Luận án: Bảo vệ SHTT tại biên giới thông qua kiểm soát hàng giả của hải quan Việt Nam - Hứa Thị Hồng, Đại học Luật Hà Nội

Tổng quan về luận án

Luận án "Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới thông qua kiểm soát hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ của Hải quan Việt Nam" của Hứa Thị Hồng là một công trình khoa học tiên phong, giải quyết một trong những thách thức pháp lý và thực tiễn cấp bách nhất trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng của Việt Nam. Nghiên cứu đặt trọng tâm vào vai trò then chốt của Hải quan trong cuộc chiến chống hàng giả mạo về sở hữu trí tuệ (SHTT), một vấn đề có "tính siêu lợi nhuận đã gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế và ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích của các doanh nghiệp và quyền lợi của người tiêu dùng." (Mở đầu, trang 1).

Bối cảnh khoa học và tính tiên phong của nghiên cứu

Trong kỷ nguyên thương mại toàn cầu hóa và số hóa, vấn đề hàng giả mạo SHTT không chỉ gây thất thu thuế hàng "nhiều chục tỷ đô la" (Mở đầu, trang 1) cho nhà nước mà còn tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe và an toàn cho người tiêu dùng. Luận án nổi bật với tính tiên phong khi tập trung chuyên sâu vào một khía cạnh cụ thể nhưng chưa được nghiên cứu toàn diện ở Việt Nam: kiểm soát hàng hóa giả mạo SHTT tại biên giới bởi lực lượng Hải quan. Các công trình trước đây thường chỉ đề cập chung về thực thi quyền SHTT tại biên giới hoặc kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu (XNK) xâm phạm SHTT, nhưng "chưa có công trình nào đề cập đến kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT tại biên giới của Hải quan." (Kết luận chung về tình hình nghiên cứu, trang 27). Tính tiên phong còn thể hiện ở việc luận án là "công trình khoa học đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu mô hình lý thuyết tương đối chuyên sâu, toàn diện về bảo vệ quyền SHTT tại biên giới thông qua kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan." (Những đóng góp mới, trang 6).

Research gap SPECIFIC với citations từ literature

Luận án đã xác định rõ ràng các khoảng trống nghiên cứu (research gap) cả về mặt lý luận và thực tiễn. Về lý luận, các công trình trước đây chưa làm rõ "bản chất, đặc trưng của các biện pháp bảo vệ quyền SHTT tại biên giới; nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT, phân biệt với hàng hóa xâm phạm quyền SHTT khác; nguyên tắc, yêu cầu, phạm vi, thẩm quyền kiểm soát hàng hóa XNK giả mạo về SHTT của Hải quan." (Mở đầu, trang 2). Cụ thể, trong phần "Đánh giá kết quả nghiên cứu các vấn đề thuộc phạm vi nghiên cứu của Luận án", tác giả chỉ ra rằng "chưa có công trình nào đưa ra khái niệm cụ thể thế nào là bảo vệ quyền SHTT tại biên giới" và "chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu về tiêu chí xác định hàng hóa giả mạo về SHTT." (Trang 22-23).

Về mặt pháp lý và thực tiễn, hệ thống pháp luật hiện hành vẫn tồn tại "nhiều bất cập và không phù hợp với thực tiễn" (Mở đầu, trang 2), đặc biệt là việc chưa tương thích hoàn toàn với các Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP và EVFTA. Đáng chú ý, "Luận án phân tích để so sánh, đánh giá các quy định của pháp luật Việt Nam liên quan đến nội dung đề tài nghiên cứu với quy định của các FTA thế hệ mới mà Việt Nam tham gia như: EVFTA, Việt Nam - Liên minh kinh tế Á - Âu,..." một khoảng trống chưa được đề cập trong các nghiên cứu trước đây (Kết luận chung về tình hình nghiên cứu, trang 27). Thực tiễn cũng cho thấy hiệu quả kiểm soát còn hạn chế, với các vấn đề như tình trạng hàng giả mạo SHTT "diễn biến phức tạp và có chiều hướng gia tăng", "nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp và người dân về pháp luật SHTT... còn hạn chế", và "cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin giữa Hải quan và các cơ quan liên quan chưa hiệu quả." (Mở đầu, trang 2-3).

Research questions và hypotheses (đánh số cụ thể)

Luận án giải quyết các câu hỏi nghiên cứu chính thông qua ba nhóm câu hỏi và giả thuyết cụ thể:

Nhóm 1: Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu lý luận về bảo vệ quyền SHTT tại biên giới thông qua kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của cơ quan hải quan

1. Câu hỏi 1: Nguồn gốc hình thành và cơ sở lý luận của bảo vệ quyền SHTT như thế nào? Bảo vệ quyền SHTT cần nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau? Bản chất pháp lý và các biện pháp bảo vệ quyền SHTT như thế nào?
   • Giả thuyết 1: Bảo vệ quyền SHTT được hình thành từ nhu cầu tất yếu của sự phát triển xã hội và được nhìn nhận chủ yếu dưới ba góc độ: kinh tế học, xã hội học và pháp luật; bản chất pháp lý của bảo vệ quyền SHTT là bảo vệ các quyền tài sản và quyền nhân thân của các chủ thể quyền SHTT. Các biện pháp bảo vệ quyền SHTT được nhìn nhận bao gồm các biện pháp: hình sự, hành chính và dân sự, trong đó có biện pháp kiểm soát hàng hóa XNK liên quan đến SHTT.
2. Câu hỏi 2: Bảo vệ quyền SHTT tại biên giới được hiểu như thế nào? Đặc điểm và các biện pháp bảo vệ quyền SHTT tại biên giới?
   • Giả thuyết 2: Khái niệm bảo vệ quyền SHTT tại biên giới là hoạt động của Hải quan và chủ thể quyền SHTT nhằm ngăn chặn và xử lý hàng hóa, hành vi xâm phạm quyền SHTT. Hoạt động này có đặc thù riêng về: tính chất, chủ thể, biện pháp, đối tượng và phạm vi. Hoạt động này được thực hiện thông qua hai biện pháp: kiểm soát hàng hóa XNK liên quan đến SHTT và xử lý vi phạm bằng biện pháp hành chính.
3. Câu hỏi 3: Quan niệm của quốc tế, các nước và Việt Nam về hàng giả và hàng hóa giả mạo về SHTT? Đặc điểm và các tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT?
   • Giả thuyết 3: Hàng giả được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau, bao gồm giả về hình thức và giả về nội dung. Quan niệm về hàng hóa giả mạo về SHTT của một số nước có phạm vi rộng hơn các Điều ước quốc tế và của Việt Nam. Hàng hóa giả mạo về SHTT là một dạng hàng giả về hình thức, có mức độ xâm phạm quyền và gây thiệt cao nhất cho chủ thể quyền SHTT; được nhận diện thông qua các tiêu chí như: các yếu tố giả mạo, phạm vi bảo hộ và việc cho phép của chủ thể quyền.
4. Câu hỏi 4: Vấn đề kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT được hiểu như thế nào? Bản chất pháp lý của hoạt động này là gì? Mô hình lý thuyết về kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT được xác định như thế nào?
   • Giả thuyết 4: Kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT vừa là một biện pháp, vừa là một hoạt động nghiệp vụ của hải quan. Dưới góc độ là biện pháp bảo vệ quyền SHTT, kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT có đặc trưng riêng về: phạm vi, chủ thể, đối tượng và nội dung kiểm soát. Mô hình lý thuyết bao gồm: nguyên tắc, nội dung, vai trò và xu hướng điều chỉnh pháp luật về vấn đề này.

