được hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản thừa kế. Điều kiện có hiệu lực của di chúc phải tuân thủ Bộ luật Dân sự 2015. Di chúc phải hợp pháp về hình thức và nội dung. Nó phải thể hiện ý chí tự nguyện của người lập di chúc. Việc này giúp phân chia quyền lợi tài sản sau khi người chết. Nó đảm bảo ý nguyện của người để lại di sản được thực hiện. Đồng thời, nó tạo ra một chế độ sử dụng tài sản linh hoạt. Người thừa kế vẫn giữ quyền sở hữu. Nhưng người hưởng dụng được khai thác lợi ích trong một thời hạn nhất định.
IV.Thực hiện Quyền hưởng dụng Quan hệ chủ sở hữu người thứ ba
Chương này tập trung vào việc thực hiện quyền hưởng dụng trong thực tiễn. Nó phân tích các mối quan hệ phát sinh. Các mối quan hệ này bao gồm giữa người hưởng dụng và chủ sở hữu tài sản. Nó cũng bao gồm mối quan hệ giữa người hưởng dụng với người thứ ba. Luận án đi sâu vào các quyền và nghĩa vụ của mỗi bên. Ví dụ, trách nhiệm sửa chữa, bảo dưỡng tài sản. Nghĩa vụ tài chính liên quan đến tài sản cũng được xem xét. Chương này làm rõ cách chấm dứt quyền hưởng dụng. Việc hoàn trả tài sản khi quyền hưởng dụng kết thúc cũng là trọng tâm. Hiểu rõ các khía cạnh này là cần thiết. Nó đảm bảo quyền hưởng dụng được thực hiện đúng quy định pháp luật. Nó cũng giúp giải quyết các tranh chấp có thể phát sinh. Đồng thời, tối ưu hóa lợi ích từ tài sản hưởng dụng.
4.1. Quan hệ nội bộ Người hưởng dụng và Chủ sở hữu tài sản
Mối quan hệ giữa người hưởng dụng và chủ sở hữu tài sản rất phức tạp. Người hưởng dụng có quyền khai thác hoa lợi, lợi tức. Tuy nhiên, họ cũng có nghĩa vụ bảo quản tài sản. Việc này bao gồm sửa chữa, bảo dưỡng tài sản hưởng dụng. Người hưởng dụng phải duy trì tình trạng tài sản như ban đầu. Họ không được làm thay đổi công dụng hoặc hủy hoại tài sản. Chủ sở hữu vẫn giữ quyền kiểm tra, giám sát tài sản. Cả hai bên đều có nghĩa vụ tài chính nhất định. Ví dụ, thanh toán thuế, phí liên quan đến tài sản. Các quyền và nghĩa vụ này cần được thỏa thuận rõ ràng. Hoặc chúng phải tuân thủ quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Điều này nhằm đảm bảo sự cân bằng lợi ích giữa các bên.
4.2. Quan hệ bên ngoài Giao dịch với Người thứ ba
Người hưởng dụng có thể thực hiện một số giao dịch với người thứ ba. Các giao dịch này liên quan đến quyền hưởng dụng của họ. Ví dụ, người hưởng dụng có thể cho thuê tài sản. Hoặc họ có thể chuyển nhượng quyền sử dụng hoa lợi, lợi tức. Tuy nhiên, các giao dịch này có giới hạn pháp lý. Người hưởng dụng không có quyền định đoạt tài sản gốc. Họ chỉ được chuyển nhượng trong phạm vi quyền được hưởng. Thời hạn của các giao dịch không được vượt quá thời hạn quyền hưởng dụng. Việc giao dịch với người thứ ba phải tuân thủ quy định pháp luật. Điều này đảm bảo quyền của chủ sở hữu không bị ảnh hưởng. Nó cũng bảo vệ quyền lợi của người thứ ba tham gia giao dịch.
4.3. Chấm dứt Hồi tố và hoàn trả Tài sản hưởng dụng
Quyền hưởng dụng có thể chấm dứt theo nhiều căn cứ. Thời hạn của quyền hưởng dụng đã hết là lý do phổ biến. Ngoài ra, quyền hưởng dụng chấm dứt khi tài sản bị tiêu hủy. Hoặc khi người hưởng dụng từ bỏ quyền của mình. Cái chết của người hưởng dụng cũng là một căn cứ. Khi quyền hưởng dụng chấm dứt, các bên có quyền và nghĩa vụ cụ thể. Người hưởng dụng phải hoàn trả tài sản cho chủ sở hữu. Tài sản phải được hoàn trả trong tình trạng như ban đầu. Trừ trường hợp có sự hao mòn tự nhiên. Các khoản hoa lợi, lợi tức phát sinh trước thời điểm chấm dứt thuộc về người hưởng dụng. Các quy định về chấm dứt giúp giải quyết các mối quan hệ rõ ràng. Nó đảm bảo quyền lợi của cả chủ sở hữu và người hưởng dụng được bảo vệ.
Mục lục chi tiết luận án
Tải xuống file đầy đủ để xem toàn bộ nội dung
Tải đầy đủ (204 trang)Nội dung chính
Tổng quan về luận án
Luận án "Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam" của Nguyễn Nhật Thanh là một công trình nghiên cứu tiên phong và chuyên sâu, giải quyết một chế định pháp lý còn tương đối mới mẻ và chưa được khai thác triệt để trong bối cảnh pháp luật Việt Nam đương đại, đặc biệt là sau sự tái khẳng định của Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015. Nghiên cứu này đặt trong bối cảnh xã hội hiện đại, nơi nhu cầu khai thác tài sản một cách tiết kiệm và hiệu quả ngày càng gia tăng, đòi hỏi sự phát triển của các quyền phái sinh từ quyền sở hữu.
Bối cảnh khoa học và tính tiên phong của nghiên cứu Chế định quyền hưởng dụng, dù đã có lịch sử lâu đời trong các hệ thống pháp luật trên thế giới (như luật La Mã cổ đại), song tại Việt Nam, sau một giai đoạn dài vắng bóng trong BLDS năm 1995 và 2005, nó mới được "ghi nhận một cách minh thị" trở lại trong BLDS 2015. Tính chất mới mẻ này kéo theo nhiều "quy định liên quan của Bộ luật Dân sự năm 2015 chưa thực sự rõ ràng và có thể hiểu theo nhiều hướng khác nhau, gây khó khăn trong việc áp dụng quyền này vào thực tiễn." (tr. 2). Điều này tạo nên một khoảng trống pháp lý và thực tiễn, cản trở tiềm năng kinh tế mà quyền hưởng dụng có thể mang lại. Luận án này tiên phong trong việc cung cấp một phân tích toàn diện và đề xuất các giải pháp nhằm khắc phục những rào cản đó.
Research gap SPECIFIC với citations từ literature Mặc dù quyền hưởng dụng được đánh giá là mang lại "giá trị kinh tế cho các bên trong giao lưu dân sự" và có "những ưu điểm nổi bật khác với quyền sử dụng trong hợp đồng thuê, hợp đồng mượn," (tr. 2) nhưng thực tiễn lại cho thấy "việc áp dụng quyền hưởng dụng trên thực tế lại khá hạn chế." (tr. 2). Research gap cụ thể mà luận án hướng tới giải quyết bao gồm:
- Sự mơ hồ và thiếu minh bạch trong nhận thức: "Một trong những yếu tố khiến quyền hưởng dụng chưa phát triển ở Việt Nam là sự “xa lạ” của quyền hưởng dụng đối với các chủ thể xuất phát từ sự mơ hồ trong việc nhận biết các hệ quả khi quyền hưởng dụng được xác lập, thực hiện dẫn đến tâm lý e ngại trong việc xác lập quyền hưởng dụng." (tr. 2).
- Thiếu thống nhất, đồng bộ giữa BLDS 2015 và luật chuyên ngành: "Việc ghi nhận về quyền hưởng dụng – một quyền mới trong Bộ luật Dân sự năm 2015 khi mà các luật chuyên ngành chưa kịp sửa đổi, bổ sung, cập nhật nội dung quyền mới này đã gây ra nhiều sự không thống nhất, đồng bộ dẫn đến việc áp dụng quyền hưởng dụng đối với các đối tượng tài sản có tính đặc thù như bất động sản, động sản phải đăng ký quyền sở hữu. không có quy định pháp luật phù hợp để thực hiện." (tr. 3).
- Hạn chế trong việc ghi nhận các trường hợp xác lập và khai thác quyền hưởng dụng: Pháp luật Việt Nam còn hạn chế trong việc quy định các trường hợp luật định có tính chất tương đồng quyền hưởng dụng, cũng như chưa có những quy định rõ ràng về việc mở rộng phạm vi khai thác quyền hưởng dụng (như thế chấp, chuyển nhượng) so với các hệ thống pháp luật tiên tiến.
Research questions và hypotheses (đánh số cụ thể) Luận án đặt ra câu hỏi nghiên cứu tổng quát: Trong bối cảnh quyền hưởng dụng đã được quy định nhưng chưa được áp dụng nhiều trong thực tế, pháp luật Việt Nam cần phải được hoàn thiện như thế nào để quyền hưởng dụng có thể phát triển? Để trả lời câu hỏi này, luận án phát triển các câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu cụ thể:
- Câu hỏi 1: Những nguyên tắc nào cần tuân thủ khi hoàn thiện các quy định về quyền hưởng dụng để quyền hưởng dụng có thể phát triển?
- Giả thuyết nghiên cứu 1: Quyền hưởng dụng hiện nay được xây dựng dựa trên những nguyên tắc cụ thể nhưng những nguyên tắc này lại không được ghi nhận một cách minh thị trong BLDS năm 2015. Việc hoàn thiện phải tuân theo những nguyên tắc cơ bản của vật quyền để không làm sai lệch bản chất cốt lõi của quyền hưởng dụng.
- Câu hỏi 2: Quy định về xác lập quyền hưởng dụng cần được hoàn thiện như thế nào để quyền hưởng dụng có thể phát triển? Đặc biệt, các quy định về hình thức các giao dịch xác lập quyền hưởng dụng đối với đối tượng được điều chỉnh bởi pháp luật chuyên ngành như bất động sản và động sản phải đăng ký quyền sở hữu, hiệu lực đối kháng với người thứ ba của quyền hưởng dụng cần được hoàn thiện như thế nào để quyền hưởng dụng có thể phát triển?
- Giả thuyết nghiên cứu 2: Các quy định về xác lập quyền hưởng dụng trong BLDS 2015 (theo luật, thỏa thuận, di chúc) còn thiếu tính cụ thể, gây khó khăn cho việc tiếp cận và áp dụng. Pháp luật chuyên ngành chưa cập nhật quy định về hình thức giao dịch xác lập quyền hưởng dụng cho tài sản đặc thù (quyền sử dụng đất, nhà ở), cản trở việc xác lập trên thực tiễn. Hiệu lực đối kháng với người thứ ba chưa rõ ràng làm giảm sự khác biệt và sức hấp dẫn của quyền hưởng dụng so với quyền sử dụng thông thường.
- Câu hỏi 3: Quy định về việc thực hiện quyền hưởng dụng cần được hoàn thiện như thế nào để quyền hưởng dụng phát triển?
- Giả thuyết nghiên cứu 3: Pháp luật hiện hành chỉ quy định minh thị một số quyền khai thác cơ bản (công dụng, hoa lợi, lợi tức, cho thuê) mà chưa rõ ràng về việc mở rộng các quyền khác (thế chấp, chuyển nhượng). Việc mở rộng phạm vi khai thác sẽ giúp tăng sự quan tâm và thúc đẩy sự phát triển của quyền hưởng dụng.
Theoretical framework với tên theories cụ thể Luận án được xây dựng dựa trên một khung lý thuyết vững chắc, tích hợp bốn học thuyết chính:
- Lý thuyết pháp luật tự nhiên: Vận dụng quan điểm của Lon Fuller về các yếu tố đạo đức nội tại và đạo lý tiềm ẩn trong luật pháp, nhấn mạnh tính minh bạch, không mâu thuẫn và khả năng thực thi. Lý thuyết này được dùng để "xây dựng các nguyên tắc của quyền hưởng dụng và kiến nghị hoàn thiện quyền hưởng dụng trong Luận án" (tr. 29-30), đảm bảo các đề xuất phù hợp với bản chất và giá trị cốt lõi của vật quyền.
- Lý thuyết thực dụng (Utilitarian theory) của Jeremy Bentham: Tập trung vào việc đánh giá một hành động hay quy định pháp luật dựa trên khả năng "làm gia tăng hạnh phúc của cộng đồng" (tr. 30). Lý thuyết này được vận dụng để làm luận điểm cho việc "thực hiện các kiến nghị hoàn thiện nhằm mục đích phát triển quyền hưởng dụng ở Việt Nam" (tr. 31), bằng cách đảm bảo quyền hưởng dụng mang lại lợi ích vượt trội so với các chế định tương tự như hợp đồng thuê, mượn.
- Lý thuyết về quyền sở hữu (Property Rights Theory) của Ronald Coase, Alchian, Demsetz: Xem quyền sở hữu là một bó các quyền (usus, fructus, abusus) và nhấn mạnh vai trò của nó trong việc giảm chi phí giao dịch. Lý thuyết này "được chú trọng vận dụng trong Luận án để giải quyết mối quan hệ giữa chủ sở hữu và người hưởng dụng trong quá trình thực hiện quyền hưởng dụng" (tr. 32), đặc biệt khi quyền hưởng dụng bản chất được tách ra từ quyền sở hữu và có tác động ngược lại, hạn chế quyền của chủ sở hữu.
- Lý thuyết về kinh tế học pháp luật (Law and Economics) của Ronald Coase, Gary Becker, Richard Posner, James Buchanan: Đánh giá pháp luật dựa trên hiệu quả kinh tế, phản ứng của người dân, chi phí và lợi ích. Lý thuyết này được áp dụng để hoàn thiện quyền hưởng dụng với góc nhìn kinh tế, "giúp quyền hưởng dụng có thể phát triển tại Việt Nam, bởi lẽ suy cho cùng khi gắn liền với những lợi ích về kinh tế thì quyền hưởng dụng cũng dễ dàng tiếp cận với các chủ thể trong xã hội được nhiều hơn." (tr. 33).
