Luận án tiến sĩ vai trò của nhà nước đối với việc thực hiện quyền dân chủ nhân d

Tính cấp thiết của đề tài Trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, dân chủ hóa đời sống xã hội đã được Đảng Cộng sản Việt Nam xác định là một trong những vấn đề cốt lõi. Ngay từ khi khởi xướng đường lối đổi mới này, Đảng ta đã coi việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa không chỉ là một trong những nội dung thể hiện bản chất của chế độ ta, mà còn là một động lực không thể thiếu của công cuộc xây dựng chế độ xã hội tốt đẹp đó. Là tổ chức thể hiện và thực hiện ý chí, quyền lực của nhân dân, thay mặt nhân dân, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa - Nhà nước của dân, do dân và vì dân mà chúng ta đang từng bước xây dựng - cần phải có đủ quyền lực, đủ khả năng định ra luật pháp và tổ chức, quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng luật pháp, theo pháp luật. Trong Nhà nước đó, mọi quyền lực đều thuộc về nhân dân.

Để bảo đảm trên thực tế mọi quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên mọi lĩnh vực, bản thân Nhà nước đó phải tự đổi mới, phải tác động với hiệu quả ngày càng cao tới việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân. Song đây lại là một vấn đề hoàn toàn không đơn giản. Trong những năm tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, trong đó có đổi mới hệ thống chính trị, việc đổi mới hệ thống tổ chức nhà nước, cải cách bộ máy hành chính, kiện toàn các cơ quan nhà nước để thực hiện có hiệu quả chức năng quản lý của Nhà nước, để nâng cao từng bước vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân đã trở thành vấn đề quan tâm hàng đầu của các chính khách và giới nghiên cứu lý luận nước ta. Trong đó, vấn đề 2 xác định vai trò của Nhà nước ta đối với việc thực hiện và phát huy quyền dân chủ của nhân dân Việt Nam trong giai đoạn cách mạng hiện nay luôn chiếm vị trí đặc biệt.

Song, đến nay không phải mọi vấn đề đã được giải quyết một cách thấu đáo trên bình diện lý luận. Trên thực tế, thực tiễn của 15 năm tiến hành đổi mới hệ thống chính trị, đổi mới Nhà nước, thực hiện dân chủ hóa đời sống xã hội đã đem lại cho chúng ta những kinh nghiệm quý báu về tổ chức nhà nước, về việc phát huy quyền làm chủ của quần chúng nhân dân lao động. Bên cạnh những thành tựu mà chúng ta đã đạt được trên lĩnh vực này, ở nơi này nơi khác, lĩnh vực này hay lĩnh vực khác vẫn còn có tình trạng vừa thiếu dân chủ, vừa thiếu kỷ cương; trật tự xã hội yếu kém, quyền làm chủ của nhân dân bị vi phạm, sự tác động của các cơ quan nhà nước đến việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân còn kém hiệu quả. Trong khi đó, sự vận động và phát triển của xã hội ta hiện nay đang đòi hỏi phải có những thay đổi căn bản trong tổ chức bộ máy và phương thức hoạt động của Nhà nước, phải nâng cao hơn nữa hiệu quả tác động của Nhà nước tới việc mở rộng và phát huy quyền dân chủ của nhân dân.

Đây đang là một đòi hỏi thực tiễn mà chúng ta không thể né tránh. Như vậy, có thể nói, cả về phương diện lý luận lẫn thực tiễn, vấn đề xác định vai trò của Nhà nước tới việc mở rộng và phát huy quyền làm chủ của nhân dân ta hiện nay vẫn đang là vấn đề có tính thời sự cấp bách. Từ những suy nghĩ đó, chúng tôi chọn vấn đề "Vai trò của Nhà nước đối với việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân Việt Nam hiện nay" làm đề tài cho luận án tiến sĩ triết học của mình. Tình hình nghiên cứu đề tài Xung quanh đề tài này, ở nước ta trong những năm gần đây, nhiều Văn kiện của Đảng và Nhà nước, nhiều bài phát biểu quan trọng của các 3 đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước đã đưa ra những định hướng cơ bản cho việc xây dựng và củng cố nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, từng bước xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân.

