Các thể chế chính trị Liên minh châu Âu - Luận án tiến sĩ luật học Phan Đặng Đức Thọ (ĐHQG Hà Nội)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT ----- PHAN ĐẶNG ĐỨC THỌ CÁC THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ LIÊN MINH CHÂU ÂU Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nƣớc và pháp luật Mã số: 62 38 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. BÙI XUÂN ĐỨC HÀ NỘI – 2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Những tư liệu lịch sử cũng như các số liệu thống kê trong luận án là trung thực và chính xác. Kết quả nghiên cứu của luận án này chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình khoa học nào khác.

Tác giả luận án Phan Đặng Đức Thọ 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .3 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT .6 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BẢNG BIỂU. Tính cấp thiết và ý nghiã khoa ho ̣c, thực tiễn của đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu.

Những đóng góp mới của luận án. Kết cấu của luận án. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI. Tình hình nghiên cứu trên bình diện quốc tế.

Tình hình nghiên cứu vấn đề trong nƣớc .17 CHƢƠNG II. KHÁI QUÁT QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CỦA LIÊN MINH CHÂU ÂU .1 Một số lý thuyết cơ bản về hội nhập châu Âu .1 Thuyết chức năng (functionalism) .2 Thuyết tân chức năng (neo-functionalism) .3 Thuyết liên chính phủ (intergovernmentalism) .4 Thuyết liên bang (Federalism) .5 Nhận xét chung về các lý thuyết hội nhập châu Âu.2 Quá trình hình thành và phát triển của Liên minh châu Âu .2 Cộng đồng than thép châu Âu.2 Cộng đồng châu Âu .3 Liên minh châu Âu .4 Liên minh châu Âu sau hiệp ước Maastricht và trước hiệp ước Lisbon .3 Đặc điểm các thể chế chính trị của Liên minh châu Âu .1 Khái niệm về thể chế, thể chế chính trị.2 Lý thuyết về liên bang .56 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Đặc điểm hệ thống các thể chế chính trị của Liên minh châu Âu trên cơ sở lý thuyết liên bang .69 CHƢƠNG III. CÁC THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ HIỆN HÀNH CỦA LIÊN MINH CHÂU ÂU .1 Uỷ ban châu Âu (European Commission) .1 Cơ cấu tổ chức, bộ máy .2 Thẩm quyền của Ủy ban châu Âu .3 Cơ chế ra quyết định .2 Hội đồng châu Âu (European Council) .1 Cơ cấu tổ chức, bộ máy .2 Thẩm quyền của Hội đồng châu Âu .3 Vai trò và mối quan hệ của Hội đồng châu Âu .3 Hội đồng bộ trƣởng (Council of Ministers) .1 Cơ cấu tổ chức, bộ máy .2 Thẩm quyền của Hội đồng bộ trưởng .3 Cơ chế hoạt động, ra quyết định .4 Nghị viện châu Âu (European Parliarment - EP) .1 Cơ cấu tổ chức, bộ máy .2 Thẩm quyền của Nghị viện .3 Hoạt động của các đảng chính trị trong Nghị viện châu Âu .5 Toà án châu Âu (European Court of Justice - ECJ) .1 Cơ cở pháp lý của Toà án châu Âu .2 Cơ cấu tổ chức, hoạt động của Toà án châu Âu .3 Thẩm quyền của Toà án châu Âu .4 Vai trò đặc thù của Toà án châu Âu.159 CHƢƠNG IV: XU THẾ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ LIÊN MINH CHÂU ÂU, NHỮNG BÀI HỌC KINH NGHIỆM .1 Liên minh châu Âu sau hiệp ƣớc Lisbon .1 Đánh giá chất “liên bang” của EU sau hiệp ước Lisbon .2 Những yếu tố cần bổ sung để Hiệp ước Lisbon thực sự trở thành bản Hiến pháp của “Liên bang” châu Âu .2 Xu thế phát triển chung của các thể chế chính trị Liên minh châu Âu .185 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Tham vọng xây dựng “Liên bang” châu Âu là xu thế nổi bật .2 Xu thế hội nhập là tất yếu – Quy luật thông qua các hiệp ước hội nhập của Liên minh châu Âu .3 Một số bài học rút ra từ quá trình hội nhập châu Âu .1 Về kinh nghiệm hội nhập khu vực áp dụng cho khu vực ASEAN. Về mối quan hệ giữa Việt Nam với Liên minh châu Âu và các nước thành viên EU .204 TÀI LIỆU THAM KHẢO .207 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ .215 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ASC Cộng đồng an ninh ASEAN ASCC Cộng đồng văn hoá và xã hội ASEAN ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á CCP Chính sách thương mại chung CET Hệ thống thuế quan chung CFI Toà sơ thẩm CFSP Chính sách an ninh và đối ngoại chung COREPER Uỷ ban đại diện thường trực DG: Tổng cục EAC Cộng đồng kinh tế ASEAN EC Cộng đồng châu Âu ECB Ngân hàng Trung ương châu Âu ECJ Toà án châu Âu ECSC Cộng đồng than và thép châu Âu ECOFIN Hội đồng các bộ trưởng kinh tế và tài chính EDC Cộng đồng quốc phòng châu Âu EEC Cộng đồng kinh tế châu Âu EFTA Hiệp hội tự do thương mại châu Âu EMU Liên minh kinh tế - tiền tệ châu Âu EP Nghị viện châu Âu ESCB Hệ thống ngân hàng Trung ương châu Âu 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com EU Liên minh Châu Âu Euratom Cộng đồng năng lượng nguyên tử châu Âu.