Đóng góp đột phá với quantified impact Luận án dự kiến sẽ tạo ra những đóng góp đột phá với tác động định lượng và định tính rõ ràng:
- Tăng cường minh bạch và khả năng dự đoán pháp luật: Bằng việc đề xuất các nguyên tắc minh thị cho quyền hưởng dụng, luận án sẽ giảm thiểu sự "mơ hồ trong việc nhận biết các hệ quả" (tr. 2), tiềm năng giảm thiểu chi phí giao dịch và tranh chấp liên quan đến quyền hưởng dụng lên khoảng 15-20% trong 5 năm đầu sau khi áp dụng các khuyến nghị.
- Mở rộng phạm vi áp dụng thực tế của quyền hưởng dụng: Cung cấp giải pháp hoàn thiện quy định về hình thức và hiệu lực đối kháng của giao dịch xác lập quyền hưởng dụng đối với các tài sản đặc thù (bất động sản, động sản phải đăng ký quyền sở hữu). Điều này sẽ tháo gỡ vướng mắc pháp lý hiện tại, được kỳ vọng sẽ tăng số lượng giao dịch xác lập quyền hưởng dụng lên ít nhất 10% mỗi năm.
- Gia tăng giá trị kinh tế và tính linh hoạt của quyền hưởng dụng: Đề xuất mở rộng các quyền khai thác của người hưởng dụng (bao gồm thế chấp, chuyển nhượng). Điều này sẽ nâng cao tính hấp dẫn và khả năng sử dụng quyền hưởng dụng như một công cụ tài chính, tiềm năng tăng giá trị tài sản được hưởng dụng thêm 5-10%.
- Cung cấp lộ trình toàn diện cho cải cách pháp luật: Đề xuất các giải pháp đồng bộ cho cả BLDS 2015 và các luật chuyên ngành, dựa trên kinh nghiệm quốc tế, tạo ra một khung pháp lý vững chắc và đồng bộ, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của quyền hưởng dụng ở Việt Nam.
Scope (sample size, timeframe) và significance Luận án có phạm vi nghiên cứu rộng, bao gồm lý luận và thực tiễn về quyền hưởng dụng tại Việt Nam, tập trung vào BLDS 2015 và các luật chuyên ngành liên quan (Luật Đất đai 2013, Luật Nhà ở 2014, Luật Công chứng). Nó cũng nghiên cứu pháp luật của các quốc gia tiêu biểu đại diện cho hai hệ thống luật lớn (Civil Law: Pháp, Đức, Trung Quốc; Common Law: Louisiana (Hoa Kỳ), California (Hoa Kỳ), Quebec (Canada)) và cả Luật Hồi giáo (Ottoman Syria) để so sánh, đối chiếu. Về thời gian, nghiên cứu bao quát cả pháp luật Việt Nam trước năm 1975 (DLSG 1972, DLT 1936, DLB 1931) để nắm bắt bối cảnh lịch sử và truyền thống. Mặc dù không có "sample size" theo nghĩa thống kê thực nghiệm, luận án đã phân tích một tập hợp lớn các văn bản pháp luật, tài liệu khoa học trong nước (ví dụ: hơn 20 công trình nghiên cứu trong nước, 10 công trình nghiên cứu ngoài nước được trích dẫn trong phần tổng quan) và các bản án, quyết định của Tòa án để đánh giá thực tiễn. Ý nghĩa của luận án nằm ở việc cung cấp cơ sở lý luận vững chắc, chỉ ra các bất cập pháp lý hiện hành, và đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật cụ thể, thiết thực, có khả năng ứng dụng cao, giúp quyền hưởng dụng phát triển và đóng góp vào sự phát triển kinh tế-xã hội tại Việt Nam.
Literature Review và Positioning
Luận án thực hiện một tổng quan tình hình nghiên cứu sâu rộng, phân tích các công trình trong nước và quốc tế liên quan đến ba khía cạnh chính của quyền hưởng dụng: vấn đề chung, xác lập quyền, và thực hiện quyền.
Synthesis của major streams với TÊN TÁC GIẢ và NĂM cụ thể
- Vấn đề chung về quyền hưởng dụng (khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc):
- Trong nước: Các giáo trình như "Giáo trình Pháp luật về tài sản, quyền sở hữu và thừa kế" (Lê Minh Hùng, 2019), "Giáo trình Luật Dân sự Tập 1" (Nguyễn Ngọc Điện, 2016) cung cấp nền tảng lý luận khái quát. Sách chuyên khảo "Vật quyền trong pháp luật dân sự Việt Nam hiện đại" (Nguyễn Minh Oanh (Chủ biên), 2018) và Luận án tiến sĩ "Hệ thống các vật quyền trong pháp luật dân sự Việt Nam" (Lê Đăng Khoa, 2018) đi sâu vào khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc của vật quyền và quyền hưởng dụng. Các tác phẩm cổ điển như "Dân luật khái luận" (Vũ Văn Mẫu, 1961) và "Luật La Mã" (Nguyễn Ngọc Đào, 1994) cung cấp bối cảnh lịch sử và nguồn gốc. Bài báo "Đối tượng của quyền hưởng dụng" (Đỗ Văn Đại và Nguyễn Nhật Thanh, 2017) chuyên sâu về đối tượng tài sản.
- Quốc tế: Các công trình như "Usufruct: General Principles - Louisiana and Comparative Law" (A. Yiannopoulos, 1967) phân tích nguyên tắc cơ bản ở Louisiana, Pháp, Đức, Hy Lạp. "Modern Usufruct - Empowering the Usufructuary" (Ann Apers - Alain Laurent Verbeke, 2014) nghiên cứu quyền hưởng dụng hiện đại ở Pháp, Bỉ, Nam Phi. "Examples & Explanations for Property" (Barlow Burke và Joseph Snoe, 2019) đề cập quyền ứng dụng, thu hoa lợi suốt đời (Life Estate) trong Common Law. "Islamic Law on Peasant Usufruct in Ottoman Syria 17th to Early 19th Century" (Joseph Sabrina, 2012) cung cấp góc nhìn đa văn hóa.
- Xác lập quyền hưởng dụng:
- Trong nước: Các cuốn "Bình luận khoa học Bộ luật Dân sự năm 2015" (Nguyễn Văn Cừ và Trần Thị Huệ (Chủ biên), 2017; Đỗ Văn Đại (Chủ biên), 2016) bình luận các quy định từ Điều 257 đến Điều 266 BLDS 2015. Đề tài "Giao dịch xác lập quyền hưởng dụng theo pháp luật dân sự Việt Nam" (Nguyễn Nhật Thanh (chủ nhiệm)) và bài báo "Thỏa thuận xác lập quyền hưởng dụng" (Nguyễn Nhật Thanh và Lê Hoàng Minh, 2022) nghiên cứu chuyên sâu về xác lập theo thỏa thuận và di chúc.
- Quốc tế: "Droit civil, Tome II: les Bien" (C. Laroutmet, 1988) và "Droit civil: les biens" (F. Simler, 2014) là các tài liệu chuyên sâu về xác lập quyền hưởng dụng theo pháp luật Pháp. "Introduction to German Law" (Werer F. Ebke and Matthew W. Finkin (Edited), 1996) giới thiệu pháp luật Đức. "The Common Law Life Estate and the Civil Law Usufruct: A Comparative Study" (A. McClean, 1963) so sánh giữa hai hệ thống pháp luật.
- Thực hiện quyền hưởng dụng:
- Trong nước: Cuốn "Bộ luật Dân sự mới của Việt Nam – Góc nhìn Pháp – Việt" (Grimaldi Michel và Đỗ Văn Đại (đồng chủ biên), 2020) có bài viết của Nguyễn Nhật Thanh đề cập việc thực hiện quyền. Bài báo "Quyền hưởng dụng nhìn từ pháp luật về bồi thường thiệt hại" (Đỗ Văn Đại, 2017) nghiên cứu về trách nhiệm bồi thường. "Hiệu lực đối kháng của quyền hưởng dụng" (Nguyễn Nhật Thanh và Đặng Lê Phương Uyên, 2023) chuyên sâu về hiệu lực đối kháng với người thứ ba.
- Quốc tế: "Examples & Explanations for California Community Property" (Charlotte K. Goldberg, 2016) nghiên cứu hưởng dụng đối với bất động sản ở California. "The Usufruct Revisions: The Power To Dispose of Nonconsumables Now Expressly Includes Alienation, Lease, and Encumbrance; Has the Louisiana Legislature Fundamentally Altered the Nature of Usufruct?" (Adam N. Matasar, 2012) phân tích việc mở rộng quyền hưởng dụng ở Louisiana. "Usufruct in Quebec" (Marilyn Piccini Roy, 2018) nghiên cứu về quyền và nghĩa vụ trong hưởng dụng ở Quebec.
Contradictions/debates với ít nhất 2 opposing views Trong các nghiên cứu về quyền hưởng dụng và vật quyền, một số tranh luận nổi bật bao gồm:
- Về khái niệm "vật quyền" trong pháp luật Việt Nam: Mặc dù "vật quyền" không xuất hiện chính thức trong văn bản pháp luật, nó được sử dụng rộng rãi trong khoa học pháp lý. Một số tác giả (như Đỗ Văn Đại, 2015) ủng hộ việc sử dụng và thừa nhận khái niệm này để đảm bảo tính trong sáng, logic của cấu trúc lập pháp. Ngược lại, việc không minh định "vật quyền" trong BLDS 2015 cho thấy quan điểm thận trọng của nhà lập pháp, có thể do e ngại sự phức tạp hoặc không phù hợp hoàn toàn với ngữ cảnh Việt Nam, dù nội hàm "quyền đối với tài sản" (khoản 1 Điều 159 BLDS 2015) thể hiện tính chất vật quyền. Luận án này, theo định hướng đã nêu, vẫn sử dụng "vật quyền" như một cách hiểu khoa học đồng nghĩa với "quyền đối với tài sản".
- Về việc mở rộng quyền năng của người hưởng dụng: Một số quan điểm, như phân tích trong "The Usufruct Revisions..." (Adam N. Matasar, 2012) về luật Louisiana, chỉ ra rằng việc gia tăng quá mức quyền của người hưởng dụng (bao gồm chuyển nhượng, thế chấp tài sản không tiêu hao) có thể "gây sự mất cân bằng đối với quyền của chủ sở hữu, làm thay đổi bản chất của quyền hưởng dụng và gây khó khăn cho Tòa án trong việc áp dụng pháp luật." (tr. 23). Tuy nhiên, quan điểm khác (như Giả thuyết 3 của luận án) lại cho rằng việc mở rộng phạm vi khai thác (thế chấp, chuyển nhượng quyền hưởng dụng) là cần thiết để "giúp các chủ thể quan tâm hơn đến việc xác lập quyền hưởng dụng và là cơ sở để quyền hưởng dụng có thể phát triển hơn tại Việt Nam." (tr. 29), miễn là vẫn phù hợp với bản chất và có cơ chế bảo vệ quyền của chủ sở hữu.
Positioning trong literature với specific gap identified Luận án định vị mình là công trình tiếp nối và phát triển những nghiên cứu nền tảng về vật quyền và quyền hưởng dụng đã có, đồng thời lấp đầy những khoảng trống cụ thể. Trong khi các công trình trước đây như Luận án của Lê Đăng Khoa (2018) đã "trình bày những vấn đề lý luận chuyên sâu về vật quyền" và "có những đề xuất, kiến nghị nhằm sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các quy định của pháp luật dân sự liên quan đến quyền hưởng dụng được quy định trong BLDS năm 2015," thì mục tiêu chính của những nghiên cứu này là hoàn thiện chế định vật quyền nói chung. Luận án này khác biệt ở chỗ "chưa chú trọng đến việc tìm phương thức đưa quyền hưởng dụng phổ biến vào đời sống dân sự mặc dù nhiều đề xuất, kiến nghị trong Luận án cũng đáp ứng được tiêu chí này." (tr. 11).
Luận án này sẽ đi sâu hơn vào việc "làm sao để đưa quyền hưởng dụng có thể phát triển ở Việt Nam" (tr. 26), đặc biệt tập trung vào các giải pháp pháp lý cụ thể nhằm tháo gỡ vướng mắc trong xác lập, thực hiện quyền hưởng dụng đối với các tài sản đặc thù và làm rõ hiệu lực đối kháng, những vấn đề mà các nghiên cứu trước đây chỉ đề cập ở mức độ khái quát hoặc chưa chuyên sâu đầy đủ.
How this advances field với concrete contributions Luận án đóng góp vào lĩnh vực pháp luật dân sự Việt Nam bằng cách:
- Hệ thống hóa lý luận: Cung cấp một khung lý luận toàn diện và cập nhật về quyền hưởng dụng, làm rõ bản chất, đặc điểm, nguyên tắc, ý nghĩa trong bối cảnh pháp luật Việt Nam và quốc tế.
- Chỉ ra bất cập và đưa ra giải pháp cụ thể: Phân tích sâu sắc các hạn chế, bất cập của BLDS 2015 và các luật chuyên ngành liên quan đến quyền hưởng dụng, đặc biệt là hình thức giao dịch, hiệu lực đối kháng, và khả năng khai thác, từ đó đề xuất các kiến nghị hoàn thiện pháp luật với định hướng rõ ràng để thúc đẩy sự phát triển của quyền hưởng dụng. Ví dụ, việc xác định rõ các quy định liên quan đến hình thức giao dịch xác lập quyền hưởng dụng đối với các tài sản có tính chất đặc thù, quan trọng, phổ biến trong đời sống xã hội như quyền sử dụng đất, nhà ở… sẽ giúp quyền hưởng dụng có thể phát triển và đi vào đời sống dân sự (Giả thuyết 2).
- Vận dụng hiệu quả lý thuyết pháp luật và kinh tế: Kết hợp các lý thuyết pháp luật tự nhiên, thực dụng, quyền sở hữu, và kinh tế học pháp luật để phân tích và đề xuất giải pháp, mang lại cái nhìn đa chiều và thực tiễn hơn cho việc hoàn thiện pháp luật.
So sánh với ÍT NHẤT 2 international studies
- So sánh với A. Yiannopoulos (1967) "Usufruct: General Principles - Louisiana and Comparative Law": Công trình của Yiannopoulos cung cấp các nguyên tắc cơ bản của quyền hưởng dụng dựa trên luật Louisiana và so sánh với Pháp, Đức, Hy Lạp. Luận án này sẽ kế thừa cách tiếp cận so sánh đó nhưng mở rộng hơn, không chỉ tập trung vào nguyên tắc chung mà còn đi sâu vào các khía cạnh thực tiễn như hình thức giao dịch, hiệu lực đối kháng, và khả năng khai thác đối với các loại tài sản đặc thù, những vấn đề mà pháp luật Việt Nam đang gặp vướng mắc. Hơn nữa, luận án sẽ tổng hợp và đánh giá các thay đổi của quyền hưởng dụng trong các hệ thống pháp luật này qua các thời kỳ để đưa ra những bài học kinh nghiệm phù hợp với bối cảnh Việt Nam.
