Luận án TS: Kiểm soát quyền lực hành pháp trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THỊ ANH ĐÀO KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC HÀNH PHÁP TRONG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Chuyên ngành:Luật Hiến pháp và Luật Hành chính Mã số: 62.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Hồ Việt Hạnh 2. Phạm Minh Tuấn HÀ NỘI – 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng.

Những kết luận khoa học của luận án chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Tác giả LÊ THỊ ANH ĐÀO MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN NGHIÊN CỨU.

Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án. Những vấn đề đặt ra tiếp tục nghiên cứu trong luận án. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu đề tài luận án. 32 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1.

33 CHƢƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC HÀNH PHÁP TRONG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM. Khái niệm, đặc điểm, tính tất yếu của kiểm soát quyền lực hành pháp trong Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nội dung và cơ chế kiểm soát quyền lực hành pháp trong Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Các yếu tố ảnh hƣởng đến kiểm soát quyền lực hành pháp trong Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

69 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. 74 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC HÀNH PHÁP TRONG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM. Quá trình phát triển tƣ duy, nhận thức về kiểm soát quyền lực hành pháp trong Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Thực trạng pháp luật về kiểm soát quyền lực hành pháp trong Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Thực tiễn kiểm soát quyền lực hành pháp trong Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay. 86 CHƢƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC HÀNH PHÁP TRONG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM. Quan điểm bảo đảm kiểm soát quyền lực hành pháp trong Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Giải pháp bảo đảm kiểm soát quyền lực hành pháp trong Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 148 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ KSQLHP Kiểm soát quyền lực hành pháp KSQLNN Kiểm soát quyền lực nhà nƣớc NNPQ Nhà nƣớc pháp quyền QHP Quyền hành pháp QLHP Quyền lực hành pháp QLNN Quyền lực nhà nƣớc XHCN Xã hội chủ nghĩa MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Quyền lực nhà nƣớc (QLNN) luôn luôn là vấn đề cốt lõi trong mọi chính quyền nhà nƣớc. Về mặt lý luận và thực tiễn, QLNN cơ bản đƣợc tổ chức và thực hiện thông qua ba bộ phận quyền: quyền lập pháp, quyền hành pháp (QHP) và quyền tƣ pháp.

Trong đó, quyền lực hành pháp (QLHP) luôn ở vị trí trung tâm, có vai trò quan trọng, quyết định trong việc thực thi QLNN hiệu quả. Vị trí và vai trò của QLHP trong nhà nƣớc đƣợc xác định, trƣớc hết, xuất phát từ tính chất cơ bản của loại quyền này: tính năng động, thƣờng xuyên, trực tiếp, thực quyền…trong mối quan hệ với quyền lập pháp, quyền tƣ pháp và trong cả mối quan hệ với các đối tƣợng mà QHP hƣớng đến trong quá trình thực thi quyền. Mặc dù vậy, nhƣ các bộ phận khác của QLNN, khi sử dụng bộ máy công quyền, chủ thể QLHP phải đối mặt với các nguy cơ dẫn đến khả năng bị lạm quyền, bị tha hóa quyền lực. Vì vậy, bản thân nhà nƣớc nói chung, cơ quan thực hiện QLHP nói riêng, trƣớc hết, luôn có nhu cầu kiểm soát hoạt động của chính mình, nhằm phát hiện sai phạm, nhằm điều chỉnh hoạt động của bộ máy để tự hoàn thiện mình.

Tự hoàn thiện và thích nghi một thuộc tính cơ bản của nhà nƣớc. Nó phản ánh nhu cầu tất yếu nhằm đáp ứng sự phát triển của xã hội. Nếu nhà nƣớc không tự hoàn thiện mình thì xã hội có thể thay đổi nhà nƣớc bằng những cuộc cách mạng xã hội vàlịch sử phát triển của xã hội loài ngƣời đã chứng minh điều này[93, tr. Một trong những phƣơng thức để giải quyết vấn đề này là phải kiểm soát quyền lực nhà nƣớc (KSQLNN).

Trong đó, kiểm soát quyền lực hành pháp (KSQLHP) là một nội dung quan trọng. Quan điểm về KSQLNN nói chung, KSQLHP nói riêng trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa (NNPQ XHCN) Việt Nam là bƣớc tiến quan trọng trong tƣ duy lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam, đƣợc thể hiện trong các quyết sách chính trị hiện hành, đồng thời đƣợc thể chế hóa trong Hiến pháp và hệ thống pháp luật của Nhà nƣớc. Trong đó, cơ sở chính trị - pháp lý của KSQLHP trong NNPQ XHCN Việt Nam đƣợc khẳng định trong Cƣơng lĩnh xây dựng đất nƣớc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011): “Nhà nƣớc ta là Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân.