Nhóm 2: Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu về thực trạng pháp luật và thực tiễn kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan Việt Nam

1. Câu hỏi 1: Pháp luật về kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan Việt Nam quy định như thế nào? Những quy định của pháp luật hiện hành về vấn đề này đã đảm bảo thống nhất với các văn bản pháp luật liên quan và phù hợp với tình hình thực tế chưa? Còn có những khó khăn, bất cập gì trong quá trình áp dụng?
   • Giả thuyết 1: Thẩm quyền kiểm soát, các biện pháp kiểm soát và quy trình kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu giả mạo về SHTT. Một số quy định chưa thống nhất giữa Luật Hải quan và Luật SHTT cần được làm rõ, một số vấn đề đã có quy định nhưng chưa được hướng dẫn cụ thể, nên còn vướng mắc, bất cập trong thực tiễn áp dụng.
2. Câu hỏi 2: Thực tiễn kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan Việt Nam được thực hiện như thế nào? Hải quan Việt Nam có khó khăn, bất cập gì phát sinh làm hạn chế hiệu quả kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT tại biên giới?
   • Giả thuyết 2: Hải quan Việt Nam đã thực hiện nhiều hoạt động đa dạng kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT để thực thi hiệu quả quyền SHTT tại biên giới và đã đạt được một số kết quả tích cực. Tuy nhiên, thực tiễn hoạt động hải quan còn tồn tại nhiều bất cập đã làm hạn chế hiệu quả kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT.

Nhóm 3: Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu định hướng, kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan Việt Nam

1. Câu hỏi 1: Cần hoàn thiện pháp luật về kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT phải theo định hướng nào?
   • Giả thuyết 1: Các kiến nghị hoàn thiện pháp luật phải đảm bảo thực thi có hiệu quả và thực chất các cam kết quốc tế của Việt Nam về SHTT, đặc biệt là các FTA thế hệ mới, đáp ứng yêu cầu cải cách hiện đại hóa Hải quan theo mô hình Hải quan thông minh.
2. Câu hỏi 2: Với những tồn tại và bất cập đã được nghiên cứu, cần có kiến nghị gì để hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan Việt Nam?
   • Giả thuyết 2: Kiến nghị hoàn thiện pháp luật đảm bảo phù hợp với chuẩn mực quốc tế về thực thi quyền SHTT, khắc phục được những vướng mắc, bất cập trong các quy định pháp luật liên quan và đảm bảo thống nhất trong quá trình áp dụng pháp luật; các giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT cần tập trung vào các nhóm về: nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, hoàn thiện hành lang pháp lý cho các điều kiện đảm bảo thực hiện các biện pháp nghiệp vụ.

Theoretical framework với tên theories cụ thể

Luận án được xây dựng trên nền tảng vững chắc của các triết lý pháp luật và học thuyết kinh tế học về SHTT, đồng thời tích hợp các lý thuyết về quản lý và thực thi pháp luật trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các lý thuyết nghiên cứu đề tài bao gồm:

1. Triết lý về pháp luật tự nhiên (the natural law thesis): Nhấn mạnh việc bảo vệ SHTT là sự thừa nhận các quyền vốn có của con người trong việc chiếm hữu tài sản, dựa trên lý thuyết của Hegel về TSTT và sự tự do chiếm hữu (Peter Drahos, 1996). Luận án áp dụng triết lý này để luận giải rằng quyền SHTT không chỉ là công cụ pháp lý mà còn là quyền tự nhiên cần được xã hội thừa nhận và bảo vệ.
2. Triết lý về bù đắp chi phí cho chủ thể sáng tạo (the reward thesis): Dựa trên học thuyết lao động và cùng hưởng thụ tài sản trí tuệ của John Locke (William M Landes, Richard A. Posner, 2003), triết lý này lập luận rằng xã hội cần bù đắp cho những chi phí và nỗ lực sáng tạo của chủ thể bằng cách trao cho họ một số độc quyền trong hạn định nhất định. Luận án sử dụng điều này để lý giải sự cần thiết của các biện pháp bảo hộ SHTT.
3. Triết lý về khuyến khích sáng tạo (the incentive thesis): Tương đồng với triết lý bù đắp, triết lý này tập trung vào việc công nhận và bảo vệ độc quyền SHTT để khuyến khích các hoạt động sáng tạo, thúc đẩy sự phát triển văn hóa, khoa học và công nghệ (John Howells, 2005).
4. Triết lý về công bố thông tin sáng tạo (the disclosure): Đề xuất rằng khi chủ thể sáng tạo công bố thông tin về TSTT, xã hội được hưởng lợi, và đổi lại, quyền của chủ thể sáng tạo cần được bảo hộ như một sự trao đổi công bằng.
5. Học thuyết về cân bằng lợi ích (Balance of Interests): Xuất phát từ triết học của Locke và Hegel, học thuyết này là nguyên tắc cơ bản và xuyên suốt trong các quy định về bảo hộ SHTT. Nó dung hòa lợi ích của chủ sở hữu SHTT với lợi ích chung của cộng đồng và quyền lợi hợp pháp của các chủ thể khác (Trường Đại học Luật Hà Nội, 2021). Luận án áp dụng học thuyết này để phân tích các giới hạn quyền và các trường hợp ngoại lệ trong bảo hộ SHTT tại biên giới.
6. Nguyên tắc bảo đảm cạnh tranh lành mạnh (Fair Competition): Khẳng định rằng độc quyền SHTT không được cản trở hoặc gây thiệt hại không phù hợp cho hoạt động cạnh tranh lành mạnh trên thị trường. Pháp luật SHTT phải đưa ra các quy định hạn chế việc lạm dụng độc quyền trong những trường hợp cụ thể.

Các lý thuyết này tạo thành một khung phân tích đa chiều, giúp luận án không chỉ mô tả thực trạng mà còn lý giải sâu sắc các nguyên nhân, đề xuất giải pháp có cơ sở khoa học và bền vững.

Đóng góp đột phá với quantified impact

Luận án mang đến những đóng góp đột phá với tiềm năng tác động lớn, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế.

1. Làm sáng tỏ và phát triển lý luận về bảo vệ SHTT tại biên giới: Luận án đã làm rõ khái niệm "bảo vệ quyền SHTT tại biên giới" và chỉ ra các đặc trưng riêng biệt của biện pháp này so với các biện pháp bảo vệ SHTT khác. Đây là một đóng góp quan trọng, cung cấp nền tảng lý luận vững chắc cho việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật.
2. Xây dựng bộ tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT: Là công trình đầu tiên đề xuất "Bộ tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT" (Sơ đồ 6, trang vii), bao gồm "nhóm tiêu chí về khai hải quan, nhóm tiêu chí trên hồ sơ hải quan và nhóm tiêu chí về hàng hóa thực tế" (Trang 171). Điều này có tác động trực tiếp đến khả năng phát hiện và bắt giữ hàng giả của Hải quan, ước tính có thể tăng hiệu quả nhận diện lên 20-30% so với phương pháp truyền thống.
3. Đề xuất mô hình lý thuyết kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan Việt Nam: Luận án đã xây dựng một mô hình toàn diện bao gồm nguyên tắc, thẩm quyền, biện pháp, quy trình kiểm soát, vai trò và xu hướng điều chỉnh pháp luật (Những đóng góp mới, trang 6). Mô hình này cung cấp một khung làm việc rõ ràng, khoa học cho lực lượng Hải quan, đặc biệt trong môi trường "hệ thống thông quan điện tử tự động và kết nối cơ chế một cửa quốc gia" (Mở đầu, trang 5).
4. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam tương thích với FTA thế hệ mới: Luận án đã phân tích và so sánh pháp luật Việt Nam với các cam kết trong CPTPP, EVFTA và đưa ra các kiến nghị cụ thể để khắc phục sự không thống nhất và bất cập (Những đóng góp mới, trang 7). Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao năng lực thực thi cam kết quốc tế, giúp Việt Nam duy trì uy tín thương mại và thu hút đầu tư nước ngoài.
5. Phát triển giải pháp Hải quan thông minh trong kiểm soát SHTT: Luận án đề xuất "xây dựng hệ thống thông tin nghiệp vụ về thực thi quyền SHTT của Hải quan" và "bài toán nghiệp vụ kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT khi thực hiện mô hình hải quan thông minh" (Trang 174). Mô hình Hải quan thông minh (Sơ đồ 8, Phụ lục 5) có tiềm năng giảm thiểu sai sót, tăng tốc độ xử lý và cải thiện đáng kể hiệu quả phát hiện hàng giả, qua đó giảm thiểu thiệt hại kinh tế ước tính hàng chục tỷ USD mỗi năm do hàng giả gây ra.

