Luận án: Đại diện theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam - Chu Thị Lam Giang

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI CHU THỊ LAM GIANG ĐẠI DIỆN THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI CHU THỊ LAM GIANG ĐẠI DIỆN THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM Chuyên ngành : Luật dân sự và tố tụng dân sự Mã số : 9 38 01 03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Hải An HÀ NỘI - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Chu Thị Lam Giang MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 7 1. Các công trình nghiên cứu đã được công bố liên quan đến đề tài luận án 7 1. Một số công trình trong nước 7 1. Một số công trình nước ngoài liên quan đến đề tài luận án 12 2.

Đánh giá kết quả nghiên cứu các vấn đề thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án 14 2.1 Đánh giá các công trình 14 2.2 Hệ thống các vấn đề thuộc nội dung nghiên cứu của luận án 16 3. Kiến nghị hoàn thiện của luận án 17 3. Đánh giá quy định pháp luật dân sự hiện hành về đại diện 17 3. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật 17 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐẠI DIỆN TRONG QUAN HỆ DÂN SỰ 19 1.

Khái niệm, đặc điểm của đại diện trong quan hệ dân sự 19 1. Khái niệm đại diện trong quan hệ dân sự 19 1. Đặc điểm của đại diện trong quan hệ dân sự 32 1. Các học thuyết liên quan đến đại diện trong dân sự 35 1.

Học thuyết về sự bình đẳng trong xã hội 1. Học thuyết về tự do ý chí 37 1. Học thuyết về nhà nước và pháp luật 40 1. Đối tượng của quan hệ đại diện 42 1.

Xác lập, thực hiện giao dịch dân sự 42 1. Xác lập, thực hiện quan hệ dân sự khác 44 1. Các quan hệ dân sự không được thiết lập thông qua cơ chế đại diện 45 1. Phân loại đại diện 47 1.

Đại diện theo pháp luật và đại diện theo ủy quyền 47 1. Đại diện cho cá nhân và đại diện cho pháp nhân 49 1. Đại diện theo vụ việc và đại diện thường xuyên 51 1. Phân biệt đại diện với một số quan hệ pháp luật dân sự khác 52 1.

Phân biệt đại diện và chuyển giao quyền yêu cầu/ chuyển giao nghĩa vụ dân sự 52 1. Phân biệt đại diện và thực hiện công việc không có ủy quyền 53 1. Phân biệt đại diện và đại diện cho người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện giao dịch dân sự 54 1. Ý nghĩa của đại diện trong quan hệ dân sự 55 1.

Ý nghĩa của đại diện về mặt xã hội 55 1. Ý nghĩa của đại diện về mặt pháp luật 57 Chương 2: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ ĐẠI DIỆN 61 2. Chủ thể đại diện 61 2. Điều kiện của cá nhân, pháp nhân làm người đại diện 62 2.

Xác định người đại diện theo pháp luật 65 2. Xác định người đại diện theo ủy quyền 79 2. Những trường hợp không được xác lập thông qua cơ chế đại diện 88 2. Thời hạn và phạm vi đại diện 92 2.

Thời hạn đại diện 92 2. Phạm vi đại diện 94 2. Quy định hậu quả pháp lý trong đại diện 98 2. Hậu quả pháp lý giao dịch dân sự do người đại diện xác lập, thực hiện 98 2.

Hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự do người không có quyền đại diện xác lập, thực hiện 99 2. Hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự do người đại diện xác lập, thực hiện vượt quá phạm vi đại diện 101 2. Chấm dứt đại diện 102 2. Chấm dứt đại diện theo ủy quyền 102 2.

Chấm dứt đại diện theo pháp luật 110 Chương 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ VỀ ĐẠI DIỆN 113 3. Thực tiễn áp dụng pháp luật dân sự về đại diện 113 3. Thực tiễn áp dụng quy định pháp luật về đại diện theo pháp luật 113 3. Một số bất cập trong áp dụng quy định về đại diện theo ủy quyền 126 3.

Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật dân sự Việt Nam về đại diện 146 3. Kiến nghị hoàn thiện khái niệm đại diện trong dân sự 146 3. Không thừa nhận đại diện theo pháp luật của cá nhân đối với người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự là một trường hợp đại diện 147 3. Hoàn thiện pháp luật về xác định người đại diện trong quan hệ dân sự 149 3.

Hoàn thiện pháp luật về nội dung của hợp đồng ủy quyền 153 3. Hoàn thiện pháp luật về hình thức ủy quyền 154 Pháp luật dân sự cần bổ sung các quy định để bên tham gia giao dịch có thể xác định thẩm quyền và phạm vi đại diện của người đại diện của pháp nhân 155 KẾT LUẬN 157 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 159 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 160 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BLDS : Bộ luật Dân sự BLTTDS : Bộ luật Tố tụng dân sự HN&GĐ : Hôn nhân và gia đình LDN : Luật Doanh nghiệp NCS : Nghiên cứu sinh NLHVDS : Năng lực hành vi dân sự TAND : Tòa án nhân dân 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chế định đại diện được pháp luật ghi nhận từ lâu và ngày càng thể hiện vai trò quan trọng trong xã hội hiện đại. Ở Việt Nam, được quy định trước tiên trong lĩnh vực dân sự, đại diện đã thể hiện tính linh hoạt, mềm dẻo trong cách thức tham gia vào các quan hệ dân sự, đặc biệt là các giao dịch dân sự của các chủ thể.

