Luận án Tiến sĩ Luật học: Án lệ hình sự tại Việt Nam - Lý luận, thực tiễn và giải pháp nâng cao

MỤC LỤC MỞ ĐẦU .TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU VỀ ÁN LỆ HÌNH SỰ. Tình hình nghiên cứu. Nhận xét về tình hình nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu.

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁN LỆ HÌNH SỰ, XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ. Khái niệm, bản chất, đặc điểm và vai trò của án lệ hình sự. Khái niệm, đặc điểm và những nguyên tắc xây dựng án lệ hình sự. Khái niệm, đặc điểm và các nguyên tắc áp dụng án lệ hình sự.

THỰC TIỄN XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM. Thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự. Đánh giá thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự. YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM.

Yêu cầu xây dựng, phát triển án lệ hình sự. Các giải pháp nâng cao chất lƣợng xây dựng, áp dụng án lệ hình sự. 148 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ALHS Án lệ hình sự BLHS Bộ luật hình sự BLDS Bộ luật Dân sự BLTTDS Bộ luật Tố tụng dân sự BLTTHS Bộ luật Tố tụng hình sự TAND Tòa án nhân dân TANDTC Tòa án nhân dân Tối cao XHCN Xã hội chủ nghĩa MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Án lệ chính thức đƣợc thừa nhận trong hệ thống pháp luật Việt Nam là bƣớc ngoặc lớn, đánh dấu sự đột phá trong quá trình cải cách tƣ pháp. Từ những định hƣớng về cải cách tƣ pháp trong các Nghị quyết của Đảng, những quy định của Hiến pháp và pháp luật, TANDTC đã và đang tích cực xây dựng các đề án, triển khai thực hiện một cách khẩn trƣơng, quyết liệt, cho ra đời những án lệ nói chung, án lệ hình sự nói riêng, phục vụ cải cách tƣ pháp, nhằm thực hiện tốt hơn nhiệm vụ bảo vệ công lý, hƣớng tới xây dựng Tòa án thân thiện, gần dân, là chỗ dựa tin cậy của nhân dân và xã hội trong giai đoạn mới. Thứ nhất, xây dựng nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân là một trong những nhiệm vụ ƣu tiên hàng đầu trong nội dung cải cách tƣ pháp ở Việt Nam hiện nay. Việc quản lý nhà nƣớc và xã hội bằng pháp luật chỉ là một yếu tố cần nhƣng chƣa đủ của một nhà nƣớc pháp quyền.

Nhà nƣớc pháp quyền đòi hỏi pháp luật phải đƣợc áp dụng một cách thống nhất. Việc Tòa án áp dụng thống nhất pháp luật thể hiện ở những vụ án giống nhau thì phải đƣợc xử nhƣ nhau. Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị Về xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 (Nghị quyết số 48) nhấn mạnh: Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, khả thi, công khai, minh bạch, trọng tâm là hoàn thiện thể chế kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; đổi mới căn bản cơ chế xây dựng và thực hiện pháp luật; phát huy vai trò và hiệu lực của pháp luật để góp phần quản lý xã hội, giữ vững ổn định chính trị, phát triển kinh tế, hội nhập quốc tế, xây dựng Nhà nƣớc trong sạch, vững mạnh, thực hiện quyền con ngƣời, quyền tự do, dân chủ của công dân, góp phần đƣa nƣớc ta trở thành nƣớc công nghiệp theo hƣớng hiện đại vào năm 2020. 1 Để thực hiện nhiệm vụ trên, Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị Về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 (Nghị quyết số 49), đã khẳng định: Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ tổng kết kinh nghiệm xét xử, hƣớng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, phát triển án lệ và xét xử giám đốc thẩm và tái thẩm.

Đây là một sự chuyển biến lớn về đƣờng lối. Việc thừa nhận và áp dụng án lệ chính là phƣơng thức hiệu quả để khắc phục các khiếm khuyết của pháp luật, đảm bảo việc áp dụng thống nhất trong xét xử, tạo tính ổn định, minh bạch và tiên liệu đƣợc trong các phán quyết của Tòa án. Án lệ nói chung, án lệ hình sự nói riêng từ lâu đã trở nên rất phổ biến và vƣợt ra khỏi biên giới của truyền thống thông luật, trở thành nguồn pháp luật của nhiều hệ thống pháp luật trên thế giới. Đó là kết quả tất yếu của quá trình toàn cầu hóa, hội nhập, hợp tác diễn ra mạnh mẽ trong đời sống kinh tế, chính trị và pháp luật của thế giới hiện đại.

Hiện nay, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, các vấn đề về quan hệ tranh chấp, phát sinh trong hoạt động kinh tế, các loại hình tội phạm ở Việt Nam có xu hƣớng diễn biến phức tạp hơn với nhiều hình thức tinh vi hơn. Luật thành văn đã dần bộc lộ những lỗ hổng cần phải đƣợc bổ sung và hoàn thiện. Quán triệt sâu sắc quan điểm trong Nghị quyết số 48 và Nghị quyết số 49 của Bộ Chính trị là một yêu cầu cấp thiết. Thừa nhận và áp dụng án lệ là phù hợp với Hiến pháp và pháp luật Việt Nam.