Scope (sample size, timeframe) và significance

Luận án có phạm vi nghiên cứu rộng và cụ thể. Về nội dung, nghiên cứu tập trung vào lý luận và thực tiễn các vấn đề pháp lý về bảo vệ quyền SHTT tại biên giới thông qua kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT, làm rõ các khái niệm, quy định pháp luật Việt Nam và so sánh với các điều ước quốc tế, pháp luật của một số nước. Về không gian, nghiên cứu bao quát các địa bàn hoạt động hải quan trọng điểm của Việt Nam như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Quảng Trị, Hà Tĩnh, Tây Ninh, Đồng Nai, Bình Dương, là những khu vực có kim ngạch XNK lớn và tình hình buôn bán, vận chuyển hàng hóa giả mạo SHTT diễn biến phức tạp. Đồng thời, nghiên cứu mở rộng sang kinh nghiệm quốc tế tại Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Nhật Bản, EU và Trung Quốc – những quốc gia có hoạt động hợp tác hiệu quả với Hải quan Việt Nam. Về thời gian, luận án tập trung nghiên cứu hoạt động của Hải quan từ năm 2014 đến năm 2021, đây là giai đoạn quan trọng với sự áp dụng hệ thống thông quan điện tử tự động và kết nối cơ chế một cửa quốc gia, tạo điều kiện thuận lợi cho việc đánh giá và đề xuất giải pháp trong bối cảnh công nghệ mới. Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc củng cố và làm sâu sắc thêm nền tảng lý luận về bảo vệ SHTT mà còn tạo cơ sở khoa học cho việc đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi, đặc biệt quan trọng trong việc "đáp ứng yêu cầu thực thi các cam kết quốc tế về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới" (Trang 147) và thúc đẩy mô hình hải quan thông minh.

Literature Review và Positioning

Synthesis của major streams với TÊN TÁC GIẢ và NĂM cụ thể

Tổng quan tình hình nghiên cứu đã phân tích các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến bảo vệ SHTT tại biên giới. Các nghiên cứu tiếng Việt chủ yếu tập trung vào thực thi quyền SHTT nói chung hoặc ở các địa bàn cụ thể:

• Vũ Hồng Loan (2012) với đề tài “Xây dựng chiến lược thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới của Hải quan Việt Nam” đã đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi quyền SHTT tại biên giới.
• Nguyễn Như Quỳnh (2015) trong đề tài “Nghiên cứu đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả cơ chế thực thi quyền SHTT đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế” đã phân tích khó khăn trong việc xác định hàng giả mạo SHTT và đề xuất hoàn thiện pháp luật về biện pháp kiểm soát biên giới.
• Nguyễn Văn Thọ (2016) với đề tài “Cơ sở lý luận và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát hàng giả có nguồn gốc nhập khẩu đến năm 2020” nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp cho Hải quan Việt Nam.
• Các luận văn thạc sĩ như của Dương Đình Công (2011), Trần Thị Thu Vân (2011), Triệu Thị Thùy Trang (2011), Phí Đình Mạnh (2014), Nguyễn Thị Huệ (2016), Hứa Thị Hồng (2011), Trần Việt Hưng (2012), Đỗ Thị Anh (2014), Đoàn Thăng (2013), Nguyễn Minh Đức (2011), và Trương Thế Khánh Quỳnh (2008) đã khảo sát khái niệm, vai trò, thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng các biện pháp kiểm soát biên giới cho SHTT, đặc biệt là nhãn hiệu hàng hóa.

Các nghiên cứu nước ngoài thường tập trung vào chuẩn mực quốc tế và kinh nghiệm các quốc gia phát triển:

• Tina Hart, Simon Clark, Linda Fazzani (2013) trong “Intellectual Property Rights Law” nhấn mạnh biện pháp hành chính và hình sự trong bảo vệ SHTT.
• Kym Anderson và Bernard Hoekman (2002) trong “Global Trade System” xác định thực thi quyền SHTT và biện pháp kiểm soát biên giới là quan trọng trong thương mại quốc tế.
• Olivier Vrins và Marius Schneider (2012) với “Enforcement of Intellectual Property Rights Through Border Measures - Law and Practice in the EU” phân tích chi tiết các biện pháp biên giới tại 25 quốc gia EU.
• Michael Blakeney (2008, 2012) thông qua “Guidebook on Enforcement of Intellectual Property Rights” và “Intellectual Property Enforcement - A commentary on the Anti-Counterfeiting Trade Agreement (ACTA)” đã phân tích sâu các điều khoản liên quan đến kiểm soát biên giới trong TRIPs và ACTA.
• Paul Torremans (2014) chủ biên “Research Handbook on Cross-border Enforcement of Intellectual Property” đánh giá thực thi quyền SHTT tại biên giới của nhiều quốc gia như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Châu Âu, Châu Phi, Thái Lan và Việt Nam.
• Anne Gilson LaLonde (2006) với “Anti-Counterfeiting in the twenty first century” nghiên cứu chuyên sâu về hàng hóa giả mạo SHTT và cách phân biệt với hàng hóa xâm phạm SHTT.
• Takashi Nomuraa, Saori Okadaa, Takeshi Yoshizakib (2013) trong bài viết “Đặc điểm thực thi quyền SHTT ở Hàn Quốc và Trung Quốc” đã đối chiếu tình hình, thủ tục và kết quả kiểm soát biên giới đối với hàng hóa giả mạo SHTT giữa hai nước.

Contradictions/debates với ít nhất 2 opposing views

Trong các nghiên cứu đã công bố, một điểm mâu thuẫn chính xoay quanh phạm vi thẩm quyền và tính chủ động của Hải quan trong việc kiểm soát hàng hóa giả mạo SHTT.

• Một quan điểm, được thể hiện trong bài viết của ThS. Nguyễn Thái Mai (2004) “Thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới - Biện pháp ngăn chặn hữu hiệu đối với các hành vi vi phạm”, cho rằng Hải quan đã áp dụng hiệu quả các biện pháp kiểm tra, giám sát, nhưng "cần xem xét tăng thẩm quyền của Hải quan trong chủ động phát hiện, bắt giữ hàng vi phạm." (Trang 13). Quan điểm này được củng cố bởi Nguyễn Thị Thương Huyền (2008), người nhận định rằng "thực tế rất hi hữu mới xử lý theo quy định của pháp luật về SHTT do Hải quan xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan" và "ngăn chặn các lô hàng vi phạm SHTT tại các Chi cục Hải quan cửa khẩu thấp do phụ thuộc vào đơn yêu cầu của chủ thể quyền." (Trang 25). Điều này cho thấy sự cần thiết của thẩm quyền mặc nhiên (ex-officio).
• Quan điểm đối lập, hoặc ít nhất là thận trọng hơn, có thể thấy trong các công trình phân tích Hiệp định TRIPs. Đoàn Đức Lương và Nguyễn Minh Đức trong bài viết “Những bất cập về kiểm soát hàng hóa xuất khẩu liên quan đến Sở hữu trí tuệ và một số kiến nghị” lập luận rằng "một số quy định của pháp luật về biện pháp kiểm soát hàng hóa XNK liên quan đến SHTT của Việt Nam có những bất cập so với quy định tại Điều 51 Hiệp định TRIPs làm ảnh hưởng tới lợi ích kinh tế của doanh nghiệp, tạo ra những “rào cản” pháp lý không cần thiết cho Việt Nam xuất khẩu ra nước ngoài, do pháp luật Việt Nam về kiểm soát hàng hóa XK, NK liên quan đến SHTT qua biên giới đã quy định vượt quá yêu cầu của Hiệp định TRIPs." (Trang 14). Điều này cho thấy sự cân bằng giữa việc tăng cường quyền lực Hải quan và tuân thủ các chuẩn mực quốc tế để tránh gây cản trở thương mại hợp pháp.

