Luận án: Điều kiện có hiệu lực của di chúc theo pháp luật dân sự Việt Nam

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT. iii ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN. iii MỞ ĐẦU .1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI.

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU KIỆN CÓ HIỆU CỦA DI CHÚC. Một số vấn đề lý luận về di chúc. Khái niệm về di chúc. Các dấu hiệu đặc trưng của di chúc.

Khái niệm và đặc điểm điều kiện có hiệu lực của di chúc. Khái niệm điều kiện có hiệu lực của di chúc. Đặc điểm điều kiện có hiệu lực của di chúc. Cơ sở khoa học hình thành điều kiện có hiệu lực của di chúc .53 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1.

THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VỀ ĐIỀU KIỆN CÓ HIỆU LỰC CỦA DI CHÚC. Điều kiện để di chúc hợp pháp. Quy định của pháp luật về người lập di chúc. Quy định của pháp luật về nội dung của di chúc.

Quy định của pháp luật về yếu tố tự nguyện trong di chúc. Quy định của pháp luật về hình thức di chúc. Điều kiện để di chúc phát sinh hiệu lực pháp luật. Quy định của pháp luật về người lập di chúc chết.

Quy định của pháp luật về người được chỉ định hưởng thừa kế theo di chúc còn sống, còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế. Quy định của pháp luật về di sản thừa kế được định đoạt trong di chúc còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế. Điều kiện để di chúc được thi hành. Quy định của pháp luật về điều kiện liên quan tới người thừa kế được chỉ định hưởng trong di chúc.

Quy định của pháp luật về điều kiện liên quan tới di sản được định đoạt trong di chúc. Quy định của pháp luật về bản di chúc. 129 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ ĐIỀU KIỆN CÓ HIỆU LỰC CỦA DI CHÚC.

Thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật về điều kiện có hiệu lực của di chúc. Thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật về điều kiện di chúc hợp pháp135 3. Thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật về điều kiện để di chúc phát sinh hiệu lực pháp luật. Thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật về các điều kiện để di chúc được thi hành.

Một số kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về điều kiện có hiệu lực của di chúc. Một số kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật về điều kiện để di chúc hợp pháp. Một số kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật về điều kiện để di chúc phát sinh hiệu lực pháp luật. Một số kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật về các điều kiện để di chúc được thi hành.

175 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. 179 KẾT LUẬN CHUNG. 180 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 182 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

193 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. 234 KHÁI LƯỢC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ DI CHÚC VÀ ĐIỀU KIỆN CÓ HIỆU LỰC CỦA DI CHÚC. 240 MỘT SỐ BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH, VỤ VIỆC THỰC TẾ VỀ ĐIỀU KIỆN CÓ HIỆU LỰC CỦA DI CHÚC. 240 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi.

Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những phân tích, kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố ở bất kì công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Hoàng Thị Loan ii LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Phạm Văn Tuyết và TS. Hoàng Thị Thuý Hằng - hai nhà khoa học đã hướng dẫn tận tình, chu đáo trong quá trình tác giả thực hiện luận án này.

Tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô, anh, chị, bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã động viên, khuyến khích, giúp đỡ, đóng góp ý kiến quý báu để tác giả hoàn thành bản Luận án này. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Hoàng Thị Loan iii DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN BLDS : Bộ luật Dân sự BLDS năm 1995 : Bộ luật Dân sự của nước CHXHCN Việt Nam năm 1995 BLDS năm 2005 : Bộ luật Dân sự của nước CHXHCN Việt Nam năm 2005 BLDS năm 2015 : Bộ luật Dân sự của nước CHXHCN Việt Nam năm 2015 NCS : Nghiên cứu sinh Nxb : Nhà xuất bản PLDS : Pháp luật dân sự TAND : Tòa án nhân dân TANDTC : Tòa án nhân dân Tối cao Tr. : Trang UBND : Uỷ ban nhân dân 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Con người là thực thể xã hội [43, tr.

673], đồng thời là thực thể sinh học mà sự sống, cái chết của họ luôn chịu tác động bởi quy luật tự nhiên. Cái chết làm chấm dứt sự tồn tại con người sinh học đồng thời làm chấm dứt năng lực chủ thể của chính họ trong mọi quan hệ pháp lý. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của quan hệ thừa kế, cái chết xảy đến với con người không làm chấm dứt tất cả các quan hệ xã hội mà họ tham gia, đặc biệt là các quan hệ về tài sản bao gồm quyền và nghĩa vụ pháp lý của họ với các chủ thể khác. Bởi sự tồn tại của các quan hệ này phụ thuộc vào sự vận động của các quy luật kinh tế - xã hội.

Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra, quan hệ thừa kế là một trong những quan hệ pháp luật được ghi nhận và điều chỉnh bởi ý chí của Nhà nước sớm nhất là Nhà nước chiếm hữu nô lệ [63, tr. Loại quan hệ này xuất hiện song song với quan hệ sở hữu trong đời sống xã hội loài người. Cùng với sự phát triển của xã hội những vấn đề về pháp luật, tranh chấp và giải quyết tranh chấp thừa kế luôn tồn tại, thay đổi phù hợp với từng hình thái xã hội tương ứng, truyền thống, văn hoá ở mỗi quốc gia gắn kết từng giai đoạn lịch sử. Khi còn sống, con người tham gia hoạt động lao động tìm kiếm hoặc tạo ra của cải, vật chất nhằm phục vụ nhu cầu của bản thân, cộng đồng và xã hội.

Đối với của cải, vật chất dư thừa, con người có xu hướng dự trữ, tích lũy. Khi chết đi, của cải vật chất đó sẽ tiếp tục được dịch chuyển cho những người còn sống khác. Pháp luật đảm bảo quá trình dịch chuyển này thông qua hai trình tự thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật. Trong đó, trình tự phân chia di sản thừa kế theo di chúc xuất hiện muộn hơn thừa kế theo pháp luật nhưng được áp dụng rộng rãi hơn.

Cũng xuất phát từ nhận thức về quyền tự định đoạt của cá nhân tăng lên nên xu hướng lập di chúc để định đoạt tài sản trước khi chết ngày càng nhiều. Tuy nhiên, để lại và hưởng di sản thừa kế theo di chúc ngay từ thời kì đầu cũng đã rất khó khăn và phức tạp. Mọi sự đều tuân theo quy định của pháp luật về bản di chúc. Những điều kiện mà pháp luật đặt ra để bản di chúc có được giá trị pháp lý cũng bắt đầu được ghi nhận.

Điều này cho phép NCS khẳng định các quy định về điều kiện để di chúc hợp pháp cũng là một trong các ghi nhận thể hiện ý chí của giai cấp thống trị nhằm điều chỉnh quan hệ thừa kế. Tại Việt Nam, trước khi có BLDS năm 2015, quy định về di chúc và các điều kiện có hiệu lực của di chúc đã được ghi nhận, đồng thời được định hình thông qua điều kiện để di chúc hợp pháp, điều kiện để di chúc phát sinh hiệu lực pháp luật và điều kiện để di chúc được thi hành. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, quy định của pháp luật về điều kiện có hiệu lực của di chúc có nhiều sự thay đổi mang tính phù hợp với sự phát triển toàn diện của xã hội hơn. Tuy nhiên: (i) Hầu hết các quy định 2 của pháp luật về điều kiện có hiệu lực của di chúc đang được ghi nhận tại BLDS năm 2015 đều được kế thừa từ các văn bản quy phạm trước đó.

Cho nên, những hạn chế, bất cập, thiếu sót của các quy định này vẫn tồn tại và gây ra nhiều “nhức nhối” trong hoạt động nghiên cứu cũng như hoạt động xét xử; (ii) Sự phát triển mọi mặt của đời sống kinh tế, xã hội đã tác động mạnh mẽ tới nhận thức, hành vi của con người, kéo theo sự thay đổi trong quan hệ thừa kế, đặc biệt thừa kế theo di chúc. Dẫn đến, nhiều quy định không còn phù hợp với thực tế. Cơ quan tiến hành tố tụng nhận định, tranh chấp thừa kế ở nước ta được xem là loại án dân sự phổ biến, phức tạp, có những vụ án tranh chấp kéo dài hàng chục năm [125]. Nguyên nhân quan trọng dẫn đến tranh chấp thừa kế phức tạp bởi vì đây là quan hệ tranh chấp đặc thù, thường xảy ra giữa những người thân thích có quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng với nhau; sự thiếu thống nhất trong việc áp dụng quy định của pháp luật để đưa ra phán quyết; sự ảnh hưởng của các giá trị truyền thống về văn hoá, đạo lý trong gia đình hay khi giải quyết tranh chấp thừa kế… Trong các tranh chấp đó, số lượng các tranh chấp liên quan đến di chúc cũng ngày càng nhiều lên.

Vấn đề này xuất phát từ: (i) sự chưa rõ ràng và thiếu sót của các quy định liên quan đến điều kiện để một di chúc được thừa nhận là hợp pháp; (ii) quy định của pháp luật về các điều kiện để di chúc phát sinh hiệu lực thi hành cũng chưa bao quát được tất cả các trường hợp phát sinh ngày càng đa dạng trong thực tế xã hội; (iii) nhận thức của người dân về di chúc, việc lập di chúc cũng như quyền, nghĩa vụ của chủ thể trong quan hệ thừa kế tăng lên nhưng chưa thực sự đầy đủ và toàn diện. Nghiên cứu BLDS của một số quốc gia trên thế giới và các công trình khoa học có liên quan cho thấy, vấn đề lý luận chuyên sâu đối với các điều kiện có hiệu lực của di chúc chưa được nghiên cứu một cách toàn diện. Đặc biệt cơ sở lý luận cho việc ghi nhận các điều kiện có hiệu lực của di chúc theo pháp luật Việt Nam cũng chưa được đề cập trong bất cứ công trình nào trước đó.