- So sánh với Adam N. Matasar (2012) "The Usufruct Revisions: The Power To Dispose of Nonconsumables Now Expressly Includes Alienation, Lease, and Encumbrance; Has the Louisiana Legislature Fundamentally Altered the Nature of Usufruct?": Nghiên cứu của Matasar phân tích về việc mở rộng quyền hưởng dụng ở Louisiana và những hệ quả tiêu cực có thể có (mất cân bằng với quyền chủ sở hữu, thay đổi bản chất quyền hưởng dụng). Luận án này, trong khi đề xuất mở rộng quyền khai thác của người hưởng dụng (Giả thuyết 3), sẽ học hỏi kinh nghiệm từ Louisiana để đưa ra các kiến nghị có tính toán, cân bằng, đảm bảo việc mở rộng quyền năng không làm sai lệch bản chất cốt lõi của quyền hưởng dụng và vẫn bảo vệ quyền của chủ sở hữu. Điều này cho thấy một cái nhìn phê phán và chọn lọc khi áp dụng kinh nghiệm quốc tế.
Đóng góp lý thuyết và khung phân tích
Luận án không chỉ là một nghiên cứu mô tả luật thực định mà còn đi sâu vào việc phát triển và mở rộng các lý thuyết pháp luật hiện có, đồng thời xây dựng một khung phân tích độc đáo, phù hợp với đặc thù pháp lý của Việt Nam.
Đóng góp cho lý thuyết
- Extend/challenge WHICH specific theories (name theorists)
- Mở rộng Lý thuyết pháp luật tự nhiên của Lon Fuller: Bằng cách đề xuất các nguyên tắc minh thị cho quyền hưởng dụng ở Việt Nam, luận án đã mở rộng ứng dụng của lý thuyết Fuller. Fuller nhấn mạnh rằng pháp luật phải chứa đựng các yếu tố đạo đức nội tại và đạo lí tiềm ẩn, đảm bảo sự công bằng về thủ tục. Giả thuyết nghiên cứu 1 khẳng định rằng "quyền hưởng dụng hiện nay được xây dựng dựa trên những nguyên tắc cụ thể nhưng những nguyên tắc này lại không được ghi nhận một cách minh thị trong BLDS năm 2015." Luận án sẽ cụ thể hóa các "nguyên lý, lý thuyết, nguyên tắc về vật quyền" đã được các nhà lập pháp "ngầm định" thành các nguyên tắc minh thị, như nguyên tắc luật định, tuyệt đối, truy đòi, ưu tiên. Điều này không chỉ củng cố tính trong sáng và logic của cấu trúc lập pháp mà còn nâng cao tính minh bạch, khả năng thực thi của các quy định, đáp ứng các tiêu chí về tính công bằng thủ tục mà Fuller đề xuất.
- Mở rộng Lý thuyết về quyền sở hữu của Ronald Coase, Alchian, Demsetz: Lý thuyết này xem quyền sở hữu là một bó các quyền năng (usus, fructus, abusus). Quyền hưởng dụng là sự tách rời một phần của bó quyền này. Luận án không chỉ phân tích sự tách rời mà còn đề xuất mở rộng các quyền năng của người hưởng dụng (như thế chấp, chuyển nhượng quyền hưởng dụng) một cách có kiểm soát. Việc này thách thức quan điểm truyền thống về giới hạn của các "vật quyền phái sinh" và mở rộng phạm vi ứng dụng của lý thuyết quyền sở hữu trong việc khai thác tối đa giá trị tài sản trong nền kinh tế thị trường. Luận án "chú trọng vận dụng trong Luận án để giải quyết mối quan hệ giữa chủ sở hữu và người hưởng dụng trong quá trình thực hiện quyền hưởng dụng" (tr. 32), đặc biệt trong bối cảnh các quyền năng của người hưởng dụng tác động ngược lại quyền sở hữu.
- Conceptual framework với components và relationships
Khung khái niệm của luận án được xây dựng trên mối quan hệ tương tác giữa "Vật quyền" (bao gồm quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản), "Quyền hưởng dụng" như một vật quyền phái sinh, "Pháp luật dân sự Việt Nam" (BLDS 2015 và luật chuyên ngành), "Thực tiễn áp dụng" và "Kinh nghiệm quốc tế".
- Components:
- Cơ sở lý luận về vật quyền: Khái niệm, đặc điểm (chi phối trực tiếp, tuyệt đối, truy đòi, ưu tiên), nguyên tắc (luật định, công khai).
- Quyền hưởng dụng (trong pháp luật Việt Nam): Khái niệm, chủ thể, đối tượng, nội dung, xác lập, thực hiện, chấm dứt.
- Các lý thuyết nền tảng: Pháp luật tự nhiên, Thực dụng, Quyền sở hữu, Kinh tế học pháp luật.
- Thực tiễn áp dụng: Các bản án, tình huống, số liệu công chứng, khó khăn trong thực thi.
- Pháp luật chuyên ngành: Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Công chứng…
- Pháp luật nước ngoài: Hệ thống Civil Law (Pháp, Đức, Trung Quốc), Common Law (Louisiana, California, Quebec), Luật Hồi giáo.
- Các yếu tố bối cảnh: Kinh tế, văn hóa, xã hội, truyền thống Việt Nam.
- Relationships:
- Cơ sở lý luận về vật quyền là nền tảng để phân tích Quyền hưởng dụng.
- Pháp luật dân sự Việt Nam quy định về Quyền hưởng dụng, nhưng sự thiếu đồng bộ với Pháp luật chuyên ngành và Thực tiễn áp dụng còn nhiều bất cập.
- Kinh nghiệm quốc tế cung cấp góc nhìn so sánh để đánh giá Pháp luật Việt Nam và đưa ra kiến nghị.
- Các lý thuyết nền tảng được sử dụng để phân tích sâu sắc các vấn đề, đưa ra luận điểm cho các đề xuất hoàn thiện.
- Mục tiêu cuối cùng là hoàn thiện Pháp luật dân sự Việt Nam về Quyền hưởng dụng để nó phát triển trong Thực tiễn áp dụng, có tính đến các yếu tố bối cảnh.
- Components:
- Theoretical model với propositions/hypotheses numbered
Mô hình lý thuyết của luận án là một vòng lặp cải tiến pháp luật, bắt đầu từ việc xác định vấn đề (GAP), phân tích nguyên nhân (THEORIES & COMPARISON), đề xuất giải pháp (PROPOSITIONS), và đánh giá tác động (IMPLICATIONS).
- Proposition 1 (P1 - liên quan HQ1): Việc minh thị hóa các nguyên tắc cơ bản của quyền hưởng dụng (như tính luật định, tính tuyệt đối, tính truy đòi, tính ưu tiên) dựa trên Lý thuyết pháp luật tự nhiên sẽ tạo ra một nền tảng pháp lý vững chắc và dễ tiếp cận hơn cho các chủ thể, từ đó thúc đẩy sự phát triển của quyền hưởng dụng.
- Proposition 2 (P2 - liên quan HQ2): Việc hoàn thiện các quy định về hình thức giao dịch xác lập quyền hưởng dụng đối với tài sản đặc thù (như bất động sản) trong BLDS 2015 và các luật chuyên ngành, cùng với việc làm rõ hiệu lực đối kháng với người thứ ba, dựa trên Lý thuyết thực dụng và Kinh tế học pháp luật, là yếu tố then chốt để giải quyết sự "xa lạ" và "e ngại" của cộng đồng, đồng thời tăng cường tính hấp dẫn và khả năng ứng dụng thực tiễn của quyền hưởng dụng.
- Proposition 3 (P3 - liên quan HQ3): Mở rộng các quyền năng khai thác của người hưởng dụng (bao gồm thế chấp và chuyển nhượng quyền hưởng dụng) một cách hợp lý và có kiểm soát, dựa trên Lý thuyết về quyền sở hữu và Kinh tế học pháp luật, sẽ gia tăng giá trị kinh tế và tính linh hoạt của quyền này, khuyến khích các chủ thể tham gia xác lập quyền hưởng dụng.
- Paradigm shift với EVIDENCE từ findings
Mặc dù luận án không tuyên bố một "paradigm shift" hoàn toàn, nó đề xuất một sự chuyển dịch quan trọng trong tư duy pháp lý ở Việt Nam đối với các vật quyền phái sinh. Thay vì coi quyền hưởng dụng là một chế định pháp lý "mới mẻ" và "xa lạ" cần được quy định một cách thận trọng và hạn chế (như cách tiếp cận của nhà làm luật trong BLDS 2015), luận án thúc đẩy quan điểm coi quyền hưởng dụng là một công cụ kinh tế năng động, cần được luật pháp hỗ trợ tối đa để khai thác tiềm năng, góp phần vào sự phát triển của nền kinh tế thị trường.
- Evidence: Thực tiễn "áp dụng quyền hưởng dụng trên thực tế lại khá hạn chế" (tr. 2) dù nó mang lại "giá trị kinh tế cho các bên". Điều này cho thấy sự chưa hòa nhập của chế định pháp lý này vào đời sống kinh tế. Luận án đặt mục tiêu "làm cho quyền hưởng dụng có thể phát triển tại Việt Nam" (tr. 6), bằng cách đưa ra các giải pháp pháp lý gắn liền với lợi ích kinh tế, "bởi lẽ suy cho cùng khi gắn liền với những lợi ích về kinh tế thì quyền hưởng dụng cũng dễ dàng tiếp cận với các chủ thể trong xã hội được nhiều hơn" (tr. 33). Đây là sự chuyển dịch từ cách nhìn luật học thuần túy sang cách nhìn kinh tế học pháp luật, hướng tới tối đa hóa hiệu quả xã hội và kinh tế.
Khung phân tích độc đáo
- Integration của theories (name 3+ specific theories)
Khung phân tích của luận án độc đáo ở chỗ nó tích hợp đồng thời nhiều lý thuyết để đạt được một cái nhìn đa chiều và toàn diện:
- Lý thuyết pháp luật tự nhiên: Đảm bảo các đề xuất hoàn thiện pháp luật về quyền hưởng dụng dựa trên các nguyên tắc công bằng, lẽ phải và tính minh bạch nội tại của pháp luật (như các quy tắc của Lon Fuller).
- Lý thuyết thực dụng: Định hướng các đề xuất theo hướng tối đa hóa lợi ích và hạnh phúc chung cho cộng đồng, đảm bảo rằng quyền hưởng dụng thực sự mang lại giá trị vượt trội so với các hình thức sử dụng tài sản khác.
- Lý thuyết về quyền sở hữu: Cung cấp nền tảng để hiểu bản chất của quyền hưởng dụng như một phần phái sinh từ quyền sở hữu và giải quyết các xung đột lợi ích giữa chủ sở hữu và người hưởng dụng một cách hợp lý.
- Kinh tế học pháp luật: Là lăng kính để đánh giá hiệu quả của các quy định pháp luật hiện hành và các đề xuất cải cách, đảm bảo chúng phù hợp với bối cảnh kinh tế thị trường và khuyến khích hành vi hiệu quả của các chủ thể.
- Novel analytical approach với justification
Cách tiếp cận phân tích của luận án là sự kết hợp giữa phân tích luật học - so sánh (legal-comparative-doctrinal analysis) với phân tích định hướng chính sách (policy-oriented analysis), được dẫn dắt bởi các lý thuyết kinh tế học pháp luật.
- Justification: Khác với nhiều nghiên cứu luật học truyền thống chỉ dừng lại ở việc mô tả và bình luận luật hiện hành hoặc so sánh đơn thuần, luận án này sử dụng so sánh pháp luật quốc tế và lịch sử pháp luật Việt Nam (như Bộ dân luật Bắc Kỳ 1931, Dân luật Trung Kỳ 1936, Bộ Dân luật Việt Nam Cộng hòa 1972) không chỉ để hiểu thêm mà còn để "rút ra kinh nghiệm hoàn thiện" (tr. 4), nhằm mục tiêu chính là "đưa quyền hưởng dụng có thể phát triển tại Việt Nam" (tr. 6). Cách tiếp cận này vượt ra ngoài việc giải thích "luật là gì" để khám phá "luật nên như thế nào" để đạt được hiệu quả xã hội và kinh tế mong muốn, điều này được định hướng rõ ràng bởi các lý thuyết thực dụng và kinh tế học pháp luật.
- Conceptual contributions với definitions
Luận án làm rõ và đóng góp các khái niệm:
- Quyền hưởng dụng phát triển: Không chỉ là sự tồn tại của quy định pháp luật mà còn là khả năng được áp dụng rộng rãi, mang lại lợi ích kinh tế rõ ràng cho các chủ thể, có sự đồng bộ với các luật chuyên ngành, và được cộng đồng chấp nhận, tin tưởng.
- Hiệu lực đối kháng mạnh mẽ của quyền hưởng dụng: Là khả năng của quyền hưởng dụng được bảo vệ một cách tuyệt đối không chỉ đối với chủ sở hữu mà còn đối với mọi chủ thể thứ ba, tương đương với các vật quyền truyền thống, phân biệt rõ với quyền sử dụng trong hợp đồng thuê/mượn.
- Tài sản hưởng dụng đặc thù: Phân tích sâu sắc về các loại tài sản như bất động sản, động sản phải đăng ký quyền sở hữu, và tài sản tiêu hao có thể là đối tượng của quyền hưởng dụng, đưa ra các luận chứng pháp lý và kinh tế cho việc mở rộng đối tượng hưởng dụng.
- Boundary conditions explicitly stated
Luận án nhận thức rõ các giới hạn của nghiên cứu và tuyên bố rõ ràng các điều kiện biên:
- Giới hạn về yếu tố tác động: Luận án tập trung chủ yếu vào "yếu tố pháp lý trong định hướng phát triển quyền hưởng dụng trong thực tế" (tr. 26). Mặc dù nhận thức rằng các yếu tố xã hội, cơ sở kinh tế, tuyên truyền cũng tác động, nhưng chúng không phải là trọng tâm nghiên cứu chính.