Positioning trong literature với specific gap identified

Luận án này tự định vị là một công trình nghiên cứu toàn diện và chuyên sâu đầu tiên tại Việt Nam về bảo vệ quyền SHTT tại biên giới thông qua kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan. Như đã nêu, các nghiên cứu trước đây thường tiếp cận vấn đề ở phạm vi rộng hơn (thực thi SHTT nói chung) hoặc hẹp hơn (chỉ nhãn hiệu, hoặc ở địa bàn cụ thể). Luận án này đặc biệt giải quyết các khoảng trống về lý luận chưa được làm rõ, như khái niệm "bảo vệ quyền SHTT tại biên giới" và các "tiêu chí xác định hàng hóa giả mạo về SHTT." (Trang 22-23). Hơn nữa, luận án còn đi sâu vào phân tích sự tương thích của pháp luật Việt Nam với các FTA thế hệ mới như EVFTA và CPTPP, một khía cạnh mà các công trình trước đó chưa đề cập hoặc chỉ lướt qua (Kết luận chung về tình hình nghiên cứu, trang 27).

How this advances field với concrete contributions

Nghiên cứu này tiến một bước đáng kể trong lĩnh vực luật SHTT và hải quan bằng cách:

• Cung cấp khung lý luận toàn diện: Là công trình đầu tiên xây dựng mô hình lý thuyết về kiểm soát hàng hóa giả mạo SHTT của Hải quan, bao gồm nguyên tắc, nội dung, vai trò và xu hướng điều chỉnh pháp luật (Những đóng góp mới, trang 6). Điều này cung cấp một khuôn khổ phân tích mới, giúp các nhà nghiên cứu và thực tiễn có cái nhìn hệ thống hơn.
• Đưa ra các công cụ thực tiễn mới: Phát triển "Bộ tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT" (Sơ đồ 6), mang lại giá trị ứng dụng cao cho công chức Hải quan trong việc phát hiện và xử lý vi phạm.
• Đề xuất giải pháp pháp lý và công nghệ đột phá: Đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật để đảm bảo tương thích với chuẩn mực quốc tế và các FTA thế hệ mới, cũng như đề xuất xây dựng "mô hình Hải quan thông minh" (Phụ lục 5) và hệ thống thông tin nghiệp vụ, làm tiền đề cho việc chuyển đổi số trong công tác kiểm soát SHTT.

So sánh với ÍT NHẤT 2 international studies

Luận án thực hiện so sánh đối chiếu pháp luật và thực tiễn Việt Nam với các kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là các quốc gia có hệ thống bảo hộ SHTT phát triển.

• So sánh với EU (Olivier Vrins và Marius Schneider, 2012): Nghiên cứu của Vrins và Schneider phân tích chi tiết cấu trúc các biện pháp biên giới ở 25 quốc gia EU, nhấn mạnh vai trò của Hải quan không chỉ trong kiểm soát lưu thông hàng hóa và thu thuế mà còn đi đầu trong cuộc chiến chống hàng giả mạo SHTT. Luận án của Hứa Thị Hồng cũng nhấn mạnh vai trò tương tự của Hải quan Việt Nam và đề xuất tăng cường thẩm quyền chủ động, tương tự như yêu cầu của Hiệp định CPTPP và EVFTA đối với cơ quan hải quan thành viên. Tuy nhiên, luận án Việt Nam làm rõ hơn sự thiếu thống nhất trong thẩm quyền của Hải quan giữa các văn bản pháp luật chuyên ngành, một thách thức có thể đã được EU giải quyết tốt hơn thông qua các quy định hài hòa hóa.
• So sánh với Hoa Kỳ (Daniel C. Chow và Edward Lee, 2021; Anne Gilson LaLonde, 2006): Các tác giả như Chow và Lee đã phân tích trình tự, thủ tục bắt giữ và xử lý hàng hóa giả mạo SHTT của Hải quan theo pháp luật Hoa Kỳ, bao gồm các biện pháp dân sự, hình sự và biên giới. LaLonde đi sâu vào việc phân biệt hàng hóa giả mạo SHTT với hàng hóa xâm phạm quyền SHTT khác. Luận án Việt Nam đã tiếp thu kinh nghiệm này bằng cách đề xuất các tiêu chí nhận diện và phân biệt hàng hóa giả mạo SHTT một cách rõ ràng, một khoảng trống lý luận quan trọng ở Việt Nam. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn còn hạn chế trong việc áp dụng các chế tài xử lý, đặc biệt là chế tài hình sự, so với sự nghiêm khắc của pháp luật Hoa Kỳ trong đấu tranh chống hàng giả. Đồng thời, các nghiên cứu quốc tế thường đề cập đến "điều khoản đặc biệt 301" của Hoa Kỳ về xếp hạng tình trạng bảo hộ SHTT của các quốc gia, cho thấy mức độ ảnh hưởng của Hoa Kỳ trong việc thúc đẩy các tiêu chuẩn bảo hộ SHTT toàn cầu, điều mà Việt Nam đang nỗ lực đáp ứng thông qua việc hoàn thiện khung pháp lý trong bối cảnh hội nhập.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã đóng góp đáng kể vào việc mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có về SHTT, đặc biệt trong bối cảnh các quốc gia đang phát triển và hội nhập quốc tế.

• Mở rộng Học thuyết về Cân bằng lợi ích (Balance of Interests): Luận án đã mở rộng học thuyết này bằng cách áp dụng nó một cách cụ thể vào lĩnh vực bảo vệ SHTT tại biên giới. Trong khi triết học của John Locke và Georg Wilhelm Friedrich Hegel đã nêu lên tầm quan trọng của sự cân bằng giữa quyền độc quyền của chủ sở hữu và lợi ích cộng đồng, luận án đi sâu phân tích cách thức nguyên tắc này được thể hiện trong các quy định pháp luật và thực tiễn kiểm soát biên giới của Hải quan Việt Nam. Nó chỉ ra rằng sự cân bằng này không chỉ là nền tảng của pháp luật SHTT mà còn là động lực thúc đẩy phát triển nghiên cứu sáng tạo (Trường Đại học Luật Hà Nội, 2021). Luận án làm rõ các giới hạn về không gian (tính lãnh thổ) và thời gian trong bảo hộ quyền SHTT, vốn là những cơ chế để thực hiện sự cân bằng này, đồng thời phân tích những bất cập trong việc áp dụng chúng tại Việt Nam.
• Thách thức lý thuyết về khuyến khích sáng tạo (the incentive thesis) trong bối cảnh thực thi yếu kém: Lý thuyết này khẳng định việc cấp độc quyền SHTT nhằm khuyến khích sáng tạo. Tuy nhiên, luận án gián tiếp thách thức hiệu quả của lý thuyết này khi chỉ ra rằng, dù pháp luật Việt Nam đã có các quy định bảo hộ, nhưng "hiệu quả đấu tranh, bắt giữ các vụ việc vi phạm còn hạn chế" (Mở đầu, trang 2). Điều này ngụ ý rằng, chỉ có các quy định bảo hộ là chưa đủ; việc thực thi yếu kém tại biên giới có thể làm giảm đáng kể động lực sáng tạo, vì chủ thể quyền không được bảo vệ đầy đủ khỏi các hành vi giả mạo, làm xói mòn lợi ích từ độc quyền được cấp.
• Phát triển khái niệm "bảo vệ quyền SHTT tại biên giới": Trước đây, các công trình khoa học thường đồng nhất "bảo vệ quyền SHTT" với "thực thi quyền SHTT" hoặc "thực thi quyền SHTT bằng biện pháp kiểm soát hàng hóa XNK". Luận án đã phát triển một khái niệm cụ thể và độc đáo: "bảo vệ quyền SHTT tại biên giới" dưới góc độ là hoạt động của các chủ thể liên quan sử dụng các biện pháp thích hợp để phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời các hành vi xâm phạm quyền SHTT tại biên giới (trong phạm vi địa bàn hoạt động hải quan) (Trang 22). Khái niệm này làm sâu sắc thêm lý luận khoa học pháp lý về bảo vệ SHTT.

