Luận án tiến sĩ luật học: Điều kiện giao dịch chung trong hợp đồng bảo hiểm hàng hóa ở Việt Nam - Nguyễn Thị Huyền

LỜ M O N Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu, trích dẫn trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, chính xác và đã được công bố. Những kết luận khoa học của luận án là mới và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào. Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Huyền i LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin bày tỏ lời cám ơn sâu sắc nhất, chân thành nhất tới PGS, TS Tăng Văn Nghĩa và TS Nguyễn Am Hiểu, những nhà khoa học nhiệt huyết đã tận tình hướng dẫn tôi nghiên cứu, học tập, và động viên khích lệ tôi hoàn thành luận án tiến sỹ này.

Tôi xin chân thành cảm ơn Trường Đại học Ngoại Thương, Khoa Luật đã luôn tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận án. Tôi vô cùng biết ơn những người thân trong gia đình, những đồng nghiệp, bạn bè luôn khuyến khích, động viên, cảm thông, chia sẻ cả về thời gian và các nguồn lực khác trong suốt quá trình hoàn thành luận án. Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Huyền ii MỤC LỤC MỞ ẦU. 1 hƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU V Ơ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU.

Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án trong thời gian qua. Cơ sở lý thuyết và hướng tiếp cận. 25 Kết luận chƣơng 1.

29 hƣơng 2: NHỮNG VẤN Ề LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ ỀU KIỆN GIAO DỊCH CHUNG TRONG HỢP ỒNG BẢO HIỂM HÀNG HÓA. Những vấn đề lý luận chung về điều kiện giao dịch chung. Những vấn đề lý luận chung về Điều kiện giao dịch chung trong hợp đồng bảo hiểm hàng hóa. Những vấn đề pháp lý về điều kiện giao dịch chung trong hợp đồng bảo hiểm hàng hóa.

84 Kết luận chƣơng 2. 98 hƣơng 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤN ỀU KIỆN GIAO DỊCH CHUNG TRONG HỢP ỒNG BẢO HIỂM HÀNG HÓA. Thực trạng thực hiện pháp luật điều kiện giao dịch chung trong hợp đồng bảo hiểm hàng hóa. Thực tiễn áp dụng điều kiện giao dịch chung trong hợp đồng bảo hiểm hàng hóa.

Những bất cập của pháp luật về điều kiện giao dịch chung trong hợp đồng bảo hiểm hàng hóa. 124 Kết luận chƣơng 3. 128 iii hƣơng 4: KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ ỀU KIỆN GIAO DICH CHUNG TRONG HỢP ỒNG BẢO HIỂM HÀNG HÓA. Định hướng hoàn thiện các quy định về điều kiện giao dịch chung trong hợp đồng bảo hiểm hàng hóa.

Giải pháp hoàn thiện pháp luật về điều kiện giao dịch chung trong hợp đồng bảo hiểm h ng h a. Khuyến nghị nhằm tăng cường hiệu quả thi hành các ĐKGDC trong hợp đồng bảo hiểm hàng hóa. 144 Kết luận chƣơng 4. 157 N MỤ N TR N N N ỨU L N QU N ẾN LUẬN N ƢỢ N.

159 N MỤ T L ỆU T M ẢO. 160 iv N MỤ TỪ V ẾT T T BGB Bürgerliches Gesetzbuch BLDS ộ luật D n sự BHHH ảo hiểm h ng h a DNBH Doanh nghiệp bảo hiểm ĐKGDC Điều kiện giao dịch chung BVQLNTD Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng NTD Người tiêu dùng NCS Nghiên cứu sinh v MỞ ẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường, xu hướng tự do h a thương mại và toàn cầu hóa phát triển đã tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động kinh doanh diễn ra sôi động. Đặc biệt, kể từ khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) thì các hoạt động kinh doanh quốc tế diễn ra với tốc độ nhanh hơn bao giờ hết.

Trong môi trường kinh tế phát triển thuận lợi như vậy, các hoạt động kinh doanh hàng hóa, dịch vụ cũng ng y c ng đa dạng, phong phú hơn. Để có thể nhanh chóng hoàn tất giao dịch, đáp ứng kịp thời nhu cầu của khách h ng, đồng thời để nâng cao hiệu quả của các giao dịch đòi hỏi các doanh nghiệp phải soạn thảo trước những điều khoản, quy tắc ổn định để có thể áp dụng cho các giao dịch cùng loại đ l “điều kiện giao dịch chung”, tên tiếng Anh thường là “General Terms and Conditions” hay “Standard Terms and Conditions”. Sự ra đời của ĐKGDC hoàn toàn khách quan, phù hợp với sự phát triển của nền sản xuất hàng loạt ng y c ng được tiêu chuẩn hóa. Xu thế các doanh nghiệp sử dụng ĐKGDC cho tất cả các giao dịch với các đối tác ngày càng phổ biến, điều này giúp cho doanh nghiệp giảm chi phí đ m phán, giảm rủi ro pháp lý và chi phí xã hội.

