Nghiên cứu chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận tại Việt Nam

Tính cấp thiết của đề tài Chế độ tài sản (CĐTS) của vợ chồng theo thỏa thuận đã từng tồn tại trong lịch sử lập pháp của Việt Nam thời cận đại với tên gọi “Hợp đồng hôn nhân” hay “khế ước hôn nhân”- hôn khế. Tuy nhiên, sau đó thuật ngữ này không còn xuất hiện trong các Luật HN&GĐ (Luật HN&GĐ) Việt Nam năm 1959, 1986, 2000. Mãi cho đến Luật HN&GĐ năm 2014 mới ghi nhận sự trở lại của loại CĐTS này. Việc ghi nhận loại CĐTS này trong Luật HN&GĐ năm 2014 được coi là dự liệu phù hợp với sự phát triển về kinh tế - xã hội ở Việt nam, đồng thời, tôn trọng và bảo vệ quyền con người, trong đó quyền tự định đoạt về tài sản của vợ chồng mà Hiến pháp năm 2013 đã ghi nhận, cũng như đáp ứng bối cảnh hội nhập quốc tế.

Các quy định về CĐTS của vợ chồng không chỉ là căn cứ pháp lý để vợ chồng thực hiện các quyền và nghĩa vụ tài sản của mình mà còn là cơ sở để giải quyết các tranh chấp về tài sản phát sinh giữa vợ và chồng, giữa vợ chồng với người thứ ba trong việc xác lập thực hiện các giao dịch liên quan đến CĐTS của vợ chồng. Xuất phát từ sự tự do, tự nguyện về ý chí, trên cơ sở là một quyền dân sự của cá nhân, hai bên nam nữ trước khi kết hôn hoàn toàn có quyền thỏa thuận về một CĐTS mà theo họ là phù hợp, miễn là sự thỏa thuận đó không trái với thuần phong mỹ tục, với trật tự công cộng và quyền lợi của con cái, cũng như các thành viên khác trong gia đình. Tuy nhiên, các quy định về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận trong pháp luật HN&GĐ hiện hành mới chỉ dừng lại ở các quy định mang tính chất định khung và khi so sánh với pháp luật của một số nước quy định về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận, các quy định của pháp luật HN&GĐ Việt Nam hiện hành vẫn còn khá cứng nhắc. Bằng chứng, hiện nay số lượng các cặp vợ chồng lựa chọn CĐTS theo thỏa thuận là rất ít.

Điều này cho thấy, tính khả thi của việc thực hiện CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận còn hạn chế. Nhiều quy định liên quan đến chế định này chưa được thực thi một 1 cách có hiệu quả. Thứ nhất, thời điểm thoả thuận về CĐTS của vợ chồng, pháp luật Việt Nam chỉ cho phép vợ chồng lựa chọn CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận khi thỏa thuận này được lập trước khi kết hôn. Liệu quy định này có làm giảm đi tính linh hoạt và hạn chế số lượng các cặp vợ chồng lựa chọn CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận hay không? Thực tiễn cho thấy các bên vợ chồng trước khi kết hôn không thoả thuận lựa chọn CĐTS của vợ chồng nhưng trong thời kỳ hôn nhân có lập văn bản cam kết hoặc thoả thuận tài sản riêng của một bên dẫn đến việc xác định văn bản này có hiệu lực hay không vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm trái chiều, có quan điểm cho rằng bản chất thoả thuận này là thoả thuận về CĐTS của vợ chồng xác lập sai thời điểm nên cần tuyên bố vô hiệu nhưng có quan điểm cho rằng đây là một giao dịch dân sự ghi nhận ý chí tự nguyện của các bên nên công nhận hiệu lực của giao dịch đó…; Thứ hai, pháp luật HN&GĐ hiện hành có quy định về hình thức của thoả thuận về CĐTS của vợ chồng phải được lập thành văn bản có công chứng, chứng thực và theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 50 Luật HN&GĐ xác định một trong các trường hợp thoả thuận về CĐTS của vợ chồng bị Toà án tuyên bố vô hiệu là không tuân thủ điều kiện có hiệu lực của giao dịch được quy định tại BLDS…, trong khi đó khoản 2 Điều 117 quy định về hình thức của GDDS là điều kiện có hiệu lực của GDDS trong trường hợp luật có quy định.