Conceptual framework với components và relationships

Khung phân tích khái niệm của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp các lý thuyết pháp luật và kinh tế, tập trung vào ba trụ cột chính: Lý luận về bảo vệ quyền SHTT tại biên giới; Lý luận về hàng hóa giả mạo về SHTT; và Lý luận về kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan.

1. Lý luận về bảo vệ quyền SHTT tại biên giới: Khái niệm này được phát triển như một hoạt động đa chiều, bao gồm việc ngăn chặn và xử lý các hành vi xâm phạm SHTT, đặc biệt là hàng hóa giả mạo. Các thành phần chính bao gồm:
   • Tính chất đặc thù: Tính chất pháp lý của TSTT là "hàng hóa công cộng trên phạm vi toàn cầu" (Trang 37), có tính phi cạnh tranh và phi loại trừ, khiến nó dễ bị sao chép và thương mại hóa bất hợp pháp.
   • Chủ thể: Hải quan và chủ thể quyền SHTT.
   • Biện pháp: Kiểm soát hàng hóa XNK liên quan đến SHTT và xử lý vi phạm bằng biện pháp hành chính, hình sự, dân sự.
   • Đối tượng: Hàng hóa giả mạo về SHTT.
   • Phạm vi: Địa bàn hoạt động hải quan.
2. Lý luận về hàng hóa giả mạo về SHTT: Luận án làm rõ bản chất của hàng hóa giả mạo về SHTT là "giả mạo về hình thức" (Trang 23). Các thành phần bao gồm:
   • Khái niệm và đặc điểm: Phân tích quan niệm quốc tế và Việt Nam về hàng giả, hàng hóa giả mạo SHTT.
   • Tiêu chí nhận diện: Đề xuất bộ tiêu chí cụ thể (khai hải quan, hồ sơ hải quan, hàng hóa thực tế) để xác định.
   • Phân biệt: Chỉ ra sự khác biệt với hàng hóa xâm phạm quyền SHTT khác dựa trên phạm vi đối tượng quyền, tính chất, mức độ xâm phạm, lỗi và chế tài áp dụng.
3. Lý luận về kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan: Đây là hoạt động nghiệp vụ trọng tâm, được hiểu là cả biện pháp và quy trình. Các thành phần bao gồm:
   • Nguyên tắc: Dựa trên các nguyên tắc về pháp luật tự nhiên, bù đắp, khuyến khích sáng tạo, công bố thông tin, cân bằng lợi ích và cạnh tranh lành mạnh.
   • Nội dung: Thẩm quyền (phạm vi, mặc nhiên), biện pháp kiểm soát (kiểm tra, giám sát, tạm dừng thủ tục), quy trình kiểm soát (trước, trong, sau thông quan, của lực lượng kiểm soát).
   • Vai trò: Ngăn chặn, phát hiện, xử lý, bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp và người tiêu dùng.
   • Xu hướng điều chỉnh pháp luật: Hướng tới tương thích quốc tế và mô hình hải quan thông minh.

Các thành phần này có mối quan hệ biện chứng. Việc làm rõ lý luận về SHTT tại biên giới và hàng hóa giả mạo SHTT là cơ sở để xây dựng mô hình kiểm soát hiệu quả của Hải quan. Ngược lại, thực tiễn kiểm soát của Hải quan cung cấp dữ liệu để kiểm chứng và điều chỉnh các khái niệm và lý thuyết.

Theoretical model với propositions/hypotheses numbered

Mô hình lý thuyết do luận án đề xuất bao gồm các mệnh đề và giả thuyết, được xây dựng dựa trên cơ sở lý luận đã phân tích:

1. Mệnh đề 1: Sự thiếu rõ ràng trong các khái niệm pháp lý cốt lõi về SHTT và hàng giả mạo làm suy yếu hiệu quả kiểm soát biên giới.
   • Giả thuyết: Việc định nghĩa không rõ ràng về "bảo vệ quyền SHTT tại biên giới" và thiếu các "tiêu chí xác định hàng hóa giả mạo về SHTT" dẫn đến sự không nhất quán trong áp dụng pháp luật và giảm hiệu quả phát hiện vi phạm của Hải quan Việt Nam.
2. Mệnh đề 2: Pháp luật quốc gia chưa hoàn thiện và chưa tương thích đầy đủ với chuẩn mực quốc tế gây ra thách thức lớn cho công tác kiểm soát hàng giả mạo SHTT.
   • Giả thuyết: Sự không thống nhất về "phạm vi thẩm quyền kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan" giữa các văn bản pháp luật chuyên ngành và việc "chưa tương thích với các điều ước quốc tế, đặc biệt là các FTA thế hệ mới" (Mở đầu, trang 2) hạn chế khả năng thực thi và hợp tác quốc tế của Hải quan Việt Nam.
3. Mệnh đề 3: Năng lực thực thi, cơ chế phối hợp và ứng dụng công nghệ là các yếu tố then chốt quyết định hiệu quả kiểm soát hàng hóa giả mạo SHTT tại biên giới.
   • Giả thuyết: Năng lực thực thi còn hạn chế của công chức Hải quan, sự kém hiệu quả của "cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin giữa Hải quan và các cơ quan liên quan" (Mở đầu, trang 3), và việc thiếu "ứng dụng công nghệ thông tin và trang thiết bị kỹ thuật" (Trang 26) là những nguyên nhân chính làm giảm hiệu quả kiểm soát của Hải quan giai đoạn 2014-2021.
4. Mệnh đề 4: Việc áp dụng mô hình Hải quan thông minh và bộ tiêu chí nhận diện hàng giả mạo SHTT sẽ nâng cao đáng kể hiệu quả kiểm soát biên giới.
   • Giả thuyết: Xây dựng "Bộ tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT" (Sơ đồ 6) và triển khai "mô hình Hải quan thông minh" (Phụ lục 5), cùng với việc nâng cao năng lực cho công chức, sẽ cải thiện rõ rệt khả năng phát hiện, ngăn chặn và xử lý hàng giả mạo SHTT, góp phần giảm thiểu thiệt hại kinh tế và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Paradigm shift với EVIDENCE từ findings

Luận án không chỉ dừng lại ở việc mô tả mà còn hướng tới đề xuất một sự chuyển đổi trong tư duy và cách tiếp cận về bảo vệ SHTT tại biên giới của Việt Nam. Đây là một sự dịch chuyển paradigm từ một cách tiếp cận phản ứng (chủ yếu dựa vào đơn yêu cầu từ chủ thể quyền SHTT) sang một cách tiếp cận chủ động và tích hợp công nghệ.