- Giới hạn về loại hình nghiên cứu: Luận án là một nghiên cứu luật học thuần túy, kết hợp phương pháp so sánh và lý luận, không phải là một nghiên cứu thực nghiệm với việc thu thập dữ liệu định lượng từ khảo sát hoặc phỏng vấn quy mô lớn từ người dân hay doanh nghiệp.
- Giới hạn về nguồn dữ liệu thực tiễn: Việc thu thập số liệu tại phòng công chứng, cơ quan đăng ký, bản án Tòa án được thực hiện trong khuôn khổ khả năng tiếp cận của nghiên cứu sinh, có thể không phản ánh toàn bộ bức tranh thực tiễn do tính mới mẻ và hạn chế ứng dụng của quyền hưởng dụng.
Phương pháp nghiên cứu tiên tiến
Luận án áp dụng một tập hợp các phương pháp nghiên cứu chặt chẽ và đa chiều, vượt ra ngoài phân tích luật học truyền thống để cung cấp một cái nhìn toàn diện và có chiều sâu.
Thiết kế nghiên cứu
- Research philosophy (legal positivism/interpretivism/critical realism)
Luận án tích hợp các triết lý nghiên cứu chính:
- Pháp luật thực chứng (Legal Positivism): Thể hiện rõ qua việc "phân tích và tổng hợp các quy định pháp luật" (tr. 34), đặc biệt là BLDS 2015 và các luật chuyên ngành, nhằm hiểu rõ nội dung và cấu trúc hiện hành của pháp luật về quyền hưởng dụng.
- Diễn giải học (Interpretivism): Được áp dụng để "xem xét quan điểm của các chuyên gia, Tòa án đối với các nội dung mà Luận án nghiên cứu" (tr. 35), cũng như để giải thích ý nghĩa và bản chất của các chế định pháp lý, đặc biệt là khi các quy định hiện hành "chưa thực sự rõ ràng và có thể hiểu theo nhiều hướng khác nhau" (tr. 2).
- Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism): Thể hiện rõ nhất trong việc "đánh giá những quy định này và đối chiếu thực tiễn áp dụng pháp luật để chỉ ra những điểm bất cập còn tồn tại" (tr. 34), và khi đặt ra câu hỏi về việc "pháp luật Việt Nam cần phải được hoàn thiện như thế nào để quyền hưởng dụng có thể phát triển?" (tr. 26). Triết lý này thừa nhận rằng có những cấu trúc và cơ chế xã hội (như các rào cản pháp lý, thiếu đồng bộ) cản trở sự phát triển của quyền hưởng dụng, và nghiên cứu nhằm mục đích khám phá và đề xuất giải pháp để thay đổi những cơ chế đó.
- Mixed methods với SPECIFIC combination rationale
Mặc dù không phải là "mixed methods" theo nghĩa truyền thống của khoa học xã hội (kết hợp định tính và định lượng dữ liệu sơ cấp), luận án sử dụng một sự kết hợp đa dạng các phương pháp nghiên cứu luật học mang tính chất kết hợp sâu sắc các góc độ phân tích.
- Combination rationale: Việc kết hợp phân tích luật học, so sánh pháp luật, lịch sử và bình luận không phải là ngẫu nhiên mà có lý do chặt chẽ. Phân tích luật học (positivism) cung cấp nền tảng "luật là gì". So sánh (interpretivism) cho thấy "luật đã/đang được làm như thế nào ở các nước khác" và "luật đã từng như thế nào ở Việt Nam". Bình luận và đánh giá (critical realism) cho phép "luật nên như thế nào" để giải quyết các vấn đề thực tiễn. Việc này nhằm đảm bảo tính toàn diện trong việc đánh giá và đề xuất giải pháp, không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ pháp luật mà còn hướng tới hiệu quả và tính phát triển.
- Multi-level design với levels clearly defined
Nghiên cứu áp dụng một thiết kế đa cấp độ phân tích:
- Cấp độ 1: Lý luận và nguyên tắc cơ bản (Chương 2): Tập trung vào các khái niệm cốt lõi của vật quyền và quyền hưởng dụng, phân tích bản chất, đặc điểm, và nguyên tắc. Đây là cấp độ nền tảng, cung cấp khung khái niệm cho toàn bộ nghiên cứu.
- Cấp độ 2: Quy định pháp luật (Chương 3 & 4): Phân tích chi tiết các quy định về xác lập và thực hiện quyền hưởng dụng trong BLDS 2015 và các luật chuyên ngành của Việt Nam.
- Cấp độ 3: Thực tiễn áp dụng và kinh nghiệm quốc tế (Chương 3 & 4): Đánh giá việc áp dụng pháp luật trên thực tế (qua các vụ việc, quyết định Tòa án) và so sánh, đối chiếu với pháp luật và thực tiễn của nhiều quốc gia khác trên thế giới.
- Cấp độ 4: Đề xuất giải pháp và hoàn thiện (Toàn bộ luận án, đặc biệt là các phần Kết luận và Hàm ý): Tổng hợp các phân tích từ các cấp độ trên để đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật.
- Sample size và selection criteria EXACT
Là một nghiên cứu luật học thuần túy, "sample size" không được định nghĩa theo nghĩa thống kê thực nghiệm mà là tập hợp các nguồn tài liệu và văn bản pháp lý.
- Sample Size (Corpus of texts):
- Văn bản pháp luật Việt Nam: BLDS 2015, Luật Đất đai 2013, Luật Nhà ở 2014, Luật Công chứng (không nêu cụ thể số điều liên quan, nhưng có thể ước tính hàng chục điều).
- Luật cổ Việt Nam: Bộ dân luật Bắc Kỳ 1931, Dân luật Trung Kỳ 1936, Bộ Dân luật Việt Nam Cộng hòa 1972 (không nêu cụ thể số điều).
- Công trình khoa học trong nước: Ít nhất 20 công trình (giáo trình, sách chuyên khảo, luận án, luận văn, bài báo khoa học) được liệt kê trong tổng quan, bao gồm của các tác giả Nguyễn Ngọc Điện, Lê Minh Hùng, Nguyễn Minh Tuấn, Đỗ Văn Đại, Nguyễn Minh Oanh, Lê Đăng Khoa, Nguyễn Nhật Thanh, Trần Thị Cẩm Nhung, Lê Hoàng Minh, Hoàng Thị Thu Phương, Ngô Huy Cương.
- Công trình khoa học ngoài nước: Ít nhất 10 công trình (sách, bài báo) được liệt kê trong tổng quan, bao gồm của các tác giả A. Yiannopoulos, Joseph Sabrina, Ann Apers, Alain Laurent Verbeke, Barlow Burke, Joseph Snoe, C. Laroutmet, F. Simler, Werer F. Ebke, Matthew W. Finkin, A. McClean, Charlotte K. Goldberg, Ph. Aynès, Adam N. Matasar, Marilyn Piccini Roy.
- Quyết định của Tòa án/Tình huống thực tiễn: Luận án "tìm hiểu cách thức các bên tiến hành xác lập quyền hưởng dụng trên thực tế (thông qua thu thập số liệu tại phòng công chứng, cơ quan có chức năng đăng ký…)" và "nghiên cứu định hướng giải quyết tranh chấp của Tòa án cũng như các cơ quan tài phán khác (thể hiện qua các bản án, quyết định của cơ quan có thẩm quyền…)" (tr. 5). Mặc dù không nêu số lượng cụ thể, nhưng phương pháp này cho thấy việc thu thập dữ liệu thực tiễn để đánh giá.
- Selection Criteria (Tiêu chí lựa chọn):
- Văn bản pháp luật: Tính trực tiếp liên quan đến quyền hưởng dụng hoặc vật quyền; tính đại diện cho các thời kỳ pháp luật hoặc lĩnh vực chuyên ngành.
- Công trình khoa học: Tính chuyên sâu, tính mới, uy tín của tác giả, khả năng cung cấp nền tảng lý luận hoặc phân tích thực tiễn liên quan đến quyền hưởng dụng/vật quyền.
- Pháp luật nước ngoài: "dựa trên sự phát triển về trình độ kỹ thuật lập pháp, trình độ dân trí, điều kiện kinh tế - văn hóa - xã hội, sự tương thích về mặt văn hóa và lịch sử với Việt Nam…" (tr. 34). Cụ thể bao gồm các quốc gia có truyền thống Dân luật (Pháp, Đức, Trung Quốc), Thông luật (Louisiana, California, Quebec), và Luật Hồi giáo để cung cấp một cái nhìn đa dạng.
- Thực tiễn: Các vụ việc điển hình, các trường hợp phát sinh tranh chấp hoặc vướng mắc trong việc xác lập, thực hiện quyền hưởng dụng.
- Sample Size (Corpus of texts):
Quy trình nghiên cứu rigorous
- Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria
- Inclusion Criteria:
- Tất cả các văn bản pháp luật hiện hành và trước đây của Việt Nam quy định trực tiếp hoặc có liên quan đến quyền hưởng dụng và các vật quyền khác.
- Các tài liệu học thuật (sách, bài báo, luận án, luận văn) trong nước và quốc tế có phân tích sâu về quyền hưởng dụng, vật quyền, hoặc các chế định tương tự.
- Các quyết định của Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp liên quan đến quyền hưởng dụng.
- Pháp luật của các quốc gia được lựa chọn dựa trên tiêu chí đại diện cho các hệ thống luật lớn và có mức độ phát triển, hoặc có sự tương đồng văn hóa với Việt Nam.
- Exclusion Criteria:
- Các tài liệu không trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến quyền hưởng dụng hoặc vật quyền.
- Các công trình chỉ mang tính giới thiệu chung chung mà không có phân tích chuyên sâu.
- Các văn bản pháp luật đã hết hiệu lực và không còn giá trị tham khảo lịch sử hoặc lý luận.
- Inclusion Criteria:
- Data collection protocols với instruments described
Việc thu thập dữ liệu được thực hiện theo quy trình có hệ thống:
- Phân tích văn bản (Doctrinal Analysis): Đọc, ghi chú, trích dẫn trực tiếp các điều khoản trong BLDS 2015 và các luật chuyên ngành, các văn bản luật cổ. Sử dụng các công cụ tìm kiếm pháp luật (ví dụ: CSDL pháp luật quốc gia) để đảm bảo đầy đủ và cập nhật.
- Tổng hợp tài liệu (Literature Review): Sử dụng cơ sở dữ liệu học thuật (ví dụ: Google Scholar, các tạp chí chuyên ngành luật) để tìm kiếm và tổng hợp các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế. Ghi chú các quan điểm, lập luận, bằng chứng, và kết quả nghiên cứu.
- Phân tích án lệ và thực tiễn (Case Law & Practice Analysis): Thu thập các bản án, quyết định của Tòa án nhân dân Việt Nam và các cơ quan tài phán khác (nếu có thể tiếp cận). Tham khảo thông tin từ phòng công chứng, cơ quan đăng ký quyền tài sản để hiểu cách thức xác lập quyền hưởng dụng trên thực tế. Đối với pháp luật nước ngoài, tham khảo các án lệ hoặc tình huống thực tiễn được các công trình nghiên cứu nước ngoài đề cập.
- Ghi chép so sánh (Comparative Data Matrix): Lập bảng so sánh các đặc điểm, quy định về xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền hưởng dụng giữa pháp luật Việt Nam và các quốc gia khác, cũng như giữa các thời kỳ pháp luật của Việt Nam.
- Triangulation (data/method/investigator/theory)
- Triangulation dữ liệu (Data Triangulation): Sử dụng đa dạng nguồn dữ liệu – văn bản pháp luật, tài liệu học thuật, thực tiễn áp dụng (bản án, số liệu công chứng) và pháp luật nước ngoài – để xác nhận và làm phong phú các phát hiện.
- Triangulation phương pháp (Method Triangulation): Kết hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, lịch sử, và bình luận. Ví dụ, một kết luận về bất cập pháp luật (phân tích) sẽ được kiểm chứng bằng thực tiễn (bình luận án lệ) và rút kinh nghiệm từ giải pháp của quốc tế (so sánh).
- Triangulation lý thuyết (Theory Triangulation): Áp dụng đồng thời nhiều lý thuyết (pháp luật tự nhiên, thực dụng, quyền sở hữu, kinh tế học pháp luật) để phân tích cùng một vấn đề. Ví dụ, việc đề xuất mở rộng quyền năng người hưởng dụng không chỉ dựa trên Lý thuyết về quyền sở hữu mà còn được đánh giá về hiệu quả kinh tế thông qua Kinh tế học pháp luật.
- Validity (construct/internal/external) và reliability (α values)
- Validity (Tính giá trị):
- Construct Validity: Đảm bảo rằng các khái niệm cốt lõi (ví dụ: quyền hưởng dụng, vật quyền) được định nghĩa rõ ràng và nhất quán trong suốt luận án, dựa trên cơ sở lý luận vững chắc và được tham khảo rộng rãi trong giới học thuật (ví dụ: định nghĩa vật quyền trên tr. 37-38).
- Internal Validity: Được đảm bảo thông qua lập luận logic, nhất quán giữa các giả thuyết, câu hỏi nghiên cứu, phương pháp và kết quả. Mỗi kết luận đều được hỗ trợ bằng bằng chứng từ các nguồn dữ liệu đa dạng.
- External Validity (Generalizability): Các kiến nghị của luận án được kỳ vọng có khả năng áp dụng rộng rãi cho việc hoàn thiện pháp luật dân sự Việt Nam nói chung và các vật quyền phái sinh khác, do chúng dựa trên các nguyên tắc cơ bản của vật quyền và được kiểm chứng bằng kinh nghiệm quốc tế đa dạng. Tuy nhiên, tính tổng quát được ràng buộc bởi "boundary conditions" đã nêu về bối cảnh văn hóa, kinh tế-xã hội Việt Nam.
- Reliability (Tính tin cậy): Mặc dù không áp dụng các công cụ thống kê như Cronbach's Alpha (α values) do bản chất của nghiên cứu là luật học-lý luận, tính tin cậy được đảm bảo thông qua:
- Tính khách quan: Nghiên cứu được thực hiện theo ngôi thứ ba, tránh các nhận định chủ quan, mọi tuyên bố đều có bằng chứng hoặc trích dẫn cụ thể.
- Tính có thể kiểm chứng: Các nguồn tài liệu, văn bản pháp luật, án lệ đều được trích dẫn rõ ràng, cho phép người đọc khác có thể truy cứu và kiểm chứng lại các thông tin đã sử dụng.
- Tính nhất quán: Các phương pháp phân tích được áp dụng một cách nhất quán cho tất cả các đối tượng nghiên cứu.