Thông thường các chủ thể tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự nhưng cũng có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, việc xác lập, thực hiện giao dịch đó lại cần phải thông qua hành vi của một chủ thể khác. Chế định đại diện đã hướng đến bảo vệ quyền lợi của các chủ thể trong quan hệ dân sự, do khó khăn trong nhận thực, làm chủ hành vi; do bị hạn chế thậm chí là mất năng lực hành vi dân sự (NLHVDS),. vẫn có thể thực hiện những quyền lợi chính đáng của mình thông qua người đại diện của mình. Cùng với đó, khi xã hội ngày càng phát triển, để đáp ứng cho nhu cầu cuộc sống cũng như hoạt động sản xuất kinh doanh ngày một cao mà người này có thể phải cần đến sự thành thạo, chuyên nghiệp của người khác và ngược lại.

Thông qua hoạt động của những chủ thể có tính chuyên môn hóa cao này, các giao dịch dân sự nói riêng và các quan hệ dân sự nói chung hướng đến những giá trị tốt hơn mà các bên chủ thể mong muốn đạt được. Konrad Zweigeirt và Hein Koetz đã ghi nhận: “Phương thức đại diện là một sự cần thiết không thể bị vô hiệu trong bất cứ chế độ phát triển nào mà dựa trên sự phân công lao động đối với sản xuất, và phân phối hàng hóa và dịch vụ”1. Có thể nói đại diện là chế định có chức năng xã hội, là một trong những thành quả của trí tuệ pháp lý của loài người, mang tính nhân văn, nhân đạo. Chế định đại diện có ý nghĩa to lớn không thể phủ nhận được, đặc biệt trong lĩnh vực dân sự.

Tuy nhiên, hiện nay, các quy định về đại diện chưa thực sự hoàn thiện để đáp ứng những yêu cầu, đòi hỏi từ thực tiễn. Xét trên phương 1. Konrad Zweigert and Hein Koetz, An Introduction to Comparative Law, Clarendon Press, Oxford, 1998, p. 2 diện lý luận và thực tiễn, vấn đề đại diện gặp phải những thiếu sót, hạn chế và đang có các tranh luận khác nhau như: (i) Việc xác lập, thực hiện quan hệ dân sự thông qua người đại diện không phải lúc nào cũng đảm bảo lợi ích của người được đại diện, trong một số trường hợp, người đại diện lợi dụng tư cách đại diện của mình để đem lại lợi ích cho chính mình mà không hướng đến lợi ích của người được đại diện; đặc biệt khi người đại diện nắm giữ toàn bộ các thông tin của người được đại diện và người thứ ba trong quan hệ người đại diện tham gia xác lập, thực hiện với người thứ ba; (ii) Phạm vi đại diện theo quy định của pháp luật dân sự hiện hành còn bó hẹp.

Quy định về đại diện trong Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2005 và BLDS năm 2015 đều hướng tới việc đại diện nhằm xác lập, thực hiện giao dịch dân sự. Giao dịch dân sự là một trong những quan hệ dân sự phổ biến, có ý nghĩa quan trọng trong đời sống dân sự. Tuy nhiên, đó không phải là tất cả bởi còn rất nhiều những quan hệ dân sự khác nữa cũng đòi hỏi có sự đại diện của người đại diện đối với người được đại diện. Vì vậy, việc quy định chỉ hướng tới xác lập, thực hiện giao dịch dân sự như pháp luật hiện hành sẽ gây khó khăn khi áp dụng chế định đại diện trong các quan hệ dân sự khác; (iii) Việc xác định chủ thể đại diện theo pháp luật cho người chưa thành niên, người mất NLHVDS cần phải dựa trên tiêu chí nào khi họ đều đáp ứng điều kiện để đảm bảo quyền lợi của người được đại diện, điều này trên thực tế đã nảy sinh ra các tranh chấp trong việc lựa chọn người đại diện cho con khi cha mẹ ly hôn, khi đồng thời có cả cha, mẹ và người giám hộ của con.

Bên cạnh đó, trong thực tiễn thi hành và áp dụng các quy định pháp luật dân sự về đại diện vẫn còn tồn tại nhiều bất cập, hạn chế cũng như những biến tướng trong quá trình người đại diện xác lập, thực hiện tư cách đại diện cho người được đại diện trong các quan hệ dân sự. Thực tiễn này đòi hỏi phải có những nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật về đại diện trong quan hệ dân sự, nhằm đưa ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trên thực tiễn.