EPC Hợp tác chính trị châu Âu GATT Hiệp định chung thuế quan và thương mại GAC Hội đồng bộ trưởng các vấn đề chung (ngoại giao) GDP Tổng sản phẩm quốc nội IGC Hội nghị liên chính phủ IMF Quỹ tiền tệ quốc tế JHA Chính sách tư pháp và nội vụ NATO Tổ chức quân sự Bắc Đại Tây Dương. OEEC Tổ chức hợp tác kinh tế châu Âu. QMV Phương thức bỏ phiếu theo đa số SEA Đạo luật châu Âu thống nhất. SEM Thị trường châu Âu đơn nhất.

TEC Hiệp ước về thành lập Cộng đồng châu Âu. TEU Hiệp ước về Liên minh Châu Âu WB Ngân hàng thế giới WEU Liên minh Tây Âu  Ban đầu là General Affairs and External Relations Council, từ năm 2002 đổi thành General Affairs Council - viết tắt là GAC 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BẢNG BIỂU Hình 2.1 Cơ cấu thể chế của Liên minh châu Âu Hình 2.2 Hệ thống chính trị của Liên minh châu Âu Bảng 3.1 Danh sách các DGs và các cơ quan khác của Ủy ban châu Âu Bảng 3.2 Các văn bản pháp luật được ban hành mới, thay thế hoặc hết hiệu lực trong năm 2001 Bảng 3.3 Các dạng cụ thể của Hội đồng Bộ trưởng Bảng 3.4 Cơ chế đại diện theo tỉ lệ của các quốc gia thành viên Bảng 3.5 Các hoạt động của Nghị viện châu Âu năm 2001 Bảng 3.6 Các Nhóm chính trị (political Group) trong EP Bảng 3.7 Các ủy ban cố định của Nghị viện châu Âu Bảng 4.1 So sánh cơ chế ra quyết định mới theo quy định của hiệp ước Hiến pháp và hiệp ước Lisbon Bảng 4.2 So sánh thẩm quyền mới của Liên minh châu Âu theo quy định của hiệp ước Hiến pháp và hiệp ước Lisbon 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết và ý nghĩa khoa học, thƣ̣c tiễn của đề tài Ngày 03/11/2009 Tổng thống Vaclav Klaus của Cộng hòa Séc - nước cuối cùng trong số 27 quốc gia thành viên Liên minh châu Âu - đã ký phê chuẩn chính thức ước hiệp ước Lisbon (còn gọi là Hiệp ước sửa đổi (Reformed Treaty) của hiệp ước Hiến pháp năm 2004), đánh dấu bước tiến dài đầy ý nghĩa trên con đường hội nhập sâu rộng của châu Âu. Điều này hứa hẹn sự chuyển biến căn bản hệ thống chính trị đang vận hành ở châu Âu và là vấn đề chính trị đặc biệt có ý nghĩa trong lịch sử châu Âu hiện đại.