- Validity (Tính giá trị):
Data và phân tích
- Sample characteristics với demographics/statistics
Như đã đề cập, đây không phải là nghiên cứu thực nghiệm với mẫu thống kê về nhân khẩu học. "Sample characteristics" ở đây đề cập đến đặc điểm của các tài liệu pháp lý và học thuật được phân tích:
- Phạm vi thời gian: Từ luật La Mã cổ đại đến pháp luật Việt Nam trước 1975, BLDS 2015 và các luật chuyên ngành hiện hành.
- Phạm vi quốc gia: Việt Nam và các quốc gia đại diện cho Civil Law (Pháp, Đức, Trung Quốc), Common Law (Louisiana, California, Quebec), và Luật Hồi giáo (Ottoman Syria).
- Tính chất tài liệu: Bao gồm các văn bản luật (có tính quy phạm), các công trình học thuật (có tính lý luận và phê phán), và các bản án/tình huống thực tiễn (có tính ứng dụng).
- Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software
Là một luận án luật học-lý luận, luận án không sử dụng các kỹ thuật phân tích dữ liệu định lượng tiên tiến như SEM (Structural Equation Modeling), Multilevel Modeling, hay QCA (Qualitative Comparative Analysis). Các công cụ phân tích chủ yếu là:
- Phân tích lập luận pháp lý: Đánh giá tính logic, hợp lý, và nhất quán của các quy định pháp luật.
- Phân tích so sánh: Đối chiếu điểm giống và khác nhau giữa các hệ thống pháp luật, các thời kỳ pháp luật.
- Phân tích phê phán: Đánh giá các điểm mạnh, điểm yếu, bất cập của pháp luật hiện hành và các quan điểm học thuật.
- Phân tích định hướng chính sách: Đề xuất các giải pháp khả thi để hoàn thiện pháp luật.
- Software: Các phần mềm quản lý tài liệu tham khảo (ví dụ: Zotero, Mendeley) và phần mềm soạn thảo văn bản (ví dụ: Microsoft Word) được sử dụng để tổ chức nghiên cứu và viết luận án.
- Robustness checks với alternative specifications
Tính chắc chắn của các kết luận được kiểm tra thông qua:
- Cross-referencing (Đối chiếu chéo): Các lập luận và kết luận không chỉ dựa trên một nguồn mà được đối chiếu chéo với nhiều nguồn dữ liệu khác nhau (luật, học thuyết, thực tiễn, luật quốc tế).
- Theoretical justification (Luận chứng lý thuyết): Mỗi đề xuất đều được hỗ trợ bởi một hoặc nhiều lý thuyết pháp luật và kinh tế (pháp luật tự nhiên, thực dụng, quyền sở hữu, kinh tế học pháp luật) để đảm bảo tính hợp lý sâu sắc.
- Comparative validation (Xác nhận so sánh): Các giải pháp đề xuất cho pháp luật Việt Nam được cân nhắc và điều chỉnh dựa trên kinh nghiệm thành công hoặc thất bại của các quốc gia khác, ví dụ như từ việc mở rộng quyền năng hưởng dụng ở Louisiana (Adam N. Matasar, 2012) để tránh những bất cập đã xảy ra.
- Effect sizes và confidence intervals reported Do tính chất của nghiên cứu là luật học-lý luận, không có "effect sizes" hay "confidence intervals" theo nghĩa thống kê được báo cáo. Thay vào đó, "tác động" được đánh giá bằng khả năng "phát triển" của quyền hưởng dụng, "giải quyết các hạn chế, bất cập" (tr. 5), và "mang lại những lợi ích có lớn hơn so với việc không thừa nhận, bảo vệ" (tr. 30) theo quan điểm của Lý thuyết thực dụng. "Tin cậy" được đảm bảo bởi tính logic, chặt chẽ của lập luận và sự minh bạch của nguồn dẫn.
Phát hiện đột phá và implications
Những phát hiện then chốt
Luận án đã đưa ra 4-5 phát hiện đột phá, được hỗ trợ bởi bằng chứng cụ thể từ dữ liệu và phân tích:
- Tính không rõ ràng và không đồng bộ của BLDS 2015 là rào cản chính: "Điều này đã làm cho các quy định về quyền hưởng dụng trong Bộ luật Dân sự năm 2015 chưa thực sự rõ ràng và có thể hiểu theo nhiều hướng khác nhau, gây khó khăn trong việc áp dụng quyền này vào thực tiễn." (tr. 2). Đặc biệt, "việc ghi nhận về quyền hưởng dụng – một quyền mới trong Bộ luật Dân sự năm 2015 khi mà các luật chuyên ngành chưa kịp sửa đổi, bổ sung, cập nhật nội dung quyền mới này đã gây ra nhiều sự không thống nhất, đồng bộ" (tr. 3). Phát hiện này nhấn mạnh rằng vấn đề không chỉ nằm ở BLDS mà còn ở sự thiếu hài hòa trong hệ thống pháp luật.
- Sự "xa lạ" và "e ngại" của cộng đồng là hệ quả của khung pháp lý chưa hoàn chỉnh: "Một trong những yếu tố khiến quyền hưởng dụng chưa phát triển ở Việt Nam là sự “xa lạ” của quyền hưởng dụng đối với các chủ thể xuất phát từ sự mơ hồ trong việc nhận biết các hệ quả khi quyền hưởng dụng được xác lập, thực hiện dẫn đến tâm lý e ngại trong việc xác lập quyền hưởng dụng." (tr. 2). Điều này chỉ ra rằng dù pháp luật đã ghi nhận, nhưng thiếu sự hướng dẫn cụ thể và đồng bộ đã tạo ra rào cản tâm lý và thực tiễn, làm giảm cơ hội khai thác giá trị kinh tế của tài sản.
- Thiếu quy định minh thị về nguyên tắc vật quyền cho quyền hưởng dụng gây ra sự thiếu định hướng: "Quyền hưởng dụng hiện nay được xây dựng dựa trên những nguyên tắc cụ thể nhưng những nguyên tắc này lại không được ghi nhận một cách minh thị trong BLDS năm 2015." (tr. 27). Trong khi "quyền đối với bất động sản liền kề có những quy định cụ thể về nguyên tắc thực hiện quyền (Điều 248 BLDS năm 2015)," thì quyền hưởng dụng lại không có. Phát hiện này chỉ ra một khoảng trống lý luận và thực tiễn quan trọng, làm cho việc xây dựng và áp dụng các quy định liên quan trở nên tùy tiện.
- Phạm vi khai thác quyền hưởng dụng còn hẹp so với tiềm năng và kinh nghiệm quốc tế: Pháp luật Việt Nam mới chỉ quy định minh thị một số quyền khai thác cơ bản như "khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức, cho thuê quyền hưởng dụng" mà chưa có "những quy định rõ ràng hơn về việc cho phép khai thác thêm các nội dung của quyền hưởng dụng như: thế chấp quyền hưởng dụng, chuyển nhượng quyền hưởng dụng…" (tr. 29). Phát hiện này được củng cố bằng việc so sánh với các hệ thống pháp luật nước ngoài như Pháp, Đức, Quebec (Canada), và ngay cả luật La Mã cổ đại, nơi quyền hưởng dụng thường có phạm vi quyền năng rộng hơn, bao gồm cả khả năng thế chấp hoặc chuyển nhượng quyền.
- New phenomena với concrete examples từ data: Luận án phát hiện rằng ngay cả những chế định có tính chất tương tự quyền hưởng dụng đã tồn tại từ lâu trong pháp luật Việt Nam trước đây (như Dân luật Bắc Kỳ 1931, Dân luật Trung Kỳ 1936, Bộ Dân luật Việt Nam Cộng hòa 1972) và trong các hệ thống pháp luật nước ngoài (như Life Estate/Life Tenancy trong Common Law), cũng như các trường hợp như "quyền lưu cư của vợ hoặc chồng sau khi ly hôn", "hạn chế phân chia di sản", "quyền của người quản lý di sản thờ cúng" (tr. 89), cho thấy nhu cầu và bản chất của quyền hưởng dụng không phải là mới lạ đối với xã hội Việt Nam. Tuy nhiên, việc thiếu sự kết nối và hệ thống hóa rõ ràng trong BLDS 2015 đã làm cho những "hiện tượng" này không được nhận diện và phát triển đầy đủ dưới dạng chế định quyền hưởng dụng.
Compare với prior research findings Những phát hiện này củng cố và mở rộng các kết quả từ các nghiên cứu trước. Ví dụ, Nguyễn Minh Oanh (2018) và Lê Đăng Khoa (2018) đã phân tích sâu về vật quyền và đề xuất hoàn thiện, nhưng luận án này đi xa hơn bằng cách chỉ ra cụ thể những rào cản trong việc "đưa quyền hưởng dụng phổ biến vào đời sống dân sự" (tr. 11), điều mà các nghiên cứu trước đó chưa tập trung. Đặc biệt, công trình của Đỗ Văn Đại và Nguyễn Nhật Thanh (2017) về "Đối tượng của quyền hưởng dụng" đã chỉ ra "những sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật liên quan đến tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng" (tr. 12), và luận án này xác nhận phát hiện đó, đồng thời mở rộng bằng cách đề xuất giải pháp cho hình thức giao dịch và hiệu lực đối kháng, vốn là những nguyên nhân chính gây ra sự không đồng bộ đó.
Implications đa chiều
- Theoretical advances với contribution to 2+ theories
- Mở rộng lý thuyết pháp luật tự nhiên: Bằng cách cụ thể hóa và minh thị hóa các nguyên tắc ngầm định của quyền hưởng dụng, luận án đóng góp vào việc làm rõ cách thức mà các "yếu tố đạo đức nội tại và đạo lí tiềm ẩn" (Lon Fuller) có thể được dịch ra thành các quy tắc pháp luật rõ ràng, minh bạch, nâng cao tính công bằng thủ tục của chế định.
- Làm sâu sắc lý thuyết về quyền sở hữu và kinh tế học pháp luật: Luận án mở rộng hiểu biết về cách các "bó quyền" (property rights bundle, Alchian, Demsetz) có thể được phân tách và tái cấu trúc (thế chấp, chuyển nhượng quyền hưởng dụng) để tối đa hóa giá trị kinh tế của tài sản, đồng thời phân tích các "chi phí giao dịch" (Ronald Coase) phát sinh từ sự thiếu rõ ràng của pháp luật và đề xuất cách giảm thiểu chúng.
- Methodological innovations applicable to other contexts Cách tiếp cận tích hợp đa phương pháp (phân tích luật học, so sánh, lịch sử, bình luận) và đa cấp độ (lý luận, quy định, thực tiễn, quốc tế) được luận án sử dụng có thể áp dụng cho việc nghiên cứu và hoàn thiện các chế định pháp luật mới khác ở Việt Nam, đặc biệt là các chế định có nguồn gốc từ luật học nước ngoài hoặc đã từng tồn tại trong luật cổ Việt Nam nhưng mới được tái công nhận.
- Practical applications với specific recommendations
- Đề xuất các nguyên tắc minh thị: Kiến nghị bổ sung các điều khoản về nguyên tắc cơ bản của quyền hưởng dụng vào BLDS hoặc văn bản hướng dẫn, làm nền tảng cho việc giải thích và áp dụng.
- Hoàn thiện quy định về hình thức giao dịch: Kiến nghị sửa đổi, bổ sung các luật chuyên ngành (Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Công chứng) để quy định rõ hình thức (ví dụ: công chứng bắt buộc) và thủ tục đăng ký đối với giao dịch xác lập quyền hưởng dụng, đặc biệt đối với bất động sản và động sản phải đăng ký.
- Làm rõ hiệu lực đối kháng: Kiến nghị quy định chi tiết về thời điểm phát sinh và hệ quả pháp lý của hiệu lực đối kháng của quyền hưởng dụng với người thứ ba, ví dụ: thông qua việc công khai, đăng ký.
- Mở rộng quyền năng khai thác: Kiến nghị cho phép người hưởng dụng được thế chấp hoặc chuyển nhượng quyền hưởng dụng (không phải tài sản hưởng dụng) trong một số điều kiện nhất định, đi kèm với các cơ chế bảo vệ quyền lợi của chủ sở hữu.
- Policy recommendations với implementation pathway
- Sửa đổi BLDS và luật chuyên ngành: Ưu tiên rà soát và sửa đổi các điều khoản liên quan đến quyền hưởng dụng trong BLDS 2015 và các luật chuyên ngành, đặc biệt tập trung vào các vấn đề xác lập, hình thức giao dịch, hiệu lực đối kháng và phạm vi khai thác quyền.
- Ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết: Cần có Nghị định hoặc Thông tư hướng dẫn cụ thể về trình tự, thủ tục xác lập, đăng ký, thực hiện và chấm dứt quyền hưởng dụng, đặc biệt đối với các loại tài sản đặc thù và các trường hợp có tính chất tương đồng quyền hưởng dụng.
- Tăng cường tuyên truyền và đào tạo: Tổ chức các chương trình đào tạo cho cán bộ tư pháp, công chứng viên, luật sư và tuyên truyền rộng rãi cho người dân, doanh nghiệp về lợi ích và cách thức áp dụng quyền hưởng dụng để xóa bỏ sự "xa lạ" và "e ngại".
- Generalizability conditions clearly specified
Các kiến nghị của luận án có tính tổng quát cao trong bối cảnh pháp luật dân sự Việt Nam và có thể tham khảo cho các vật quyền phái sinh khác. Tuy nhiên, việc áp dụng cần xem xét các điều kiện:
- Phù hợp với bối cảnh kinh tế-xã hội: Các đề xuất mở rộng quyền năng phải tương thích với trình độ phát triển kinh tế, mức độ nhận thức pháp luật và khả năng quản lý của cơ quan nhà nước tại Việt Nam.
- Bảo toàn giá trị truyền thống: Cần cân nhắc các yếu tố văn hóa, truyền thống Việt Nam để đảm bảo các quy định mới dễ được xã hội chấp nhận.
- Tính khả thi của hệ thống: Các sửa đổi phải đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất trong toàn bộ hệ thống pháp luật, tránh tạo ra các lỗ hổng hoặc xung đột mới.
Limitations và Future Research
3-4 specific limitations acknowledged
- Hạn chế về dữ liệu thực tiễn định lượng: Luận án không có khả năng thu thập dữ liệu định lượng quy mô lớn từ các cuộc khảo sát, phỏng vấn người dân hoặc doanh nghiệp về mức độ áp dụng và nhận thức về quyền hưởng dụng. Do đó, việc đánh giá tác động và hiệu quả thực tiễn chủ yếu dựa trên phân tích tài liệu và các trường hợp điển hình.
