Luận án TS Luật học: Cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam - Nguyễn Quốc Hoàn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NGUYÊN QUỐC HOÀN CO CHE DIEU CHINH PHAP LUẬT VIET NAM Chuyên ngành : Lý luận nhà nước và pháp quyền Mã số : 5.01 [ Tgườ sik Ee mm. mien Ue| LTH 1 -=. SỐ ĐK ¿80 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dân khoa học: PGS.TS Lê Minh Tâm TS Bùi Xuân Đức HÀ NỘI - 2002 LỜI CAM ĐOAN lôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TAC GIA LUẬN AN Nguyễn Quốc Hoan MUC LUC Trang MO DAU Chương 1: NHUNG VAN DE LÝ LUẬN CƠ BAN VE CƠ CHE ĐIỀU CHỈNH PHAP LUAT LL. Khái niệm va các thành tố của cơ chế điều chỉnh pháp luật 1. Những tiêu chuẩn để xác định mức độ hoàn thiện của cơ 48 chế điều chỉnh pháp luật „51.

Những nhân tố cơ bản ảnh hưởng đến cơ chế điều chỉnh 63 pháp luật Chương 2: QUÁ TRÌNH PHAT TRIEN VÀ THUC TRANG CƠ CHẾ Tỉ ĐIỀU CHỈNH PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY 2. Quá trình phát triển cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam 77 từ 1945 đến nay 2. Thực trạng cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam hiện nay 98 Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHAP DE HOÀN THIỆN 133 CƠ CHẾ ĐIỀU CHỈNH PHÁP LUẬT VIỆT NAM 3. Sự cần thiết phải hoàn thiện cơ chế điều chỉnh pháp luật 133 Việt Nam Những nguyên tắc cơ bản của quá trình hoàn thiện cơ chế 143 điều chính pháp luật Việt Nam 3.

Phương hướng và giải pháp chủ yếu để hoàn thiện cơ chế 148 điều chính pháp luật Việt Nam KẾT LUẬN 176 NHỮNG CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC 180 CÔNG BỐ DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 18] MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Công cuộc đổi mới toàn diện các lĩnh vực của đời sống xã hội đòi hỏi chúng ta phải giải quyết nhiều vấn đề khác nhau, trong đó hoàn thiện cơ chế điều chính pháp luật là một trong những vấn đề cơ bản, bức xúc. Hơn một thập ky vừa qua, những bat cập trong quá trình xây dựng, tổ chức thực hiện va bảo vệ pháp luật đã từng bước được khắc phục, cơ chế điều chỉnh pháp luật được đổi mới một bước quan trọng đã và đang phát huy tác dụng góp phần đảm bảo an ninh, chính tri, trật tự an toàn xã hội, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, có thể nói cho đến nay cơ chế điều chỉnh pháp luật ở nước ta vẫn còn nhiều nhược điểm, chưa đáp ứng được những yêu cầu bức xúc đang đặt ra trong công cuộc đổi mới, các giải pháp mà chúng ta đã thực hiện còn thiếu đồng bộ, tản mạn, chắp vá và nhiều khi chỉ mang tính tình thế.

Hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, tình trạng pháp luật vừa thiếu lại vừa thừa, những mâu thuẫn, chồng chéo giữa các văn bản quy phạm pháp luật vẫn còn khá phổ biến; công tác tổ chức thực hiện pháp luật không đồng bộ dẫn đến tình trạng pháp luật không được thực thi, nhiều văn bản quy phạm pháp luật được ban hành không phát huy được hiệu lực trên thực tế. hiệu quả pháp luật không cao. Sở dĩ có tình trạng đó là do chúng ta chưa có được cơ sở khoa học toàn diện, đầy đủ và thống nhất cho việc tổng kết, đánh giá thực tiễn pháp lý và xây dựng phương hướng, giải pháp đồng bộ để hoàn thiện cơ chế điều chỉnh pháp luật. Trong giai đoạn hiện nay, để thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ, đưa đất nước trở thành một nước công nghiệp; mở rộng quan hệ nhiều mặt song phương và đa phương, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực thì đòi hỏi cơ chế điều chính pháp luật của nước ta phải có bước phát triển tương xứng.

Vì vậy, cần phải có những giải pháp tổng thể, đồng bộ để hoàn thiện cơ chế điều chỉnh pháp luật thì mới có thể mang lại kết quả mong muốn. Bên cạnh đó, “Đảng và Nhà nước ta chủ trương thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nên kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa; đó chính là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chu nghĩa" [24, tr. 86] trong điều kiện mà nền kinh tế nước ta còn chậm phát triển, cơ sở vật chất kỹ thuật lạc hậu, mô hình kinh tế mà chúng ta chủ trương xây dựng chưa có một tiền lệ trong lịch sử. Hơn nữa, kinh tế thị trường ngoài việc tạo ra động lực mạnh mẽ cho việc phát triển kinh tế - xã hội thì nó cũng có sự tác động tiêu cực đối với đời sống xã hội.