Vậy trng trường hợp thoả thuận về CĐTS của vợ chồng vi phạm điều kiện về hình thức thì có áp dụng quy định tại Điều 129 để xử lý hệ quả hay không? Nếu áp dụng thì cần xác định 2/3 nghĩa vụ trong giao dịch được xác định như thế nào?.; Thứ ba, các quy định về điều kiện sửa đổi, bổ sung CĐTS của vợ chồng còn khá “mở” có cần phải bổ sung các điều kiện hay không? Thứ tư, các trường hợp thoả thuận về CĐTS của vợ chồng vô hiệu mặc dù được quy định tại Điều 50 Luật HN&GĐ năm 2014 và hướng dẫn tại Thông tư liên tịch 01/2016/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP nhưng một số trường hợp vẫn đang bị bỏ ngỏ mà theo quan điểm của NCS cần phải bổ sung như trường hợp các bên thoả thuận về CĐTS của vợ chồng trước khi kết hôn nhưng sau đó bị Toà án ra quyết định huỷ việc kết hôn trái pháp luật thì thoả 2 thuận này có vô hiệu hay không? Hoặc đối với trường hợp mặc dù tại thời điểm kết hôn, một trong các bên vi phạm điều kiện kết hôn nhưng sau đó được Toà án ra quyết định công nhận quan hệ hôn nhân thì thoả thuận về CĐTS của vợ chồng có hiệu lực từ thời điểm nào cũng không được pháp luật dự liệu…; Thứ năm, các quy định về chấm dứt CĐTS của vợ chồng theo thoả thuận cũng chưa được pháp luật HN&GĐ hiện hành dự liệu một cách cụ thể… Do vậy, việc làm rõ hơn cơ sở lý luận và thực trạng quy định pháp luật về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận, từ đó đưa ra các kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận theo Luật HN&GĐ ở nước ta hiện nay là rất cần thiết. Xuất phát từ thực tế trên, NCS cho rằng cần có một công trình nghiên cứu chuyên sâu về chế định này. Vì vậy, NCS đã lựa chọn đề tài “CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận trong pháp luật Việt Nam” để làm công trình nghiên cứu ở cấp Luận án Tiến sĩ. Tình hình nghiên cứu đề tài CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận là chế định mới được quy định trong Luật HN&GĐ năm 2014, do vậy có khá nhiều công trình khoa học của nhiều tác giả được nghiên cứu dưới các hình thức khác nhau như: Luận án, luận văn, khóa luận, sách, bài tạp chí, đề tài nghiên cứu khoa học… Tuy nhiên các công trình nghiên cứu khoa học này mới chỉ nghiên cứu về một khía cạnh nhỏ mà chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận.

Đặc biệt, từ khi Luật HN&GĐ năm 2014 được thông qua vào ngày 19 tháng 6 năm 2014 nhưng chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào dưới góc độ Luận án. Do vậy, việc nghiên cứu đề tài trên cơ sở Luật HN&GĐ năm 2014 là hoàn toàn cần thiết và có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 3 Luận án nghiên cứu một cách khoa học, nghiêm túc để làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận, đồng thời đánh giá thực trạng quy định của pháp luật cũng như thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận. Trên cơ sở đó, đề tài đưa ra các kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật, đồng thời nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận.

Cụ thể hóa mục đích nêu trên, Luận án đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sau: Thứ nhất, Luận án nghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận về CĐTS theo thỏa thuận của vợ chồng: khái niệm và đặc điểm, ý nghĩa về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận. Thứ hai, Luận án phân tích và đánh giá thực trạng quy định pháp luật về CĐTS theo thỏa thuận của vợ chồng cũng như thực tiễn áp dụng pháp luật về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận, trên cơ sở đối chiếu với quy định pháp luật của một số quốc gia trên thế giới về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận nhằm rút ra kinh nghiệm và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Thứ ba, trên cơ sở thực hiện các nhiệm vụ nêu trên, Luận án đưa ra một số kiến nghị cụ thể góp phần hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài * Đối tượng nghiên cứu Xuất phát từ mục đích nghiên cứu nêu trên, Luận án tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận của quy định về CĐTS của vợ chồng theo thoả thuận và các quy định pháp luật Việt Nam và pháp luật của một số quốc gia trên thế giới; thực tiễn thực hiện pháp luật về CĐTS của vợ chồng theo thoả thuận.

* Phạm vi nghiên cứu Về nội dung nghiên cứu: Trên cơ sở những quy định của pháp luật về CĐTS của vợ chồng nói chung và CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận nói 4 riêng. Luận án sẽ tập trung nghiên cứu và làm rõ cơ sở lý luận về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận; thực trạng quy định của pháp luật về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận; Ngoài ra Luận án còn nghiên cứu pháp luật một số nước trên cơ sở so sánh, đối chiếu với quy định của pháp luật Việt Nam. Trên cơ sở nghiên cứu các quy định của pháp luật thực định về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận, để làm rõ những vướng mắc khi áp dụng các quy định pháp luật vào thực tiễn, Luận án còn nghiên cứu các vấn đề thực tiễn thực hiện pháp luật về CĐTS của vợ chồng theo thỏa thuận. Về không gian nghiên cứu: Các vấn đề thuộc nội dung nghiên cứu của Luận án được giới hạn chủ yếu trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam trên cơ sở so sánh với quy định của pháp luật một số quốc gia trên thế giới như: Pháp, Anh, Mỹ, Australia… Về thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành về chế độ tài sản của vợ chồng theo thoả thuận.

Ngoài ra để phản ánh bức tranh tổng thể về thực trạng tranh chấp phát sinh giữa vợ chồng nói chung trong đó bao gồm các tranh chấp về tài sản, Luận án đã thống kê số liệu các vụ án được giải quyết tại Toà án từ năm 2018 đến năm 2022.