Bên cạnh đó, theo quy định thì Hội đồng Thẩm phán TANDTC có trách nhiệm hƣớng dẫn các Tòa án áp dụng thống nhất pháp luật, có thể thực hiện thông qua việc ban hành Nghị quyết hƣớng dẫn áp dụng pháp luật và cũng có thể thông qua tuyển chọn, công bố án lệ. Thứ hai, thực tiễn áp dụng pháp luật thành văn trong xét xử các vụ án hình sự ở Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu nhƣng vẫn tồn tại những vƣớng mắc chƣa đƣợc giải quyết. Kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới là thừa nhận án lệ, nhằm giải quyết những vƣớng mắc trong hoạt động xét xử mà luật thành văn chƣa rõ ràng hoặc chƣa có quy phạm điều chỉnh. Án lệ đã và đang trở nên phổ biến, góp phần khắc phục những lỗ hổng của luật thành văn.

Chẳng hạn, đối với 2 các nƣớc theo hệ thống pháp luật Common law (Thông luật), đại diện là Anh và Mỹ. Án lệ ra đời từ thế kỷ thứ X, quốc gia đặt nền tảng cho sự ra đời của án lệ là Anh quốc. Mặc dù án lệ xuất hiện sớm nhƣng hình thức án lệ của nƣớc Anh đã thể hiện đƣợc giá trị nhất định so với các loại nguồn khác nhƣ: Án lệ mang tính thực tiễn cao; án lệ có khả năng khắc phục những lỗ hổng pháp luật một cách nhanh chóng và kịp thời; án lệ thể hiện tính khách quan và công bằng. Do đó, trong hệ thống pháp luật Common law, án lệ đƣợc coi là một trong những nguồn luật áp dụng bắt buộc.

Với giá trị nêu trên, án lệ nhanh chóng đƣợc thừa nhận và áp dụng ở các hệ thống pháp luật khác trên thế giới nhƣ: Án lệ ở hệ thống pháp luật Cilvil law (châu Âu lục địa), án lệ ở các nƣớc Bắc Âu, án lệ ở các quốc gia Đông Á nhƣ Nhật Bản… Riêng đối với lĩnh vực hình sự, các hệ thống pháp luật kể trên đều thừa nhận án lệ là nguồn của luật hình sự. Án lệ hình sự góp phần bổ sung, khắc phục những lỗ hổng của luật thành văn hoặc giải quyết những vụ án có hành vi, tình tiết chƣa thống nhất, còn có nhiều cách hiểu khác nhau. Trong thực tiễn xét xử các vụ án hình sự ở Việt Nam hiện nay, nhiều vụ án có cùng hành vi, tình tiết tƣơng tự nhau nhƣng còn tồn tại cách hiểu khác nhau, dẫn đến việc áp dụng pháp luật chƣa thống nhất, đƣa đến hệ quả xét xử là khác nhau. Thực tiễn đó đặt ra nhu cầu áp dụng án lệ để giải quyết các vụ án hình sự là một yêu cầu tất yếu khách quan.

Do đó, việc nghiên cứu án lệ hình sự và hiểu thấu đáo về cách thức, quy trình xây dựng và áp dụng án lệ hình sự là một công việc cần thiết và cấp bách trong giai đoạn hiện nay. Đây là lý do quan trọng để nghiên cứu sinh nghiên cứu đề tài “Án lệ hình sự ở Việt Nam hiện nay” nhằm tìm kiếm những giải pháp bứt phá, góp phần xây dựng và áp dụng án lệ trong xét xử các vụ án hình sự một cách hiệu quả. Thứ ba, hiện nay, việc lựa chọn, công bố và áp dụng theo Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP, Về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ. Việc xây dựng và áp dụng án lệ hình sự cũng tuân theo quy trình nay.

Với quy trình trên, TANDTC đã ban hành đƣợc 04 án lệ hình sự (sau đây gọi là ALHS), trong đó 01 ALHS đã có hiệu lực pháp luật, 03 ALHS sẽ 3 có hiệu lực từ ngày 03/12/2018. Kết quả này đã khẳng định chủ trƣơng đúng đắn của Đảng, Nhà nƣớc và nỗ lực, quyết tâm cao của lãnh đạo hệ thống Tòa án. Tuy nhiên, số lƣợng án lệ hình sự hiện nay còn quá ít. Nguyên nhân chính là do quá trình xây dựng, quy trình tuyển chọn hiện chƣa hợp lý, thiếu các tiêu chí riêng biệt, việc áp dụng cũng chƣa quy định rõ ràng.

Nhiều vấn đề, nội dung liên quan đến án lệ hình sự chƣa đƣợc nghiên cứu, làm rõ. Chẳng hạn nhƣ chƣa đƣa ra đƣợc khái niệm án lệ hình sự, án lệ hình sự có những đặc điểm gì? Nội dung, nguyên tắc xây dựng và áp dụng án lệ hình sự là gì? tại sao mới chỉ có 04 án lệ hình sự đƣợc tuyển chọn? Tại sao trong thực tiễn xét xử chƣa có Tòa án nào áp dụng án lệ hình sự số 01 (ALHS số 1 đã có hiệu lực pháp luật)? làm thế nào để xây dựng đƣợc nhiều án lệ hình sự, làm thế nào để áp dụng án lệ hình sự có hiệu quả? Bên cạnh đó án lệ hình sự chƣa đa dạng, chƣa có tính phổ biến, xác định phạm vi án lệ hình sự còn quá hẹp… Trả lời đƣợc tất cả những câu hỏi trên sẽ là cơ sở để xây dựng và áp dụng án lệ hình sự một cách hiệu quả hơn. Từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn đề tài Án lệ hình sự ở Việt Nam hiện nay làm luận án tiến sĩ Luật học, chuyên ngành Luật hình sự. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Trƣớc yêu cầu cải cách tƣ pháp và thi hành Hiến pháp năm 2013, xây dựng và áp dụng án lệ nói chung, án lệ hình sự nói riêng trong xét xử đang là nhiệm vụ cấp thiết.