Những tác động tiêu cực đó nếu không được hạn chế thì có thể sé dan đến những hậu quả khó lường. Vì vậy, việc xây dựng và hoàn thiện cơ chế điều chính pháp luật thích hợp vừa phát huy được những nhân tố tích cực của cơ chế kinh tế thị trường trong việc thúc day sự phát triển của nền sản xuất xã hội, đồng thời hạn chế tối đa những tác động tiêu cực của nó đối với xã hội là một nhiệm vụ hết sức khó khăn, phức tạp. Để thực hiện có kết quả những nhiệm vụ đó đòi hỏi phải có sự nghiên cứu của các ngành khoa học khác nhau nhằm xây dựng và hoàn thiện cơ sở khoa học cho việc giải quyết những vấn đề cụ thể. Trong đó, khoa học pháp lý phải xây dựng cơ sở lý luận cho việc hoàn thiện cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam.

Những vấn đề nêu trên cho thấy sự cần thiết phải triển khai nghiên cứu một cách toàn diện vấn đề cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về cơ chế điều chỉnh pháp luật, xây dựng cơ sở khoa học cho việc giải quyết những vấn đề thực tiễn của cơ chế điều chỉnh pháp luật đang đặt ra ở Việt Nam, đồng thời tổng kết, đánh giá quá trình phát triển và thực trạng của cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam. Trên cơ sở đó đề ra những phương hướng và giải pháp để hoàn thiện cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam đáp ứng những yêu cầu của sự nghiệp đổi mới, góp phần vào việc thực hiện thắng lợi mục tiêu mà Đảng và Nhà nước ta đã đặt ra. Tình hình nghiên cứu đề tài Cơ chế điều chỉnh pháp luật là một vấn đề rất phức tạp đã được nhiều luật gia nước ngoài quan tâm nghiên cứu, nhất là các luật gia của các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là ở Liên Xô trước đây như A. Những công trình khoa hoc của các tác giả này đã đề cập đến nhiều vấn đề của cơ chế điều chỉnh pháp luật như vị trí và vai trò của các thành tố trong cơ chế điều chỉnh pháp luật cũng như những đặc điểm của cơ chế điều chỉnh pháp luật ở một số lĩnh vực pháp luật cụ thể nhưng nhiều điểm chưa thống nhất với nhau.

Trong những năm gần đây, việc nghiên cứu một cách toàn diện về pháp luật Việt Nam đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến ở những mức độ và phạm vi khác nhau. Trong giáo trình lý luận về nhà nước và pháp luật ở bậc đại học và sau đại học của các cơ sở đào tạo luật cũng như các công trình khoa học trên các tạp chí chuyên ngành đã đề cập những vấn đề về điều chỉnh pháp luật và cơ chế điều chỉnh pháp luật ở cả phương diện lý luận và thực tiễn. Có thể kể đến các công trình nghiên cứu của các tác giả như Đào Trí Úc, Lê Minh Tâm, Lê Minh Thông, Lê Hồng Hạnh, Trần Ngọc Đường, Hoàng Phước Hiệp, Lê Xuân Thảo, Nguyễn Minh Man. Trong số các công trình nghiên cứu về pháp luật Việt Nam có hai công trình khoa học đáng chú ý, trực tiếp nghiên cứu về cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam là: "Co chế điều chỉnh pháp luật trong lĩnh vực đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam" của tác giả Hoàng Phước Hiệp và “Đổi mới và hoàn thiện cơ chế điều chỉnh pháp luật về bảo hộ sở hữu trí tuệ trong nền kinh tế thi trường ở Việt Nam” của tác giả Lê Xuân Thảo.

Tuy nhiên, các công trình này mới chỉ nghiên cứu cơ chế điều chỉnh pháp luật trong từng lĩnh vực cụ thể, hơn nữa lại dựa trên cơ sở của những quan điểm lý luận khác nhau về cơ chế điều chỉnh pháp luật vì thế còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết triệt để. Như vậy, đến nay vẫn chưa có một công trình nào đi sâu nghiên cứu một cách cơ bản, toàn điện và có hệ thống về cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam. Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của luận án e Mục đích nghiên cứu của luận án Lam sáng tỏ những vấn dé lý luận co bản về cơ chế điều chỉnh pháp luật dưới góc độ lý luận về nhà nước và pháp luật, từ đó xây dựng cơ sở khoa học cho việc đánh giá thực tiễn cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam và xây dựng những phương hướng và giải pháp để hoàn thiện cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. e Nhiệm vụ của luận án - Phân tích một cách tương đối toàn diện các quan điểm khác nhau về những vấn đề cơ bản của cơ chế điều chỉnh pháp luật để xây dựng khái niệm hoàn chỉnh về cơ chế điều chỉnh pháp luật; xác định rõ vi trí, chức năng, mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau của các thành tố trong cơ chế điều chỉnh pháp luật.

Nghiên cứu các hình thái khác nhau của cơ chế điều chỉnh pháp luật cũng như các tiêu chuẩn để xác định mức độ hoàn thiện của cơ chế điều chỉnh pháp luật và những ảnh hưởng của kinh tế, chính trị và các quy phạm xã hội đối với cơ chế điều chỉnh pháp luật. - Nghiên cứu tổng quan về quá trình phát triển của cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam từ 1945 đến nay; phân tích, đánh giá thực trạng cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay để khẳng định những bước phát triển, những ưu điểm cần phát huy, đồng thời tìm ra những hạn chế, nhược điểm và nguyên nhân dẫn đến thực trạng đó.