Luận án hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính tại Việt Nam hiện nay

Tính cấp thiết của Đề tài Ban hành quyết định hành chính là một trong những phương thức quan trọng trong quản lý hành chính nhà nước, là hoạt động cơ bản của nền hành chính. Hoạt động ban hành quyết định hành chính không chỉ là sự biểu hiện của việc thực thi quyền hành pháp trong nhà nước pháp quyền, mà hoạt động đó còn tác động trực tiếp đến đời sống của người dân, đến hoạt động của các tổ chức. Do đó, việc ban hành quyết định hành chính đòi hỏi phải tuân thủ đúng pháp luật, đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng của nhân dân và thực tiễn quản lý nhà nước trong từng giai đoạn cụ thể. Quyết định hành chính được ban hành có chất lượng, đáp ứng đúng yêu cầu quản lý, bảo đảm các quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân sẽ giúp cho bộ máy nhà nước hoạt động hài hòa, nhịp nhàng, hiệu lực, hiệu quả.

Có thể nói, hiệu quả của hoạt động quản lý hành chính nhà nước phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng và hiệu quả của các quyết định hành chính được ban hành và việc tổ chức thực hiện chúng trên thực tế. Trong các lĩnh vực quản lý nhà nước, các quy định về ban hành quyết định hành chính đã được quy định cụ thể trong các đạo luật có giá trị pháp lý cao và có tính ổn định, tạo lập cơ sở pháp lý cho việc ban hành các quyết định hành chính có hiệu lực, hiệu quả. Trong các quy định đó, một số biện pháp, hình thức kiểm soát việc ban hành quyết định hành chính đã được thiết lập để phòng ngừa, hạn chế tới mức thấp nhất việc ban hành các quyết định hành chính chủ quan, duy ý chí, bất hợp pháp và đi ngược với mục tiêu của quản lý nhà nước, chưa bảo đảm hài hòa lợi ích của Nhà nước và tổ chức, cá nhân. Việc kiểm soát được quá trình ban hành quyết định hành chính sẽ góp phần bảo đảm cho hoạt động ban hành quyết định hành chính được hợp pháp, hợp lý; có hiệu lực, hiệu quả; vì lợi ích chung của Nhà nước, xã hội và lợi ích của tổ chức, cá nhân; đồng thời góp phần vào việc bảo vệ pháp luật, duy trì và bảo vệ công lý, công bằng trong xã hội.

Việc kiểm soát quá trình ban hành quyết định hành chính được quy định trong các văn bản pháp luật dưới hình thức các quy định về thẩm quyền ban hành, trình tự, thủ tục ban hành quyết định hành chính; quy định về việc công khai và lấy ý kiến của các đối tượng có liên quan trong quá trình soạn thảo, ban hành quyết định hành chính; quy định về việc tạo lập cơ chế để đối tượng thi hành quyết định hành chính được thực hiện quyền khiếu nại, khiếu kiện các quyết định hành chính cũng như đặt ra trách nhiệm bồi thường nhà nước đối với các quyết định hành chính gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân. Các quy định này ngày càng được hoàn thiện, đồng bộ, góp phần kiểm soát tương đối hiệu quả việc ban hành các quyết định hành chính, bảo đảm chất 2 lượng, hiệu lực, hiệu quả của các quyết định hành chính, giảm thiểu những hệ lụy từ việc ban hành các quyết định sai trái, bất hợp lý. Tuy nhiên, quá trình thực thi quyết định hành chính trong một số lĩnh vực quản lý nhà nước, nhất là trong một số lĩnh vực quan trọng, liên quan trực tiếp tới bảo đảm quyền và lợi ích của tổ chức, cá nhân cho thấy vẫn còn tồn tại nhiều quyết định hành chính chưa phù hợp, gây bức xúc, không có được sự đồng thuận từ người thực hiện, dẫn tới việc khiếu nại, khiếu kiện kéo dài. Nghiên cứu các quyết định hành chính bị khiếu nại, khiếu kiện cho thấy nguyên nhân khiến các quyết định này bị khiếu nại, khiếu kiện kéo dài là do các quyết định đó khi được ban hành chưa tuân thủ đúng quy trình, thủ tục; chưa thực hiện các biện pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả của quyết định hành chính; chưa chú trọng tới các biện pháp nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân thi hành quyết định hành chính.