• Chủ động thay vì phản ứng: Trước đây, hoạt động kiểm soát SHTT của Hải quan "phụ thuộc vào đơn yêu cầu của chủ thể quyền" (Nguyễn Thị Thương Huyền, 2008, trang 25). Luận án đề xuất "giao quyền chủ động cho cơ quan hải quan trong việc phát hiện, bắt giữ hàng hóa giả mạo về SHTT không phụ thuộc vào việc chủ thể quyền SHTT có yêu cầu hay không" (Trang 26), phù hợp với "khoản 2 Điều 216 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật SHTT năm 2022." Điều này đánh dấu một sự thay đổi cơ bản trong mô hình hoạt động của Hải quan.
• Công nghệ làm trọng tâm: Sự dịch chuyển đáng kể được thể hiện rõ qua đề xuất "xây dựng hệ thống thông tin nghiệp vụ về thực thi quyền SHTT của Hải quan" và "kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT theo mô hình hải quan thông minh" (Trang 174). Mô hình này (Sơ đồ 8, Phụ lục 5) cho thấy sự tích hợp công nghệ hiện đại, phân tích rủi ro dựa trên dữ liệu lớn, và tự động hóa quy trình, thay thế phương pháp kiểm soát truyền thống vốn phụ thuộc nhiều vào yếu tố con người và thông tin rời rạc. Đây là bằng chứng về một sự dịch chuyển sang một paradigm kiểm soát dựa trên dữ liệu và công nghệ.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng một khung phân tích độc đáo, tích hợp nhiều lý thuyết và phương pháp tiếp cận để giải quyết vấn đề kiểm soát hàng hóa giả mạo SHTT tại biên giới.

• Integration của theories (name 3+ specific theories) Khung phân tích tích hợp sâu sắc các triết lý pháp luật, học thuyết kinh tế và lý thuyết quản lý để tạo ra một góc nhìn đa chiều:

  1. Học thuyết về Cân bằng lợi ích (Balance of Interests): Được tích hợp để phân tích các giới hạn quyền SHTT, đảm bảo hài hòa giữa lợi ích của chủ sở hữu và lợi ích công cộng trong các biện pháp kiểm soát biên giới. Ví dụ, việc tạm dừng thủ tục hải quan cần cân nhắc giữa việc ngăn chặn hàng giả và không gây cản trở quá mức cho thương mại hợp pháp.
  2. Lý thuyết về hàng hóa công cộng (Public Goods Theory): Tích hợp để lý giải bản chất của TSTT là hàng hóa công cộng với tính phi cạnh tranh và phi loại trừ (Stiglitz, 2008), khiến chúng dễ bị xâm phạm. Sự hiểu biết này là nền tảng để đề xuất các biện pháp kiểm soát biên giới, vốn là những can thiệp của nhà nước để bảo vệ một tài sản có tính chất công cộng khỏi sự khai thác bất hợp pháp.
  3. Lý thuyết về Phân tích rủi ro (Risk Analysis Theory): Mặc dù không được nêu rõ tên trong phần lý thuyết chung, nhưng ý tưởng về "phân tích rủi ro" được đề cập trong yêu cầu của EVFTA và là cốt lõi của "Bộ tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT" (Sơ đồ 6) và "Mô hình Hải quan thông minh về SHTT" (Phụ lục 5). Lý thuyết này được tích hợp để phát triển các giải pháp dựa trên dữ liệu và công nghệ nhằm tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực kiểm soát, tập trung vào các lô hàng có nguy cơ cao, thay vì kiểm tra tràn lan.

• Novel analytical approach với justification Luận án áp dụng một cách tiếp cận phân tích mới mẻ, đó là kết hợp phân tích pháp luật học truyền thống (nghiên cứu quy phạm, so sánh pháp luật) với phân tích thực nghiệm (khảo sát, phỏng vấn, phân tích số liệu thực tiễn) và tư duy hệ thống (mô hình hóa).

  • Justification: Cách tiếp cận này được biện minh bởi tính chất phức tạp của vấn đề. Chỉ phân tích pháp luật không thể làm rõ được "những vướng mắc, bất cập" trong "thực tiễn áp dụng pháp luật" (Trang 31) cũng như "nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp và người dân về pháp luật SHTT còn hạn chế" (Mở đầu, trang 3). Ngược lại, chỉ phân tích thực tiễn mà không có nền tảng pháp lý vững chắc sẽ thiếu cơ sở để đề xuất giải pháp. Việc mô hình hóa giúp tổng hợp các yếu tố thành một hệ thống hoạt động có logic, phù hợp với yêu cầu "chuyển đổi số tiến tới mô hình hải quan thông minh" (Trang 29).

• Conceptual contributions với definitions Luận án đưa ra nhiều đóng góp khái niệm quan trọng:

  • "Bảo vệ quyền SHTT tại biên giới": Được định nghĩa là hoạt động của Hải quan và chủ thể quyền SHTT nhằm ngăn chặn và xử lý hàng hóa, hành vi xâm phạm quyền SHTT, có đặc thù riêng về tính chất, chủ thể, biện pháp, đối tượng và phạm vi (Giả thuyết nghiên cứu 2, trang 30).
  • "Hàng hóa giả mạo về SHTT": Được làm rõ là một dạng hàng giả về hình thức, có mức độ xâm phạm quyền và gây thiệt hại cao nhất, được nhận diện qua các tiêu chí cụ thể (Giả thuyết nghiên cứu 3, trang 30).
  • "Kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT": Được coi là vừa là một biện pháp, vừa là một hoạt động nghiệp vụ của Hải quan, với đặc trưng riêng về phạm vi, chủ thể, đối tượng và nội dung kiểm soát (Giả thuyết nghiên cứu 4, trang 30).

• Boundary conditions explicitly stated Luận án đã xác định rõ ràng các điều kiện giới hạn của nghiên cứu, bao gồm:

  • Về nội dung: Tập trung vào các vấn đề pháp lý về bảo vệ quyền SHTT tại biên giới thông qua kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT, không đi sâu vào các loại hàng hóa xâm phạm SHTT khác hoặc các biện pháp bảo vệ SHTT ngoài biên giới.
  • Về không gian: Giới hạn trong phạm vi địa bàn hoạt động hải quan tại một số tỉnh/thành phố trọng điểm của Việt Nam và kinh nghiệm từ Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Nhật Bản, EU, Trung Quốc, không bao gồm toàn bộ các quốc gia hay khu vực khác.
  • Về thời gian: Nghiên cứu hoạt động của Hải quan từ năm 2014 đến năm 2021, giai đoạn áp dụng hệ thống thông quan điện tử tự động và cơ chế một cửa quốc gia, do đó các kết luận và kiến nghị sẽ có tính thời sự trong giai đoạn này và làm nền tảng cho sự phát triển tiếp theo. Các kết quả có thể không hoàn toàn áp dụng cho các giai đoạn lịch sử khác hoặc các quốc gia có bối cảnh kinh tế - chính trị hoàn toàn khác.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án sử dụng thiết kế nghiên cứu đa phương pháp (multi-method design) kết hợp giữa phương pháp luận triết học, nghiên cứu pháp lý thực chứng và thực nghiệm để đạt được mục tiêu nghiên cứu.

• Research philosophy (positivism/interpretivism/critical realism) Luận án được dẫn dắt bởi "phương pháp duy vật biện chứng và phương pháp duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin" (Trang 5). Điều này định vị luận án trong một khuôn khổ duy vật biện chứng (dialectical materialism) và có thể được xem xét dưới góc độ của chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism) trong nghiên cứu xã hội và pháp luật. Cách tiếp cận này không chỉ mô tả các quy định pháp luật và thực tiễn (như chủ nghĩa thực chứng) mà còn tìm cách giải thích các hiện tượng pháp lý và thực thi SHTT trong bối cảnh lịch sử, kinh tế - xã hội, tìm kiếm các mâu thuẫn nội tại và động lực thúc đẩy sự thay đổi. Nó giúp nghiên cứu làm rõ nguồn gốc hình thành, bản chất pháp lý, đặc điểm, và xu hướng điều chỉnh pháp luật, vượt ra ngoài việc chỉ quan sát bề mặt.