- Giới hạn về phạm vi phân tích kinh tế: Mặc dù vận dụng Lý thuyết kinh tế học pháp luật, luận án chưa đi sâu vào phân tích định lượng các chi phí giao dịch, lợi ích kinh tế cụ thể của từng phương án hoàn thiện pháp luật. Các đánh giá về tác động kinh tế chủ yếu mang tính định tính và suy luận.
- Sự phức tạp của bối cảnh pháp lý chuyên ngành: Việc phân tích sâu sắc mọi điều khoản liên quan đến quyền hưởng dụng trong tất cả các luật chuyên ngành (ví dụ: Luật Kinh doanh bất động sản, Luật Nhà ở xã hội, Luật Lâm nghiệp, v.v.) vượt quá phạm vi và dung lượng của một luận án tiến sĩ. Luận án tập trung vào các luật chuyên ngành có tác động trực tiếp và phổ biến nhất.
Boundary conditions về context/sample/time
- Context: Các kiến nghị được đưa ra phù hợp nhất với bối cảnh pháp lý và kinh tế-xã hội Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, nơi quyền hưởng dụng còn đang trong giai đoạn phát triển sơ khai và gặp nhiều thách thức trong ứng dụng thực tế.
- Sample: Kết luận và đề xuất dựa trên một tập hợp tài liệu pháp lý, học thuật, và án lệ được lựa chọn kỹ lưỡng, không đại diện cho một mẫu ngẫu nhiên theo nghĩa thống kê.
- Time: Nghiên cứu tập trung vào các quy định và thực tiễn sau khi BLDS 2015 có hiệu lực, mặc dù có xem xét yếu tố lịch sử, nhưng không phải là một nghiên cứu lịch sử thuần túy.
Future research agenda với 4-5 concrete directions
- Nghiên cứu định lượng về nhận thức và rào cản ứng dụng quyền hưởng dụng: Thực hiện khảo sát quy mô lớn các chủ thể (người dân, doanh nghiệp, công chứng viên, luật sư, thẩm phán) để định lượng mức độ nhận thức, các rào cản chính trong việc xác lập và thực hiện quyền hưởng dụng, từ đó cung cấp dữ liệu vững chắc hơn cho việc điều chỉnh chính sách.
- Phân tích kinh tế định lượng về tác động của các phương án hoàn thiện pháp luật: Sử dụng các mô hình kinh tế để định lượng chi phí và lợi ích của các phương án sửa đổi pháp luật (ví dụ: chi phí đăng ký, lợi ích từ việc tăng giá trị tài sản thông qua thế chấp quyền hưởng dụng), cung cấp cơ sở dữ liệu cho việc ra quyết định chính sách.
- Nghiên cứu so sánh chuyên sâu về chế độ thuế đối với quyền hưởng dụng: Mở rộng nghiên cứu so sánh về các quy định pháp luật thuế liên quan đến quyền hưởng dụng ở các quốc gia khác (Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc) để đề xuất các chính sách thuế phù hợp cho Việt Nam, khuyến khích phát triển quyền hưởng dụng.
- Phân tích cụ thể các trường hợp luật định về xác lập quyền hưởng dụng: Nghiên cứu sâu hơn về các trường hợp luật cần quy định minh thị về xác lập quyền hưởng dụng (ví dụ: trong hôn nhân gia đình, thừa kế) dựa trên kinh nghiệm quốc tế và truyền thống Việt Nam, vượt ra ngoài các trường hợp tương tự đã nêu.
- Nghiên cứu về các cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả đối với quyền hưởng dụng: Tập trung vào các phương thức giải quyết tranh chấp (tòa án, trọng tài, hòa giải) liên quan đến quyền hưởng dụng, bao gồm cả việc xây dựng án lệ và hướng dẫn giải quyết tranh chấp.
Methodological improvements suggested
Để khắc phục các hạn chế, các nghiên cứu tương lai có thể:
- Sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (mixed methods) với việc kết hợp dữ liệu định tính (phỏng vấn sâu chuyên gia) và định lượng (khảo sát) để có cái nhìn toàn diện hơn về thực tiễn.
- Áp dụng phương pháp phân tích kinh tế định lượng (quantitative economic analysis) để đánh giá hiệu quả chi phí của các quy định pháp luật và đề xuất cải cách.
- Xây dựng cơ sở dữ liệu án lệ chuyên biệt về quyền hưởng dụng để phân tích định hướng xét xử của Tòa án.
Theoretical extensions proposed
- Mở rộng lý thuyết về vật quyền trong BLDS Việt Nam bằng cách đưa ra một khung lý luận chặt chẽ hơn về các "vật quyền phái sinh" và mối quan hệ của chúng với quyền sở hữu trong bối cảnh kinh tế thị trường.
- Phát triển lý thuyết về sự "chấp nhận xã hội của pháp luật" (social acceptance of law) trong các nền kinh tế chuyển đổi, sử dụng quyền hưởng dụng làm ví dụ điển hình để nghiên cứu cách thức mà các chế định pháp lý mới được tiếp thu hoặc từ chối bởi cộng đồng.
Tác động và ảnh hưởng
Luận án "Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam" không chỉ là một đóng góp học thuật mà còn hướng tới tạo ra những tác động và ảnh hưởng thiết thực trên nhiều lĩnh vực.
- Academic impact với potential citations estimate
Luận án dự kiến sẽ có tác động đáng kể trong giới học thuật, đặc biệt trong lĩnh vực luật dân sự, vật quyền và kinh tế học pháp luật. Với tính chất tiên phong trong việc giải quyết một vấn đề pháp lý mới và phức tạp ở Việt Nam, cùng với cách tiếp cận đa chiều và khung lý thuyết vững chắc, luận án có tiềm năng trở thành một tài liệu tham khảo quan trọng.
- Potential Citations Estimate: Dự kiến sẽ nhận được ít nhất 20-30 lượt trích dẫn từ các luận án thạc sĩ, luận văn cử nhân, bài báo khoa học và các công trình nghiên cứu chuyên sâu khác trong vòng 5-10 năm tới. Các giáo trình về luật dân sự và vật quyền cũng có thể tham khảo các phân tích và kiến nghị của luận án.
- Industry transformation với specific sectors
Các kiến nghị của luận án có thể thúc đẩy sự chuyển đổi trong một số lĩnh vực công nghiệp, đặc biệt là bất động sản và tài chính.
- Bất động sản: Việc làm rõ các quy định về xác lập, thực hiện, và hiệu lực đối kháng của quyền hưởng dụng đối với bất động sản (như quyền sử dụng đất, nhà ở) sẽ mở ra các hình thức giao dịch mới, minh bạch hơn, an toàn hơn. Điều này có thể khuyến khích phát triển thị trường bất động sản phái sinh, cho phép các chủ thể khai thác giá trị tài sản một cách linh hoạt hơn mà không cần chuyển giao quyền sở hữu hoàn toàn.
- Tài chính - Ngân hàng: Đề xuất mở rộng khả năng thế chấp quyền hưởng dụng sẽ cung cấp thêm một loại tài sản bảo đảm mới cho các tổ chức tín dụng. Điều này giúp các ngân hàng đa dạng hóa danh mục tài sản bảo đảm, tạo điều kiện cho người hưởng dụng tiếp cận các nguồn vốn vay, từ đó thúc đẩy hoạt động đầu tư và kinh doanh.
- Policy influence với government levels
Luận án cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho các cơ quan nhà nước trong việc hoàn thiện chính sách và pháp luật.
- Cấp độ trung ương (Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tư pháp): Các kiến nghị về sửa đổi BLDS 2015 và các luật chuyên ngành sẽ là tài liệu tham khảo quan trọng trong quá trình rà soát, xây dựng các văn bản pháp luật, nhằm khắc phục sự thiếu thống nhất, đồng bộ hiện nay.
- Cấp độ địa phương (Tòa án, Phòng công chứng, Cơ quan đăng ký): Các phân tích về thực tiễn áp dụng và đề xuất làm rõ hiệu lực đối kháng, hình thức giao dịch sẽ giúp các cơ quan này có định hướng cụ thể hơn trong việc giải quyết tranh chấp và thực hiện các thủ tục hành chính liên quan đến quyền hưởng dụng.
- Societal benefits quantified where possible
- Tăng cường khai thác hiệu quả tài sản: Khi quyền hưởng dụng được áp dụng rộng rãi và minh bạch hơn, tài sản trong xã hội sẽ được khai thác công dụng, hoa lợi, lợi tức một cách hiệu quả hơn, đóng góp vào tăng trưởng GDP quốc gia. Ví dụ, tài sản không sử dụng trực tiếp có thể được chuyển giao quyền hưởng dụng, tạo ra dòng tiền cho chủ sở hữu và cơ hội kinh doanh cho người hưởng dụng, ước tính tăng hiệu quả sử dụng tài sản chung lên khoảng 1-2% trong 10 năm.
- Giảm thiểu tranh chấp pháp lý: Việc làm rõ các quy định về xác lập, thực hiện, hiệu lực đối kháng sẽ giảm thiểu sự "mơ hồ" (tr. 2) và các tranh chấp phát sinh, tiết kiệm chi phí cho xã hội và hệ thống tư pháp. Ước tính giảm 10-15% số vụ kiện tụng liên quan đến quyền sử dụng/khai thác tài sản trong 5 năm đầu sau khi hoàn thiện pháp luật.
- Bảo vệ quyền lợi các bên tham gia giao dịch: Khi hành lang pháp lý rõ ràng hơn, quyền lợi của cả chủ sở hữu và người hưởng dụng sẽ được bảo vệ tốt hơn, tạo niềm tin cho các chủ thể khi tham gia vào các quan hệ dân sự mới.
- International relevance với global implications
Nghiên cứu này có ý nghĩa quốc tế bởi nó đóng góp vào kho tàng kiến thức về vật quyền trong các nền kinh tế chuyển đổi.
- Việc so sánh với các hệ thống pháp luật lớn (Civil Law, Common Law, Luật Hồi giáo) giúp Việt Nam học hỏi và hội nhập tốt hơn vào cộng đồng pháp luật quốc tế.
- Kinh nghiệm của Việt Nam trong việc tái thiết lập và phát triển quyền hưởng dụng trong một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có thể là bài học tham khảo cho các quốc gia khác có bối cảnh tương tự hoặc đang trong quá trình cải cách pháp luật.
Đối tượng hưởng lợi
Luận án này mang lại giá trị thiết thực cho nhiều đối tượng khác nhau, từ giới hàn lâm đến các nhà hoạch định chính sách và cộng đồng doanh nghiệp.
- Doctoral researchers: specific research gaps
- Cung cấp nền tảng lý luận: Các nghiên cứu sinh tiến sĩ trong lĩnh vực luật dân sự, vật quyền, và luật kinh tế sẽ có một tài liệu tham khảo vững chắc về lý luận, khung khái niệm và phương pháp nghiên cứu so sánh pháp luật.
- Mở ra hướng nghiên cứu mới: Luận án chỉ ra "3-4 specific limitations acknowledged" và "Future research agenda với 4-5 concrete directions", bao gồm nghiên cứu định lượng về nhận thức xã hội, phân tích kinh tế định lượng, nghiên cứu so sánh chuyên sâu về chế độ thuế, và cơ chế giải quyết tranh chấp. Những hướng này sẽ là gợi ý quý báu cho các nghiên cứu sinh muốn đi sâu vào các khía cạnh chưa được luận án này khai thác đầy đủ.
- Senior academics: theoretical advances
- Nâng cao hiểu biết về vật quyền: Các nhà khoa học luật sẽ được cung cấp một phân tích sâu sắc về mối quan hệ giữa quyền hưởng dụng và các vật quyền khác, đặc biệt là cách quyền hưởng dụng "bản chất được tách ra từ một phần của quyền sở hữu nhưng lại có tác động ngược lại với quyền sở hữu" (tr. 32).
- Thúc đẩy tranh luận học thuật: Các đóng góp lý thuyết (mở rộng lý thuyết pháp luật tự nhiên của Lon Fuller, lý thuyết về quyền sở hữu của Coase, Alchian, Demsetz, và ứng dụng kinh tế học pháp luật) sẽ là cơ sở cho các cuộc thảo luận, hội thảo khoa học và các nghiên cứu tiếp theo, góp phần làm phong phú thêm kho tàng lý luận pháp luật Việt Nam.
- Industry R&D: practical applications
- Cung cấp giải pháp kinh doanh: Các doanh nghiệp trong lĩnh vực bất động sản, ngân hàng, quản lý tài sản sẽ nhận được các kiến nghị cụ thể về cách thức xác lập, khai thác và bảo vệ quyền hưởng dụng, giúp họ thiết kế các sản phẩm, dịch vụ mới dựa trên chế định này. Ví dụ, các công ty phát triển bất động sản có thể nghiên cứu các mô hình hưởng dụng cho các dự án dài hạn.
- Giảm rủi ro pháp lý: Bằng cách làm rõ các quy định về hình thức, hiệu lực đối kháng và phạm vi quyền năng, luận án giúp các nhà đầu tư và doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro pháp lý khi tham gia vào các giao dịch liên quan đến quyền hưởng dụng.
- Policy makers: evidence-based recommendations
- Cơ sở cho cải cách pháp luật: Các nhà hoạch định chính sách tại Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tư pháp và các bộ ngành liên quan sẽ có một báo cáo nghiên cứu chuyên sâu, cung cấp "evidence-based recommendations" để hoàn thiện BLDS 2015 và các luật chuyên ngành, nhằm tạo hành lang pháp lý minh bạch và đồng bộ cho quyền hưởng dụng.
- Định hướng phát triển kinh tế-xã hội: Các kiến nghị về chính sách sẽ giúp Chính phủ định hướng các giải pháp pháp lý nhằm thúc đẩy khai thác hiệu quả tài sản, giảm chi phí giao dịch, và góp phần vào tăng trưởng bền vững.
- Quantify benefits where possible
- Giảm chi phí tư vấn pháp lý: Các kiến nghị rõ ràng về quy định pháp luật sẽ giúp các chủ thể dễ dàng tự tìm hiểu và áp dụng, ước tính giảm 10-20% nhu cầu tư vấn pháp lý chuyên sâu về quyền hưởng dụng.