Trong đó, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của Nhà nước ta trong việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Nói về nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, về quan điểm của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, về vấn đề phát huy quyền làm chủ của nhân dân, về vai trò của nhà nước trong việc thực hiện quyền làm chủ của nhân dân ở nước ta hiện nay, có thể kể đến các công trình nghiên cứu, bài viết của các tác giả: Nguyễn Duy Quý, Phạm Ngọc Quang, Hoàng Chí Bảo, Hồ Văn Thông, Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Như Cương, Nguyễn Duy Gia, Hoàng Văn Hảo, Dương Xuân Ngọc, Đặng Hữu Toàn, Lưu Văn Sùng, Trần Ngọc Đường, Nghiêm Hưng, Nguyễn Tiến Phồn. Vấn đề mối quan hệ giữa đổi mới Nhà nước, cải cách nền hành chính quốc gia với việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân đã được thể hiện đậm nét trong các công trình và bài viết của các tác giả: Phạm Ngọc Quang, Lưu Bích Thu, Nguyễn An Lương, Ngọc Kim, Hà Quang Ngọc, Võ Kim Sơn, Nguyễn Văn Thảo, Lê Minh Thông. Về ảnh hưởng của tệ quan liêu, tham nhũng trong bộ máy nhà nước, việc phát huy quyền dân chủ của nhân dân đã được thể hiện tập trung trong các bài viết của các tác giả Phạm Như Cương, Vũ Đương, Nguyễn Trần Thành, Đào Trí Úc.

Trong những công trình và bài viết của các tác giả: Phạm Ngọc Quang, Nguyễn Văn Mạnh, Hoàng Minh, Lương Ngọc, Trần Quang Nhiếp, Chu Thành, Hoàng Công, Bùi Ngọc Trinh. đã đề cập tới giải pháp này hay khác, tới các khía cạnh khác nhau của một giải pháp cụ thể cho việc nâng cao vai trò tác động của Nhà nước tới việc thực hiện quyền dân chủ của 4 nhân dân. Phần nào đó liên quan đến đề tài này còn có các luận án tiến sĩ triết học của Lê Thanh Thập: "Dân chủ và cơ chế thực hiện dân chủ ở nước ta hiện nay" (bảo vệ tại Viện Triết học năm 1995), Lê Minh Quân: "Mối quan hệ giữa việc xây dựng Nhà nước pháp quyền với sự phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa" (bảo vệ tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh năm 2000). Tuy nhiên, một công trình nghiên cứu với tư cách là một luận án tiến sĩ triết học về vai trò của Nhà nước đối với việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân Việt Nam trong giai đoạn đổi mới đất nước, như đề tài này xác định, thì cho đến nay vẫn chưa có ở nước ta.

Mục đích và nhiệm vụ của luận án Mục đích của luận án này là: Trên cơ sở làm rõ về phương diện lý luận vai trò của Nhà nước đối với việc mở rộng và thực hiện quyền dân chủ của nhân dân ta trong công cuộc đổi mới hiện nay, luận án nêu ra một số phương hướng và giải pháp cơ bản để nâng cao hiệu quả tác động của Nhà nước tới việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân ta trong giai đoạn hiện nay. Để thực hiện mục đích đó, luận án có nhiệm vụ: - Thứ nhất, làm rõ nội dung cơ bản của khái niệm "dân chủ", "quyền dân chủ" và vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện quyền dân chủ trong lịch sử. - Thứ hai, phân tích và làm rõ vai trò của Nhà nước ta trong việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân trong quá trình đổi mới ở nước ta những năm qua. - Thứ ba, đề xuất phương hướng và một số giải pháp cơ bản nhằm 5 nâng cao hiệu lực, hiệu quả tác động của Nhà nước tới việc mở rộng quyền dân chủ của nhân dân ta trong giai đoạn hiện nay.

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu - Cơ sở lý luận của luận án là quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng ta về dân chủ, về việc xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, về vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân và kế thừa quan niệm của các nhà nghiên cứu có liên quan đến đề tài này. - Để thực hiện luận án này, chúng tôi sử dụng các phương pháp phân tích và tổng hợp, kết hợp phương pháp lôgíc và phương pháp lịch sử, phương pháp của xã hội học. Đóng góp mới về khoa học của luận án - Thứ nhất, luận án góp phần làm rõ vai trò của Nhà nước đối với việc thực hiện dân chủ trong lịch sử. - Thứ hai, qua phân tích thực trạng tác động của Nhà nước tới việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân ta trong những năm chúng ta thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, luận án góp phần khẳng định rằng, từng bước đổi mới hệ thống chính trị nói chung, đổi mới Nhà nước nói riêng, tăng cường hiệu lực quản lý của Nhà nước là điều kiện không thể thiếu để nâng cao vai trò của Nhà nước đối với việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân ta trong giai đoạn hiên nay.

- Thứ ba, tác giả luận án đã đề xuất phương hướng và một số giải pháp cơ bản để xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả tác động của Nhà nước tới việc mở rộng và phát huy quyền dân chủ của nhân dân ta hiện nay. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án - Luận án góp phần làm sáng tỏ quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng ta về nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, về vai trò của Nhà nước trong việc mở rộng và phát huy quyền làm chủ của nhân dân; làm rõ thực trạng của vấn đề này ở nước ta hiện nay và luận chứng tính khả thi của các giải pháp cơ bản để nâng cao hiệu lực, hiệu quả tác động của Nhà nước tới việc mở rộng và phát huy quyền dân chủ của nhân dân ta hiện nay.