Vấn đề đặt ra là ĐKGDC sử dụng cho việc giao kết hợp đồng do một bên soạn thảo sẵn, bên còn lại muốn xác lập hợp đồng phải đồng ý, chấp nhận vô điều kiện các điều khoản đ , vậy c hay không các ĐKGDC đã l m hạn chế quyền tự do giao kết hợp đồng? Việc sử dụng ĐKGDC cho giao kết hợp đồng trong trường hợp này có tạo sự bất bình đẳng về quyền lợi giữa các bên hay không? ên soạn thảo ĐKGDC c những quy định nhằm hạn chế, loại bỏ quyền của bên giao kết hợp đồng hay buộc bên giao kết hợp đồng phải gánh chịu những rủi ro bất hợp lý gì không? Trong các hợp đồng HHH, các DNBH là bên soạn thảo trước các điều khoản mẫu để khách hàng xem xét trả lời chấp nhận trong một khoảng thời gian nhất định, nếu khách h ng đồng ý tham gia bảo hiểm đồng nghĩa với việc chấp nhận toàn bộ nội dung hợp đồng bảo hiểm theo điều khoản mẫu mà doanh nghiệp bảo hiểm đã đưa ra. Chính vì vậy, người mua bảo hiểm không được đ m phán, thỏa thuận về việc sửa đổi, bổ sung điều khoản của hợp đồng bảo hiểm, khách hàng khó 1 có thể hiểu hết các điều khoản ĐKGDC trong khi DNBH lại là bên ban hành ĐKGDC có thể c xu hướng lựa chọn các ĐKGDC c lợi cho mình, dồn người mua bảo hiểm vào tình thế khó lựa chọn…g y bất lợi cho bên mua bảo hiểm khi giao kết và thực hiện hợp đồng. Do phải chấp nhận các ĐKGDC một cách bị động nên nguy cơ khách h ng c thể bị hạn chế quyền tự do trong giao kết hợp đồng v dễ bị rủi ro trong quá trình thực hiện. Vì vậy, cần phải có những cơ chế giải quyết kịp thời và kiểm soát chặt chẽ các ĐKGDC trong các hợp đồng BHHH để các doanh nghiệp Việt Nam tận dụng được các lợi thế của ĐKGDC sử dụng cho việc giao kết hợp đồng với các khách h ng, đồng thời bảo vệ quyền lợi cho các khách hàng là bên không soạn thảo ĐKGDC l rất cần thiết.

Về khía cạnh pháp lý, pháp luật Việt Nam hiện h nh về chế định hợp đồng chiếm dung lượng rất lớn nhưng chỉ c số ít quy định của pháp luật trực tiếp điều chỉnh các ĐKGDC trong hợp đồng như Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010, LDS năm 2015 v rải rác ở một số luật chuyên ng nh nên chưa c biện pháp kiểm soát đồng bộ, thống nhất. Trong quá trình thực hiện, việc kiểm soát chưa thực sự c hiệu quả g y ra những hệ lụy l m ảnh hưởng đến quyền lợi của bên không soạn thảo ĐKGDC; chưa đáp ứng được yêu cầu của môi trường kinh doanh hiện đại cũng như yêu cầu đảm bảo sự công bằng, thỏa thuận về quyền lợi giữa các bên giao kết hợp đồng. Vì thế, việc hiểu, áp dụng các ĐKGDC chưa đảm bảo được sự nhất quán, chưa mang lại hiệu quả áp dụng ĐKGDC cao trong thực tiễn. Bởi vậy, việc nghiên cứu để làm rõ những vấn đề lý luận về ĐKGDC trong hợp đồng bảo hiểm hàng hóa, pháp luật điều chỉnh hợp đồng sử dụng ĐKGDC, các biện pháp kiểm soát của pháp luật đối với các ĐKGDC trong hợp đồng nói chung, hợp đồng bảo hiểm hàng hóa nói riêng, trên cơ sở đ ph n tích đánh giá các quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam, tham khảo thêm kinh nghiệm pháp luật của một số nước trên thế giới về ĐKGDC l m b i học cho Việt Nam, từ đ kiến nghị hoàn thiện pháp luật điều chỉnh ĐKGDC trong hợp đồng nói chung và hợp đồng bảo hiểm hàng hóa nói riêng là hết sức cần thiết nhằm đáp ứng được thực tiễn nhu cầu sử dụng ĐKGDC trong hợp đồng hiện nay.

Từ những lý do trên, NCS đã lựa chọn đề tài “Điều kiện giao dịch chung trong hợp đồng bảo hiểm hàng hóa ở Việt Nam ” l m đề tài luận án tiến sĩ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của đề tài này là làm rõ, bổ sung vào lý luận pháp luật về ĐKGDC trong hợp đồng BHHH; trên cơ sở phân tích làm rõ thực trạng quy định của pháp luật về ĐKGDC trong hợp đồng BHHH và quá trình thực thi trong thời gian qua ở Việt Nam cũng như so sánh pháp luật hiện hành có liên quan với pháp luật một số nước trên thế giới để phân tích, đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về ĐKGDC, tăng cường sử dụng ĐKGDC về hợp đồng n i chung v HĐ H h ng h a n i riêng cho các bên trong hợp đồng. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, tác giả sẽ thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản như sau : - NCS tổng quan tình hình nghiên cứu ở trong nước v nước ngoài về ĐKGDC v ĐKGDC trong hợp đồng BHHH - Nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về ĐKGDC, cụ thể, NCS làm sáng tỏ các vấn đề sau: khái niệm về ĐKGDC, đặc điểm, những ưu điểm và hạn chế của ĐKGDC; nguồn gốc của ĐKGDC; phân tích mối quan hệ giữa ĐKGDC với nguyên tắc tự do hợp đồng.

- Nghiên cứu khái niệm v đặc điểm của ĐKGDC trong hợp đồng BHHH, ý nghĩa thực tiễn của ĐKGDC trong hợp đồng BHHH và một số hạn chế của ĐKGDC trong hợp đồng BHHH.