Việc mở rộng Liên minh cả trên phương diện địa lý (bao gồm đa số các quốc gia lớn ở châu Âu) và sự hội nhập theo chiều sâu với xu thể trở thành một “liên bang” làm cho không khí chính trị của các nước châu Âu trở nên sôi động ở nhiều tầm mức, thu hút sự quan tâm không chỉ từ các cơ quan của chính phủ mà đến cả mỗi người dân. Điều đáng chú ý là châu Âu mặc dù đã có một quá trình hội nhập lâu dài với rất nhiều thành công nhưng quá trình này chưa phải là điểm kết thúc. Châu Âu vẫn đang trong quá trình phân rã từng quốc gia với những bản sắc riêng biệt về chính trị, kinh tế, văn hoá, lịch sử … để hội nhập thành một siêu quốc gia rộng lớn. Chính điều này làm hệ thống chính trị của châu Âu trở nên phức tạp.

Sự vận hành của nó biểu hiện sự đan xen giữa những hệ thống chính trị của từng quốc gia và hệ thống chính trị của liên minh mà cụ thể là giữa những vấn đề được gọi là “đối nội” của quốc gia với “đối nội” của liên minh và giữa “đối ngoại” của quốc gia với “đối ngoại” của liên minh. Chính sự phức tạp này làm cho nhiều chủ thể khác như các tổ chức quốc tế, các quốc gia khác trên thế giới khó có thể hiểu chính xác về bản chất cũng như sự vận hành của Liên minh. Các chủ thể không xác định được nếu cần phải đàm phán với EU về một vấn đề cụ thể thì nên bắt đầu từ đâu, với ai và thủ tục như thế nào – đây chính là khó khăn thường xuyên gặp phải của các đối tác khi phải 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com làm việc với EU và việc đàm phán là không thể tránh khỏi vì EU là một chủ thể quan trọng trên trường quốc tế không thể bỏ qua cả về chính trị lẫn kinh tế. Việc nghiên cứu nhận biết rõ cơ cấu tổ chức hoạt động của Liên minh sẽ giúp các đối tác nhanh chóng xác định được đối tượng đúng chức năng, thẩm quyền để đàm phán, làm việc.

Đồng thời việc hiểu rõ cơ chế ra quyết định đặc biệt phức tạp trong Liên minh được áp dụng riêng biệt đối với từng lĩnh vực chính sách (cả trên phương diện chính thức và không chính thức) sẽ giúp cho hoạt động đàm phán sớm đạt được kết quả và tiết kiệm nhiều thời gian và nguồn lực. Mặt khác, chính trong quá trình phát triển hội nhập của châu Âu này, lợi ích quốc gia, lợi ích khu vực bị cọ xát gay gắt và được làm sáng tỏ, vì vậy việc nghiên cứu sự vận hành và xu thế phát triển của hệ thống các thể chế chính trị ở châu Âu sẽ góp phần giúp cho các quôc gia nói chung và Việt nam nói riêng nhận thức rõ hơn đâu là những giá trị quốc gia đích thực cần gìn giữ và làm thế nào để bước vào các quá trình hội nhập khu vực một cách hợp lý và có lợi nhất.