Trong khi đó, cơ chế kiểm soát từ giai đoạn soạn thảo các quyết định hành chính – gọi là cơ chế “kiểm soát trước” - nhằm ngăn ngừa, hạn chế tới mức tối đa việc ban hành những quyết định hành chính kém chất lượng, kém hiệu quả, gây những tác động tiêu cực tới tổ chức, cá nhân thì lại chưa được quy định rõ ràng, cụ thể. Quá trình ban hành các quyết định hành chính trong mỗi ngành, lĩnh vực là khác nhau và phần lớn là do ý chí chủ quan của các cơ quan hành chính nhà nước mà chưa tuân theo những quy định tối thiểu về nguyên tắc ban hành, uỷ quyền ban hành, quy trình ban hành cũng như các cơ chế cụ thể để kiểm soát toàn bộ quá trình ban hành quyết định hành chính. Nhiều nội dung về kiểm soát ban hành quyết định hành chính trong toàn bộ quy trình bao gồm từ khâu soạn thảo, đến ban hành và thực thi quyết định hành chính chưa được đồng bộ; quy định về trách nhiệm của chủ thể ban hành quyết định hành chính cũng như của các cơ quan nhà nước, người đứng đầu trong việc thiết lập các biện pháp kiểm soát ban hành quyết định hành chính chưa được chú trọng và chưa thực sự hiệu quả. Bên cạnh đó, pháp luật hiện hành đã có những quy định để các cơ quan nhà nước thực hiện việc kiểm tra, giám sát việc ban hành các quyết định hành chính thông qua cơ chế thanh tra, kiểm tra, theo dõi thi hành pháp luật đối với hoạt động quản lý nhà nước nói chung (trong đó bao gồm hoạt động ban hành các quyết định hành chính của các cơ quan này) và cơ chế phản hồi các quyết định hành chính từ phía đối tượng bị quản lý thông qua việc phản ánh, khiếu nại, tố cáo, khiếu kiện và trình tự, thủ tục giải quyết khiếu nại, khiếu kiện các quyết định hành chính đó.

Tuy nhiên, quy định của pháp luật về các cơ chế “kiểm soát sau” này vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu để có sự liên thông, thống nhất và hoàn thiện hơn nữa. 3 Đồng thời, so với yêu cầu đẩy mạnh cải cách chế độ công vụ, hiện đại hóa nền hành chính và trong bối cảnh thực hiện cải cách pháp luật, cải cách tư pháp, xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam thì pháp luật về ban hành quyết định hành chính nói chung và pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính nói riêng cũng cho thấy vẫn còn nhiều khoảng trống, nhiều điểm bất cập, hạn chế cần được nghiên cứu hoàn thiện. Thời gian vừa qua, nhiều chương trình, đề án và hệ thống văn bản pháp luật hiện hành về cải cách hành chính hầu hết mới chỉ tập trung vào việc đơn giản hoá thủ tục hành chính hay cải cách về tổ chức bộ máy nhà nước, cải cách thể chế, con người, tài chính công; hoặc mới chỉ hoàn thiện về cơ chế ban hành văn bản quy phạm pháp luật và các cơ chế để kiểm soát việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật mà chưa chú trọng đúng mức tới việc đổi mới, cải cách một phương thức thực hiện chức năng quản lý nhà nước khác cũng rất quan trọng đó là việc ban hành các quyết định hành chính. Thực tiễn cho thấy, các quy định liên quan đến việc ban hành quyết định hành chính nằm trong nhiều văn bản QPPL khác nhau, ở các lĩnh vực và cấp độ văn bản khác nhau và với sự phong phú, đa dạng của hệ thống quy phạm này thì việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính thực sự là một thách thức, đòi hỏi phải có bước đi và hình thức thích hợp.

Tuy nhiên, trong bối cảnh đẩy mạnh đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước nhằm xây dựng một nền hành chính phục vụ liêm chính, công khai, minh bạch thì quá trình hoàn thiện pháp luật để kiểm soát chặt chẽ hoạt động này trở thành một nhu cầu cấp thiết, nhất là trong bối cảnh thực hiện tinh thần của Hiến pháp năm 2013 về “kiểm soát quyền lực” đối với các cơ quan thực hiện quyền hành pháp. Xuất phát từ những lý do nêu trên, nghiên cứu sinh chọn đề tài “Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam hiện nay” là chủ đề nghiên cứu của luận án tiến sỹ luật học nhằm làm sáng tỏ những vấn đề lý luận, thực tiễn trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính, từ đó đưa ra những kiến nghị, đề xuất cho việc hoàn thiện hệ thống pháp luật đó ở Việt Nam hiện nay. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án 2. Mục đích của Luận án Mục đích của Luận án nhằm làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn, từ đó đề xuất quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành QĐHC ở Việt Nam hiện nay, đáp ứng yêu cầu thực hiện cải cách hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước và bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích của tổ chức, cá nhân.

Nhiệm vụ của Luận án Trên cơ sở mục đích đã được xác định như trên, Luận án có các nhiệm vụ: - Nghiên cứu làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành QĐHC, bao gồm: khái niệm, nội dung, phạm vi, đặc điểm của pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính và xác định các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành QĐHC. Đồng thời, ở một mức độ nhất định, nghiên cứu pháp luật về kiểm soát ban hành QĐHC của một số quốc gia trên thế giới và chỉ ra những giá trị tham khảo đối với pháp luật Việt Nam.- Phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về kiểm soát ban hành QĐHC; nhận dạng những bất cập, vướng mắc trong quy định pháp luật dẫn đến những bất cập trong thực tiễn và tìm ra những nguyên nhân của các bất cập, vướng mắc đó. - Trình bày, đề xuất các quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiếm soát ban hành QĐHC ở Việt Nam hiện nay trong bối cảnh cải cách hành chính, chiến lược hoàn thiện pháp luật, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam theo tinh thần Hiến pháp năm 2013. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của Luận án 3.