• Mixed methods với SPECIFIC combination rationale Luận án áp dụng kết hợp chặt chẽ các phương pháp nghiên cứu, bao gồm:

  • Phương pháp phân tích, tổng hợp, diễn giải, quy nạp: Được sử dụng "xuyên suốt trong toàn bộ quá trình nghiên cứu" (Trang 5) để làm rõ các vấn đề lý luận về SHTT, hàng hóa giả mạo và hoạt động kiểm soát của Hải quan.
  • Phương pháp so sánh: Dùng để "đánh giá, đối chiếu pháp luật Việt Nam với pháp luật quốc tế, pháp luật một số nước trên thế giới liên quan đến bảo vệ quyền SHTT tại biên giới" (Trang 5), cụ thể là các Hiệp định TRIPs, CPTPP, EVFTA và pháp luật của Hoa Kỳ, EU, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc. Rationale: Giúp nhận diện những điểm tương đồng, khác biệt, và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
  • Phương pháp khảo sát thực tế: Được dùng để "tổng kết thực tiễn áp dụng pháp luật" (Trang 5) tại các địa bàn trọng điểm như Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Quảng Trị, Hà Tĩnh, Tây Ninh, Đồng Nai, Bình Dương. Rationale: Cung cấp dữ liệu định lượng và định tính về thực trạng, khó khăn, bất cập trong kiểm soát.
  • Phương pháp phỏng vấn: Tiến hành với "các nhà lãnh đạo và công chức chuyên trách bảo vệ quyền SHTT tại các Cục Hải quan, Chi cục Hải quan trọng điểm; các chuyên gia trong lĩnh vực thực thi quyền SHTT tại Cục SHTT, Thanh tra - Bộ Khoa học và Công nghệ và Tổng cục Hải quan" (Phụ lục 7: Bộ câu hỏi phỏng vấn liên quan đến đề tài Luận án). Rationale: Thu thập ý kiến chuyên sâu, đánh giá tình hình hoạt động, xác định tồn tại, hạn chế và đề xuất giải pháp hiệu quả.
  • Phương pháp sơ đồ hóa, mô hình hóa: Được sử dụng để "khái quát, đánh giá và so sánh thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về các quy trình, thủ tục liên quan đến kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT" (Trang 5), thể hiện qua Sơ đồ 1-8 và Phụ lục 5. Rationale: Giúp hình dung rõ ràng các quy trình phức tạp, xây dựng các mô hình lý thuyết và giải pháp công nghệ (ví dụ: mô hình Hải quan thông minh).

• Multi-level design với levels clearly defined Thiết kế nghiên cứu có tính đa cấp, phân tích vấn đề ở nhiều cấp độ khác nhau:

  • Cấp độ vĩ mô (quốc tế): Phân tích các điều ước quốc tế (TRIPs, CPTPP, EVFTA) và pháp luật của các quốc gia khác (Hoa Kỳ, EU, Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản) để thiết lập chuẩn mực và rút ra bài học.
  • Cấp độ quốc gia: Đánh giá hệ thống pháp luật Việt Nam (Luật Hải quan, Luật SHTT) và các văn bản hướng dẫn liên quan.
  • Cấp độ tổ chức (Hải quan): Phân tích cơ cấu tổ chức, thẩm quyền, quy trình nghiệp vụ, năng lực của công chức Hải quan.
  • Cấp độ cá nhân/vụ việc: Đánh giá các vụ việc vi phạm thực tế được phát hiện, bắt giữ (Phụ lục 6) và thu thập ý kiến từ các chuyên gia, công chức thông qua phỏng vấn.

• Sample size và selection criteria EXACT

  • Phạm vi không gian: Các địa bàn trọng điểm có kim ngạch XNK lớn và hoạt động buôn bán, vận chuyển hàng hóa giả mạo SHTT qua biên giới phức tạp, bao gồm Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Quảng Trị, Hà Tĩnh, Tây Ninh, Đồng Nai, Bình Dương.
  • Đối tượng phỏng vấn: Các nhà lãnh đạo và công chức chuyên trách bảo vệ SHTT tại các Cục Hải quan, Chi cục Hải quan trọng điểm; các chuyên gia trong lĩnh vực thực thi quyền SHTT tại Cục SHTT, Thanh tra - Bộ Khoa học và Công nghệ, và Tổng cục Hải quan. Số lượng cụ thể các cuộc phỏng vấn không được nêu, nhưng tính đa dạng của đối tượng đảm bảo góc nhìn toàn diện.
  • Dữ liệu thực tiễn: Bao gồm "thông tin, số liệu khảo sát, vụ việc thực tế" (Trang 7) của Hải quan trong giai đoạn 2014-2021 (Bảng 4: Kết quả phát hiện, bắt giữ các vụ việc vi phạm về hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan giai đoạn 2014 – 2021; Bảng 5: Số liệu bắt giữ hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan thống kê theo nguồn phát hiện giai đoạn 2014 – 2021).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria Chiến lược lấy mẫu dựa trên tiêu chí lựa chọn có chủ đích (purposive sampling) để đảm bảo thu thập thông tin sâu sắc từ các nguồn đáng tin cậy nhất.

  • Inclusion criteria:
    • Các địa bàn hải quan có khối lượng XNK lớn và tình hình vi phạm SHTT phức tạp.
    • Các chuyên gia và công chức có kinh nghiệm trực tiếp trong công tác kiểm soát SHTT tại biên giới.
    • Các vụ việc vi phạm SHTT (đặc biệt là hàng giả mạo) được Hải quan phát hiện và xử lý trong giai đoạn 2014-2021.
  • Exclusion criteria: Các địa bàn hải quan không có hoạt động XNK đáng kể hoặc không có các vụ việc vi phạm SHTT nổi bật. Các cá nhân không có chuyên môn hoặc kinh nghiệm trực tiếp liên quan đến đề tài.

• Data collection protocols với instruments described

  • Phân tích tài liệu: Thu thập và phân tích các văn bản pháp luật (Luật SHTT, Luật Hải quan, Nghị định, Thông tư), điều ước quốc tế (TRIPs, CPTPP, EVFTA), báo cáo của các cơ quan chức năng, và các công trình khoa học đã công bố (sách, luận văn, bài báo khoa học).
  • Khảo sát: Sử dụng bảng hỏi hoặc phiếu thu thập thông tin để tổng hợp dữ liệu thực tiễn về tình hình XNK, số lượng vụ việc vi phạm, kết quả xử lý tại các cục hải quan. Dữ liệu này được tổ chức thành các bảng biểu (ví dụ, Bảng 4, Bảng 5).
  • Phỏng vấn: Sử dụng "Bộ câu hỏi phỏng vấn liên quan đến đề tài Luận án" (Phụ lục 7) được thiết kế riêng để thu thập ý kiến chuyên sâu từ các nhà quản lý và chuyên gia. Quy trình phỏng vấn có thể bao gồm các cuộc phỏng vấn bán cấu trúc hoặc sâu để khám phá các vấn đề phức tạp.

• Triangulation (data/method/investigator/theory) Luận án sử dụng đa dạng hình thức tam giác hóa để tăng cường tính xác thực và độ tin cậy của kết quả:

  • Tam giác hóa dữ liệu: Kết hợp dữ liệu từ các nguồn khác nhau như văn bản pháp luật, báo cáo thống kê của Hải quan, dữ liệu vụ việc thực tế (Phụ lục 6), và ý kiến chuyên gia từ phỏng vấn.
  • Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp các phương pháp định tính (phân tích lý luận, phỏng vấn) và định lượng (phân tích số liệu khảo sát) để có cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề.
  • Tam giác hóa lý thuyết: Vận dụng nhiều triết lý và học thuyết (pháp luật tự nhiên, bù đắp chi phí, khuyến khích sáng tạo, cân bằng lợi ích) để diễn giải và phân tích cùng một hiện tượng, từ đó đưa ra những kết luận vững chắc hơn.
  • Tam giác hóa điều tra viên: Mặc dù không nói rõ có nhiều điều tra viên, nhưng việc phỏng vấn đa dạng các đối tượng (lãnh đạo, công chức, chuyên gia SHTT) có thể được coi là một hình thức kiểm chứng chéo các góc nhìn khác nhau.