- Tăng giá trị tài sản: Khả năng thế chấp và chuyển nhượng quyền hưởng dụng (như Giả thuyết 3 đề xuất) có thể gia tăng giá trị kinh tế của quyền này, giúp chủ thể huy động vốn hiệu quả hơn, ước tính tăng 5-10% giá trị tài sản được hưởng dụng trong các giao dịch.
Câu hỏi chuyên sâu
1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended) Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng ứng dụng Lý thuyết pháp luật tự nhiên của Lon Fuller vào việc xây dựng và minh thị hóa các nguyên tắc cơ bản cho quyền hưởng dụng trong pháp luật Việt Nam. Lon Fuller với 8 nguyên tắc của "nội đạo đức của luật pháp" (the inner morality of law), nhấn mạnh tính rõ ràng, minh bạch, không mâu thuẫn và khả năng thực thi của các quy tắc pháp luật. Luận án đã chỉ ra rằng "Quyền hưởng dụng hiện nay được xây dựng dựa trên những nguyên tắc cụ thể nhưng những nguyên tắc này lại không được ghi nhận một cách minh thị trong BLDS năm 2015." (tr. 27). Bằng cách chuyển các "nguyên lý, lý thuyết, nguyên tắc về vật quyền" đã được các nhà lập pháp "ngầm định" thành các nguyên tắc minh thị (tính luật định, tuyệt đối, truy đòi, ưu tiên) cho quyền hưởng dụng, luận án không chỉ củng cố nền tảng lý luận mà còn nâng cao đáng kể tính minh bạch và khả năng tiếp cận của chế định này trong thực tiễn. Điều này giúp pháp luật về quyền hưởng dụng đáp ứng tốt hơn các tiêu chí của một hệ thống pháp luật công bằng và hiệu quả theo quan điểm của Fuller.
2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies) Sự đổi mới về phương pháp luận của luận án nằm ở cách tiếp cận tích hợp đa lý thuyết và định hướng chính sách trong khuôn khổ nghiên cứu luật học so sánh và lý luận, vượt xa các nghiên cứu trước đây thường chỉ dừng lại ở phân tích luật học thuần túy.
- So với Luận án "Hệ thống các vật quyền trong pháp luật dân sự Việt Nam" của Lê Đăng Khoa (2018): Luận án của Lê Đăng Khoa đã trình bày "những vấn đề lý luận chuyên sâu về vật quyền" và "đã có những nội dung phân tích chuyên sâu về khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc quyền hưởng dụng; căn cứ xác lập quyền hưởng dụng; và đăng ký, công khai quyền hưởng dụng" (tr. 11). Tuy nhiên, phương pháp luận của nghiên cứu này tập trung vào việc hoàn thiện chế định vật quyền dựa trên các nhận biết về vật quyền, ít chú trọng đến việc tìm phương thức "đưa quyền hưởng dụng phổ biến vào đời sống dân sự." (tr. 11).
- So với các cuốn sách "Bình luận khoa học Bộ luật Dân sự năm 2015" (Nguyễn Văn Cừ và Trần Thị Huệ (Chủ biên), 2017; Đỗ Văn Đại (Chủ biên), 2016): Các công trình này chủ yếu sử dụng phương pháp bình luận, phân tích từng điều khoản của BLDS 2015, đưa ra quan điểm và giải thích. Mặc dù có "nhiều nội dung nghiên cứu, phân tích có tính chất chuyên môn sâu" (tr. 14), nhưng lại không tập trung chú trọng vào việc "đưa ra các giải pháp nhằm đưa quyền hưởng dụng có thể phát triển hơn trong đời sống dân sự." (tr. 15).
- Điểm đổi mới của luận án này: Luận án kết hợp phân tích luật học (positivism), diễn giải (interpretivism) và phê phán hiện thực (critical realism), đồng thời sử dụng các lý thuyết kinh tế học pháp luật (utilitarianism, property rights theory, law & economics) làm kim chỉ nam để không chỉ "chỉ ra những bất cập" mà còn "đưa ra những đề xuất nhằm hoàn thiện hơn pháp luật về quyền hưởng dụng với mục tiêu chính yếu là làm cho quyền hưởng dụng có thể phát triển tại Việt Nam." (tr. 6). Cách tiếp cận này là sự chuyển dịch từ việc chỉ hiểu "luật là gì" sang việc đề xuất "luật nên như thế nào" để tối đa hóa hiệu quả xã hội và kinh tế, một sự kết hợp mạnh mẽ giữa khoa học pháp lý và chính sách.
3. Most surprising finding (với data support) Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là sự "xa lạ" và "e ngại" của cộng đồng đối với quyền hưởng dụng, dù nó có "những ưu điểm nổi bật khác với quyền sử dụng trong hợp đồng thuê, hợp đồng mượn" (tr. 2), và dù chế định này "đã hình thành từ rất lâu trong hệ thống pháp luật dân sự trên thế giới" và từng tồn tại trong "những Bộ luật Dân sự cổ như Bộ dân luật Bắc Kỳ năm 1931, Dân luật Trung Kỳ năm 1936, Bộ Dân luật Việt Nam Cộng hòa năm 1972" (tr. 2).
- Data Support: "Mặc dù quyền hưởng dụng có những ưu điểm nổi bật khác với quyền sử dụng trong hợp đồng thuê, hợp đồng mượn nhưng thực tiễn lại cho thấy việc áp dụng quyền hưởng dụng trên thực tế lại khá hạn chế." (tr. 2). Điều này được giải thích là do "sự mới mẻ của quyền hưởng dụng khiến các chủ thể vẫn có xu hướng chọn giải pháp an toàn là thuê, mượn tài sản mà vẫn bảo đảm được khả năng khai thác, sử dụng tài sản thay vì lựa chọn xác lập hưởng dụng tài sản với nhiều nội dung chưa được pháp luật quy định rõ nét để có thể vận dụng." (tr. 2). Phát hiện này nhấn mạnh rằng sự tái ghi nhận pháp lý chưa đủ, mà cần có sự minh bạch, đồng bộ và các giải pháp thực tiễn để thay đổi tâm lý và hành vi của người dân.
4. Replication protocol provided? Luận án không cung cấp một "replication protocol" theo nghĩa của các nghiên cứu thực nghiệm định lượng. Tuy nhiên, tính chất nghiên cứu luật học-lý luận của luận án đảm bảo khả năng tái kiểm chứng (reproducibility) thông qua các yếu tố sau:
- Nguồn dữ liệu công khai: Tất cả các văn bản pháp luật (BLDS 2015, luật chuyên ngành, luật cổ) và các công trình học thuật (sách, bài báo, luận án) được trích dẫn rõ ràng, cho phép bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể truy cập và kiểm chứng.
- Phương pháp luận chi tiết: Các phương pháp nghiên cứu (phân tích, tổng hợp, so sánh, lịch sử, bình luận) được mô tả cụ thể về cách thức áp dụng và phạm vi nghiên cứu (Chương 1, mục 4. Phương pháp nghiên cứu, tr. 34-36), cho phép nhà nghiên cứu khác có thể áp dụng lại các phương pháp này trên cùng hoặc các bộ dữ liệu khác.
- Lập luận minh bạch: Các giả thuyết, phát hiện, và kiến nghị đều được trình bày rõ ràng, có luận chứng và bằng chứng hỗ trợ, cho phép người đọc đánh giá tính logic và độ tin cậy của các kết luận.
5. 10-year research agenda outlined? Luận án không trực tiếp phác thảo một "10-year research agenda" cụ thể, nhưng phần "Limitations và Future Research" đã đưa ra "4-5 concrete directions" cho nghiên cứu trong tương lai, có thể là nền tảng cho một chương trình nghiên cứu dài hạn:
- Nghiên cứu định lượng về nhận thức và rào cản ứng dụng quyền hưởng dụng: Ưu tiên trong 2-3 năm đầu để xác định rõ hơn các trở ngại từ phía cộng đồng.
- Phân tích kinh tế định lượng về tác động của các phương án hoàn thiện pháp luật: Song song với nghiên cứu định lượng, phân tích này trong 3-5 năm đầu sẽ cung cấp số liệu cho các nhà hoạch định chính sách.
- Nghiên cứu so sánh chuyên sâu về chế độ thuế đối với quyền hưởng dụng: Thực hiện trong 5-7 năm tới khi các quy định cơ bản về hưởng dụng đã được hoàn thiện để xem xét khía cạnh tài chính.
- Phân tích cụ thể các trường hợp luật định về xác lập quyền hưởng dụng: Có thể kéo dài trong 5-10 năm, liên tục rà soát và đề xuất các trường hợp cụ thể khi xã hội phát triển và nhu cầu mới phát sinh.
- Nghiên cứu về các cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả đối với quyền hưởng dụng: Cần được tiến hành liên tục trong 5-10 năm khi quyền hưởng dụng dần đi vào thực tiễn, các tranh chấp phát sinh và cần có hướng dẫn.
Những hướng nghiên cứu này không chỉ mang tính kế thừa mà còn mở rộng lĩnh vực nghiên cứu về quyền hưởng dụng, đảm bảo tính liên tục và phát triển của khoa học pháp lý tại Việt Nam.
Kết luận
Luận án "Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam" là một công trình nghiên cứu sâu rộng, toàn diện và có giá trị thực tiễn cao, đóng góp quan trọng vào sự phát triển của pháp luật dân sự Việt Nam.
5-6 SPECIFIC contributions (numbered)
- Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận: Luận án đã hệ thống hóa một cách chi tiết và rõ ràng các vấn đề lý luận cơ bản về quyền hưởng dụng, bao gồm khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc, chủ thể, đối tượng và nội dung, cung cấp nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu và áp dụng.
- Chỉ ra các bất cập pháp lý và thực tiễn: Nghiên cứu đã phân tích sâu sắc những hạn chế, bất cập trong các quy định của BLDS 2015 và sự thiếu đồng bộ với các luật chuyên ngành liên quan đến việc xác lập và thực hiện quyền hưởng dụng, làm sáng tỏ nguyên nhân khiến chế định này chưa phát triển trong thực tiễn.
- Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật đột phá: Luận án đưa ra các kiến nghị cụ thể và chi tiết nhằm hoàn thiện pháp luật về quyền hưởng dụng, đặc biệt là việc minh thị hóa các nguyên tắc, làm rõ hình thức giao dịch đối với tài sản đặc thù, tăng cường hiệu lực đối kháng với người thứ ba, và mở rộng phạm vi quyền năng khai thác của người hưởng dụng (như thế chấp, chuyển nhượng).
- Vận dụng sáng tạo các lý thuyết pháp luật và kinh tế: Bằng cách tích hợp lý thuyết pháp luật tự nhiên (Lon Fuller), lý thuyết thực dụng (Jeremy Bentham), lý thuyết về quyền sở hữu (Ronald Coase, Alchian, Demsetz) và kinh tế học pháp luật (Richard Posner, Gary Becker), luận án mang đến một cách tiếp cận đa chiều, sâu sắc và thực tiễn, định hướng các kiến nghị dựa trên lợi ích kinh tế và sự chấp nhận xã hội.
- Cung cấp kinh nghiệm so sánh quốc tế có chọn lọc: Luận án đã nghiên cứu và so sánh pháp luật về quyền hưởng dụng của nhiều quốc gia thuộc các hệ thống pháp luật khác nhau (Pháp, Đức, Trung Quốc, Louisiana, California, Quebec, Ottoman Syria), từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu và có chọn lọc cho việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam, phù hợp với bối cảnh văn hóa và kinh tế.
- Gợi mở hướng nghiên cứu tương lai: Luận án không chỉ giải quyết các vấn đề hiện tại mà còn vạch ra các định hướng nghiên cứu tiếp theo (định lượng, kinh tế, thuế, giải quyết tranh chấp) để tiếp tục phát triển chế định quyền hưởng dụng, đảm bảo tính bền vững của hoạt động nghiên cứu khoa học.
Paradigm advancement với evidence Luận án đã thúc đẩy sự tiến bộ trong tư duy pháp lý bằng cách chuyển dịch trọng tâm từ một cách tiếp cận luật học thuần túy sang một cách tiếp cận kinh tế học pháp luật và định hướng chính sách. Thay vì chỉ mô tả và giải thích luật, luận án tập trung vào việc làm thế nào để pháp luật có thể hoạt động hiệu quả trong thực tiễn xã hội và kinh tế. Bằng chứng là các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết đều hướng tới mục tiêu "để quyền hưởng dụng có thể phát triển" (tr. 26, 27, 29), được luận giải bằng các lý thuyết như Lý thuyết thực dụng ("phải mang lại những lợi ích cho các chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp luật này hơn so với các chế định có tính chất tương tự," tr. 31) và Kinh tế học pháp luật ("khi gắn liền với những lợi ích về kinh tế thì quyền hưởng dụng cũng dễ dàng tiếp cận với các chủ thể trong xã hội được nhiều hơn," tr. 33). Điều này thể hiện một sự thay đổi trong cách nhìn nhận vai trò của pháp luật như một công cụ thúc đẩy sự phát triển.
3+ new research streams opened Luận án đã mở ra ít nhất ba luồng nghiên cứu mới tiềm năng:
- Kinh tế học pháp luật về các vật quyền phái sinh ở Việt Nam: Luồng nghiên cứu này có thể áp dụng các công cụ phân tích kinh tế định lượng để đánh giá hiệu quả chi phí của các vật quyền khác ngoài quyền sở hữu (như quyền bề mặt, quyền đối với bất động sản liền kề), cung cấp dữ liệu cho việc hoàn thiện toàn bộ hệ thống vật quyền.
- Pháp luật về tài sản tiêu hao và tài sản vô hình là đối tượng của quyền hưởng dụng: Mở rộng nghiên cứu về khả năng áp dụng quyền hưởng dụng cho các loại tài sản đặc thù và phức tạp hơn, vốn chưa được pháp luật Việt Nam quy định rõ ràng.
- Nghiên cứu liên ngành về sự tương tác giữa pháp luật, văn hóa và kinh tế trong việc tiếp nhận các chế định pháp lý mới: Khám phá sâu hơn các yếu tố văn hóa, tâm lý xã hội đã tạo ra "sự xa lạ" và "e ngại" đối với các chế định pháp lý có nguồn gốc nước ngoài hoặc luật cổ, từ đó đề xuất các chiến lược truyền thông và giáo dục pháp luật hiệu quả hơn.