Quyền lực nhà nƣớc là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ 1 quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tƣ pháp”[19, tr.85] và đƣợc thể chế hóa tại khoản 3, Điều 2 Hiến pháp năm 2013: “Quyền lực nhà nƣớc là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nƣớc trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp”. Trên phƣơng diện chính trị - pháp lý, KSQLHP trong NNPQ XHCN Việt Nam xuất phát từ bản chất QLNN thuộc về nhân dân của nhà nƣớc XHCN, từ việc bảo đảm mục đích QLNN mà nhân dân đã uỷ quyền, từ điều kiện đặc thù Đảng Cộng sản lãnh đạo NNPQ XHCN Việt Nam, từ tiếp thu có chọn lọc và phù hợp những kinh nghiệm thực tiễn kiểm soát quyền lực trong tổ chức QLNN ở các NNPQ tiền lệ. Ở Việt Nam những năm qua, KSQLHP ngày càng đƣợc nhận thức sâu sắc hơn, thể hiện trong quan điểm định hƣớng xây dựng NNPQ XHCN, định hƣớng tổ chức vận hành QLNN của Đảng cầm quyền; trong hệ thống pháp luật quy định về KSQLHP và đƣợc triển khai tích cực trong thực tiễn. Điều này phản ánh quyết tâm chính trị của Đảng, sự nỗ lực trên nhiều phƣơng diện của nhà nƣớc nhằm bảo đảm tính thực chất, hiệu quả của KSQLHP.

Mặc dù vậy, đánh giá KSQLHP ở Việt Nam cho thấy còn tồn tại nhiều vƣớng mắc, bất cập cần đƣợc tiếp tục nghiên cứu, giải quyết: Thứ nhất, về lý luận, nhận thức về vai trò quan trọng, về sự cần thiết của KSQLHP trong NNPQ XHCN còn chƣa đầy đủ: Mặc dù Hiến pháp đã xác định nguyên tắc tổ chức, họat động của QLNN (khoản 3, Điều 2 Hiến pháp năm 2013) có ý nghĩa định hƣớng cho việc triển khai tổ chức KSQLHP trong thực tiễn, nhƣng vẫn còn tồn tại khoảng trống pháp lý quy định chi tiết và hƣớng dẫn thi hành quy định về cơ chế kiểm soát này. Việc thể chế hóa các qui định của Hiến pháp năm 2013 về KSQLNN còn chậm, chƣa cụ thể; dẫn đến việc xác định vị trí, vai trò, giới hạn, phạm vi, trách nhiệm kiểm soát của các chủ thể cũng nhƣ đối tƣợng đƣợc kiểm soát chƣa rõ ràng, thậm chí là không khả thi. Vì vậy, để bảo đảm việc triển khai KSQLHP trong thực tiễn, cần thể chế hóa những quy định của Hiến pháp, tạo cơ sở pháp lý cần và đủ để KSQLHP khả thi. Thứ hai, về thực tiễn, KSQLHP chƣa đƣợc thực hiện đầy đủ theo quy định của pháp luật.

Chủ thể KSQLHP chƣa thực sự phát huy vai trò của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền KSQLHP: Hoạt động của Quốc hội, Tòa án nhân dân trong giám sát, KSQLHP; sự lãnh đạo, kiểm tra từ cơ quan Đảng đối với QLHP; hoạt động giám sát, phản biện từ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; kiểm soát quyền lực từ nhân dân bằng 2 phƣơng thức trực tiếp hoặc gián tiếp đối với QLHP dù có khởi sắc trong những năm qua, nhƣng chƣa thực sự hiệu quả, chƣa đáp ứng yêu cầu KSQLHP nhằm thực hiện thực chất QLNN thuộc về nhân dân trong NNPQ XHCN Việt Nam. Bên cạnh đó, việc tổ chức và vận hành KSQLHP ở Việt Nam hiện nay đã và đang đặt ra nhiều câu hỏi lớn trong nghiên cứu lý luận và thực tiễn; nhiều vấn đề cần đƣợc làm sáng tỏ để có cơ sở xác định mô hình KSQLHP, trong đó, vừa phản ánh những giá trị chung phổ biến tiến bộ, phù hợp, vừa thể hiện những nét đặc thù quan trọng trong điều kiện NNPQ XHCN Việt Nam, bảo đảm yếu tố nguyên lý gốc – là xuất phát điểm của KSQLHP, đồng thời là mục tiêu hƣớng đến của KSQLHP: QLNN của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Xuất phát từ thực trạng trên, việc triển khai nghiên cứu các khía cạnh lý luận và thực tiễn liên quan đến KSQLNN nói chung, KSQLHP nói riêng trong NNPQ XHCN Việt Nam đang đƣợc đặt ra một cách cấp bách, có ý nghĩa quan trọng, cần thiết. Trong bối cảnh đó, nghiên cứu sinh lựa chọn chủ đề “Kiểm soát quyền lực hành pháp trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” để triển khai nghiên cứu trong quy mô luận án tiến sĩ luật học với mong muốn góp phần làm rõ một cách toàn diện và có hệ thống các nội dung liên quan; góp phần tạo cơ sở thúc đẩy việc triển khai vấn đề có hiệu quả trong thực tiễn.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích tổng quát của luận án là xây dựng các luận cứ khoa học nhằm đề xuất hệ thống giải pháp bảo đảm KSQLHP trong NNPQ XHCN Việt Nam phù hợp với các điều kiện chủ quan, khách quan trên nhiều phƣơng diện, đƣợc thực hiện một cách hợp lý và hiệu quả trong thực tiễn. Nhiệm vụ nghiên cứu - Làm sáng tỏ và hệ thống nhận thức lý luận về KSQLHP trong NNPQ. Trên cơ sở đó, nhận diện KSQLHP trong NNPQ XHCN Việt Nam với những đặc điểm đặc thù.

- Phản ánh thực tiễn và đánh giá thực trạng pháp luật KSQLHP, đánh giá thực trạng KSQLHP, làm rõ những nguyên nhân của ƣu điểm, hạn chế của thực trạng đó, xác định các yếu tố tác động tới KSQLHP trong NNPQ XHCN Việt Nam.