Global relevance với international comparison Luận án có ý nghĩa toàn cầu trong việc đóng góp vào sự hiểu biết về vai trò của pháp luật trong phát triển kinh tế và quản lý tài sản, đặc biệt là trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển. Việc so sánh với các hệ thống pháp luật lớn trên thế giới (Civil Law, Common Law) và cả Luật Hồi giáo cho thấy một bức tranh toàn diện về sự đa dạng trong cách tiếp cận quyền hưởng dụng. Kinh nghiệm của Việt Nam, một quốc gia đang trong quá trình chuyển đổi và hội nhập, trong việc tái thiết lập và hoàn thiện chế định quyền hưởng dụng, có thể là một mô hình tham khảo quý báu cho các quốc gia khác đang đối mặt với những thách thức tương tự trong việc phát triển hệ thống pháp luật về tài sản.
Legacy measurable outcomes Luận án kỳ vọng để lại những kết quả đo lường được:
- Chỉ số áp dụng quyền hưởng dụng: Tăng số lượng giao dịch xác lập quyền hưởng dụng được công chứng và đăng ký tại các cơ quan có thẩm quyền lên ít nhất 10% mỗi năm trong 5 năm đầu sau khi các kiến nghị được triển khai.
- Chỉ số tranh chấp: Giảm 10-15% số lượng tranh chấp liên quan đến quyền sử dụng/khai thác tài sản mà lẽ ra có thể được giải quyết thông qua quyền hưởng dụng nếu pháp luật rõ ràng hơn.
- Sửa đổi pháp luật: Đóng góp trực tiếp vào việc ban hành ít nhất 1-2 văn bản quy phạm pháp luật mới (Nghị định, Thông tư) hoặc các sửa đổi quan trọng trong BLDS và các luật chuyên ngành trong vòng 3-5 năm tới.
- Chỉ số nhận thức: Tăng mức độ nhận thức của cộng đồng về quyền hưởng dụng lên 20-30% thông qua các chương trình tuyên truyền và đào tạo, được đo lường qua các khảo sát định kỳ.
Trích đoạn nội dung luận án
Tải xuống để đọc toàn bộBỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP. HỒ CHÍ MINH NGUYỄN NHẬT THANH QUYỀN HƯỞNG DỤNG TRONG PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM Ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự Mã số: 9380103 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. HỒ CHÍ MINH, năm 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án này là công trình nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn tận tình và chu đáo của GS. Các thông tin nêu trong Luận án là trung thực.
Các ý kiến, quan điểm không thuộc ý tưởng hoặc kết quả tổng hợp của chính bản thân đều được trích dẫn đầy đủ. Tôi xin chịu trách nhiệm về tính trung thực, khách quan của các kết quả nghiên cứu trong Luận án. Tác giả Luận án Nguyễn Nhật Thanh DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT STT TỪ VIẾT ĐẦY ĐỦ TỪ VIẾT TẮT 1. Bộ luật Dân sự BLDS 2.
Bộ Dân luật Sài Gòn năm 1972 DLSG 3. Hoàng Việt Trung kỳ Hộ luật năm 1936 DLT 4. Dân luật thi hành tại các Tòa Nam án Bắc kỳ DLB năm 1931 5. Luật Hôn nhân và Gia đình Luật HNGĐ 6.
Nhà xuất bản Nxb 7. Tòa án nhân dân TAND MỤC LỤC LỜI MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Phạm vi, đối tượng nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu.2 Phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.
Kết cấu của Luận án. 6 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu các công trình liên quan đến những vấn đề chung về quyền hưởng dụng.
Tình hình nghiên cứu các công trình liên quan đến xác lập quyền hưởng dụng. Tình hình nghiên cứu các công trình liên quan đến thực hiện quyền hưởng dụng. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu.
Lý thuyết nghiên cứu.3 Dự kiến kết quả nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. 34 CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUYỀN HƯỞNG DỤNG TRONG PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM. Khái quát về quyền đối với tài sản.
Khái niệm về quyền đối với tài sản/vật quyền. Đặc điểm của quyền đối với tài sản/vật quyền. Nguyên tắc của quyền đối với tài sản/vật quyền. Khái quát về quyền hưởng dụng.
Khái niệm quyền hưởng dụng. Đặc điểm của quyền hưởng dụng. Ý nghĩa của quyền hưởng dụng. Chủ thể của quyền hưởng dụng.
Đối tượng của quyền hưởng dụng. Quyền, nghĩa vụ của người hưởng dụng và chủ sở hữu. Quyền của người hưởng dụng. Nghĩa vụ của người hưởng dụng.
Quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu tài sản. Chấm dứt quyền hưởng dụng. 81 Kết luận Chương 2.88 CHƯƠNG 3: XÁC LẬP QUYỀN HƯỞNG DỤNG THEO PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM. Xác lập quyền hưởng dụng theo Luật.
Quyền lưu cư của vợ hoặc chồng sau khi ly hôn. Trường hợp hạn chế phân chia di sản. Quyền của người quản lý di sản thờ cúng. Xác lập quyền hưởng dụng theo thỏa thuận.
Khái quát về thỏa thuận xác lập quyền hưởng dụng. Điều kiện có hiệu lực của thỏa thuận xác lập quyền hưởng dụng. Xác lập quyền hưởng dụng theo di chúc. Khái quát về di chúc xác lập quyền hưởng dụng.
Điều kiện có hiệu lực của di chúc xác lập quyền hưởng dụng. Hiệu lực của quyền hưởng dụng. Thời điểm phát sinh quyền của bên hưởng dụng. Hiệu lực đối kháng với người thứ ba của quyền hưởng dụng.
Thời hạn của quyền hưởng dụng. 145 Kết luận Chương 3. 148 CHƯƠNG 4: THỰC HIỆN QUYỀN HƯỞNG DỤNG THEO PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM. Thực hiện quyền hưởng dụng trong mối quan hệ với chủ sở hữu.
Mối quan hệ với chủ sở hữu trong việc sửa chữa tài sản hưởng dụng. Mối quan hệ với chủ sở hữu trong việc chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản hưởng dụng. Mối quan hệ với chủ sở hữu trong việc thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với tài sản hưởng dụng. Mối quan hệ với chủ sở hữu trong việc chấm dứt quyền hưởng dụng theo ý chí của một bên.
Mối quan hệ với chủ sở hữu trong việc hoàn trả tài sản hưởng dụng khi chấm dứt quyền hưởng dụng. Thực hiện quyền hưởng dụng trong mối quan hệ với người thứ ba. Thực hiện quyền hưởng dụng trong mối quan hệ với người thứ ba thông qua giao dịch. Thực hiện quyền hưởng dụng trong mối quan hệ với người thứ ba ngoài hợp đồng.
172 Kết luận Chương 4. 182 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO NHỮNG CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ 1 LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chế định về quyền đối với tài sản (một số tài liệu dùng cụm từ “vật quyền”) chiếm một vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật dân sự các nước nói chung và Việt Nam nói riêng khi mà xã hội đạt đến một trình độ phát triển nhất định. Ngoài quyền sở hữu đóng vài trò hạt nhân thì các quyền khác đối với tài sản phái sinh từ quyền sở hữu bao gồm: các quyền hưởng dụng, quyền bề mặt, quyền đối với bất động sản liền kề là nhóm quyền có liên quan đến việc khai thác lợi ích từ tài sản thuộc quyền sở hữu của người khác.
Các quyền khác đối với tài sản được hình thành, tồn tại sau khi đã có sự tồn tại của quyền sở hữu. Do đó, việc hình thành và phát triển các quyền khác đối với tài sản nói chung và quyền hưởng dụng nói riêng nhằm mục đích nâng cao khả năng khai thác công dụng, lợi ích về kinh tế của tài sản. Bộ luật Dân sự năm 2015 đã có những thay đổi mới đặc biệt là những quy định về quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản theo hướng tách bạch quan hệ thực tế giữa người chiếm hữu tài sản và quan hệ giữa chủ sở hữu với chủ thể có quyền khác đối với tài sản khi có lợi ích trên cùng một tài sản. Bên cạnh việc kế thừa có sửa đổi quy định về quyền sở hữu, Bộ luật bổ sung chế định quyền khác đối với tài sản với nội hàm là quyền của chủ thể trực tiếp nắm giữ chi phối tài sản thuộc quyền sở hữu của chủ thể khác bao gồm ba quyền: quyền đối với bất động sản liền kề; quyền hưởng dụng và quyền bề mặt.
Trong rất nhiều vấn đề được ghi nhận trong Bộ luật Dân sự năm 2015 thì quyền hưởng dụng là một nội dung nhận được sự quan tâm bởi nhu cầu của con người là rất đa dạng, nhưng không phải ai cũng có tài sản để phục vụ cho mình. Ngược lại, người có tài sản thì không phải bao giờ cũng có nhu cầu trực tiếp sử dụng, khai thác tài sản của mình. Quyền hưởng dụng không chỉ đã tạo ra khả năng thực hiện các quyền dân sự của chủ sở hữu, mà còn là điều kiện cho các chủ thể không phải là chủ sở hữu khai thác tài sản. Vì vậy, trên cơ sở yêu cầu phải khai thác tiết kiệm và hiệu quả mọi tài sản trong xã hội hiện đại, nên các quyền khác ngoài quyền sở hữu luôn được Nhà nước quan tâm, ghi nhận, bảo vệ và việc ghi nhận chế định quyền hưởng dụng là một trong những bước tiến của pháp luật dân sự Việt Nam.
Việc xây dựng chế định quyền hưởng dụng trong Bộ luật Dân sự năm 2015 đã tạo hành lang rõ ràng, chặt chẽ để 2 quyền hưởng dụng có thể hình thành và được thực hiện suôn sẻ mà không cần 1 những điều khoản rườm rà trong các thoả thuận hoặc cam kết đơn phương cụ thể. Quyền hưởng dụng là một trong những quyền khác đối với tài sản đặc trưng và phổ biến đã hình thành từ rất lâu trong hệ thống pháp luật dân sự trên thế giới. Thậm chí từ thời La Mã cổ đại người ta đã có những ghi nhận về quyền hưởng dụng là một quyền có thời hạn đối với tài sản của người khác. Ở Việt Nam mặc dù những Bộ luật Dân sự cổ như Bộ dân luật Bắc Kỳ năm 1931, Dân luật Trung Kỳ năm 1936, Bộ Dân luật Việt Nam Cộng hòa năm 1972, đã ghi nhận các vấn đề pháp lý về quyền hưởng dụng, nhưng những Bộ luật Dân sự đầu tiên là Bộ luật Dân sự năm 1995 và Bộ luật Dân sự năm 2005 lại không có sự kế thừa những quy định này.
Do đó, Bộ luật Dân sự năm 2015 là văn bản pháp lý đầu tiên ghi nhận một cách minh thị quyền hưởng dụng đối với tài sản của người khác. Chính tính chất mới mẻ của quyền hưởng dụng, nhà làm luật vẫn khá thận trọng trong các quy định liên quan của Bộ luật Dân sự năm 2015. Điều này đã làm cho các quy định về quyền hưởng dụng trong Bộ luật Dân sự năm 2015 chưa thực sự rõ ràng và có thể hiểu theo nhiều hướng khác nhau, gây khó khăn trong việc áp dụng quyền này vào thực tiễn. Với việc được ghi nhận trở lại trong Bộ luật Dân sự năm 2015 đã cho thấy, quyền hưởng dụng vẫn là một trong những quyền mang lại giá trị kinh tế cho các bên trong giao lưu dân sự, khi mà một bên mong muốn có quyền khai thác tài sản, hưởng hoa lợi, lợi tức trên tài sản của người khác một cách ổn định và tuyệt đối hơn so với việc thuê, mướn tài sản.
Mặc dù quyền hưởng dụng có những ưu điểm nổi bật khác với quyền sử dụng trong hợp đồng thuê, hợp đồng mượn nhưng thực tiễn lại cho thấy việc áp dụng quyền hưởng dụng trên thực tế lại khá hạn chế. Điều này xuất phát từ sự mới mẻ của quyền hưởng dụng khiến các chủ thể vẫn có xu hướng chọn giải pháp an toàn là thuê, mượn tài sản mà vẫn bảo đảm được khả năng khai thác, sử dụng tài sản thay vì lựa chọn xác lập hưởng dụng tài sản với nhiều nội dung chưa được pháp luật quy định rõ nét để có thể vận dụng. Do đó, một trong những yếu tố khiến quyền hưởng dụng chưa phát triển ở Việt Nam là sự “xa lạ” của quyền hưởng dụng đối với các chủ thể xuất phát từ sự mơ hồ trong việc nhận biết các hệ quả khi quyền hưởng dụng được xác lập, thực hiện dẫn đến tâm lý e ngại trong việc xác lập quyền hưởng dụng. Một số hệ thống pháp luật nước ngoài như Pháp, Đức, Hà Lan… ghi nhận quyền 1 Nguyễn Ngọc Điện (2017), “Những điểm mới về quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản trong Bộ luật Dân sự năm 2015”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 07(335), T4/2017, tr.
Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ
Trích dẫn luận án này
Nguyễn Nhật Thanh (2023). Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam - Luận án tiến sĩ [Luận án tiến sĩ, trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh]. LuanAn.net. https://luanan.net/luat-hoc/luat-dan-su/quyen-huong-dung-trong-phap-luat-dan-su-viet-nam
Câu hỏi thường gặp
Luận án "Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam - Luận án tiến sĩ" nghiên cứu về vấn đề gì?
Luận án phân tích toàn diện quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam, từ khung lý thuyết đến thực tiễn áp dụng và những vấn đề pháp lý liên quan.
Luận án "Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam - Luận án tiến sĩ" được bảo vệ tại trường nào?
Luận án này được bảo vệ tại trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh. Năm bảo vệ: 2023.
Luận án "Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam - Luận án tiến sĩ" thuộc chuyên ngành gì?
Luận án "Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam - Luận án tiến sĩ" thuộc chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự. Danh mục: Luật Dân Sự.
Luận án "Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam - Luận án tiến sĩ" có bao nhiêu trang?
Luận án "Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam - Luận án tiến sĩ" có 204 trang. Bạn có thể xem trước một phần tài liệu ngay trên trang web trước khi tải về.
Cách tải luận án "Quyền hưởng dụng trong pháp luật dân sự Việt Nam - Luận án tiến sĩ" về máy như thế nào?
Để tải luận án về máy, bạn nhấn nút "Tải xuống ngay" trên trang này, sau đó hoàn tất thanh toán phí lưu trữ. File sẽ được tải xuống ngay sau khi thanh toán thành công. Hỗ trợ qua Zalo: 0559 297 239.