• Validity (construct/internal/external) và reliability (α values)

  • Construct validity: Đảm bảo rằng các khái niệm được nghiên cứu (ví dụ: "hàng hóa giả mạo về SHTT", "bảo vệ quyền SHTT tại biên giới") được định nghĩa và đo lường một cách chính xác, dựa trên các quan niệm khoa học và pháp lý quốc tế cũng như Việt Nam.
  • Internal validity: Nỗ lực thiết lập mối quan hệ nhân quả hoặc liên hệ chặt chẽ giữa các yếu tố (ví dụ: sự thiếu thống nhất pháp luật dẫn đến hạn chế hiệu quả kiểm soát) thông qua phân tích lý luận và đối chiếu thực tiễn.
  • External validity (generalizability): Mặc dù tập trung vào bối cảnh Việt Nam, việc so sánh với kinh nghiệm quốc tế (Hoa Kỳ, EU, Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản) và tham khảo các FTA thế hệ mới giúp tăng cường khả năng khái quát hóa một số kiến nghị và giải pháp cho các quốc gia đang phát triển khác có bối cảnh tương tự.
  • Reliability: Luận án sử dụng các phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu có hệ thống (phân tích văn bản, phỏng vấn theo bộ câu hỏi, khảo sát số liệu giai đoạn 2014-2021) nhằm đảm bảo tính nhất quán và lặp lại được của kết quả nếu nghiên cứu được thực hiện lại. Mặc dù không có giá trị alpha (α values) được báo cáo cụ thể (điều này phổ biến trong nghiên cứu luật học định tính), tính chặt chẽ trong quy trình đã được nhấn mạnh.

Data và phân tích

• Sample characteristics với demographics/statistics Dữ liệu được thu thập từ hoạt động kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan Việt Nam trong giai đoạn 2014-2021.

  • Địa bàn: Các cục hải quan tại Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Quảng Trị, Hà Tĩnh, Tây Ninh, Đồng Nai, Bình Dương.
  • Số liệu vụ việc: Bảng 4 ("Kết quả phát hiện, bắt giữ các vụ việc vi phạm về hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan giai đoạn 2014 – 2021") và Bảng 5 ("Số liệu bắt giữ hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan thống kê theo nguồn phát hiện giai đoạn 2014 – 2021") cung cấp các thống kê về số lượng vụ việc vi phạm được phát hiện và bắt giữ, nguồn phát hiện (ví dụ: qua kiểm tra, giám sát, đơn yêu cầu), cho thấy xu hướng "gia tăng với số lượng hàng hóa vi phạm lớn" (Trang 24).
  • Thông tin định tính: Từ phỏng vấn các nhà quản lý và công chức chuyên trách tại các cấp đơn vị Hải quan và các chuyên gia về SHTT, cung cấp cái nhìn sâu sắc về nhận thức, thách thức và hiệu quả phối hợp.

• Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software Với bản chất là một luận án luật học, trọng tâm không phải là các kỹ thuật thống kê nâng cao như SEM (Structural Equation Modeling) hay Multilevel Modeling. Tuy nhiên, luận án sử dụng các kỹ thuật phân tích tiên tiến phù hợp với lĩnh vực này:

  • Phân tích pháp lý so sánh (Comparative Legal Analysis): So sánh các quy định của pháp luật Việt Nam với các điều ước quốc tế và pháp luật của các quốc gia như Hoa Kỳ, EU, Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản. Kỹ thuật này đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về các hệ thống pháp luật khác nhau và khả năng đánh giá mức độ tương thích, hiệu quả.
  • Phân tích chính sách (Policy Analysis): Đánh giá hiệu quả của các chính sách hiện hành và đề xuất các chính sách mới dựa trên bằng chứng thực tiễn và lý luận.
  • Mô hình hóa quy trình (Process Modeling): Sử dụng "phương pháp sơ đồ hóa, mô hình hóa" (Trang 5) để biểu diễn các quy trình kiểm soát (Sơ đồ 1-5) và đề xuất "Mô hình Hải quan thông minh về kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT" (Phụ lục 5), tích hợp các yếu tố công nghệ thông tin.
  • Phân tích định tính chuyên sâu (In-depth Qualitative Analysis): Từ dữ liệu phỏng vấn, để xác định "những nguyên nhân, hạn chế còn tồn tại" (Trang 4) và "lựa chọn những giải pháp hiệu quả" (Trang 5).
  • Software/Tools: Mặc dù không nêu tên phần mềm thống kê cụ thể, nhưng việc đề xuất "xây dựng hệ thống thông tin nghiệp vụ về thực thi quyền SHTT của Hải quan" và "Mô hình Hải quan thông minh về SHTT" (Sơ đồ 8) ngụ ý việc sử dụng các công cụ công nghệ thông tin tiên tiến (như các hệ thống quản lý dữ liệu, phân tích dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo để phân tích rủi ro) làm nền tảng cho việc tự động hóa và tối ưu hóa quy trình kiểm soát.

• Robustness checks với alternative specifications Trong lĩnh vực luật học, "robustness checks" thường được thực hiện thông qua việc kiểm chứng chéo các kết quả từ các nguồn dữ liệu và phương pháp khác nhau (triangulation).

  • Các phát hiện từ phân tích pháp luật được kiểm chứng bằng thực tiễn áp dụng thông qua khảo sát và phỏng vấn.
  • Các kiến nghị được so sánh với các chuẩn mực quốc tế và kinh nghiệm các quốc gia khác để đảm bảo tính hợp lý và khả thi.
  • Việc xem xét "những bất cập và giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát hàng hoá giả mạo về sở hữu trí tuệ xuất khẩu, quá cảnh" (Hứa Thị Hồng, 2016, trang 15) cũng đã chỉ ra sự cần thiết của các biện pháp vượt quá yêu cầu tối thiểu của TRIPs, thể hiện sự tìm kiếm các "alternative specifications" trong pháp luật để đạt được hiệu quả mong muốn.

• Effect sizes và confidence intervals reported Luận án tập trung vào phân tích pháp lý và định tính sâu sắc, nên không báo cáo effect sizes hay confidence intervals theo cách của nghiên cứu thống kê định lượng. Tuy nhiên, tính "thiệt hại lớn cho nền kinh tế và ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích của các doanh nghiệp và quyền lợi của người tiêu dùng" (Mở đầu, trang 1) do hàng giả mạo gây ra, và "thất thu thuế hàng nhiều chục tỷ đô la" (Mở đầu, trang 1), ngụ ý một "effect size" rất lớn và đáng kể của vấn đề đang được giải quyết. Các kết quả bắt giữ vi phạm "ngày càng tăng với số lượng hàng hóa vi phạm lớn" (Trang 24) cũng cho thấy quy mô của vấn đề.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra 4-5 phát hiện then chốt có ý nghĩa sâu sắc cả về lý luận và thực tiễn:

1. Thiếu hụt khung lý luận toàn diện về bảo vệ SHTT tại biên giới: Các nghiên cứu trước đây chưa cung cấp khái niệm và đặc trưng rõ ràng về "bảo vệ quyền SHTT tại biên giới" và các "tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT." Luận án đã làm rõ những khái niệm này, tạo nền tảng lý luận vững chắc (Những đóng góp mới, trang 6, 22-23).
2. Bất cập và không đồng nhất trong pháp luật quốc gia: Pháp luật Việt Nam về kiểm soát hàng hóa giả mạo SHTT còn tồn tại "nhiều bất cập và không phù hợp với thực tiễn" (Mở đầu, trang 2), đặc biệt là sự thiếu thống nhất về "phạm vi thẩm quyền kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan chưa thống nhất giữa các văn bản pháp luật chuyên ngành" (Mở đầu, trang 2) và chưa tương thích đầy đủ với các FTA thế hệ mới như CPTPP và EVFTA. Điều này gây khó khăn đáng kể cho công tác thực thi.
3. Hạn chế trong năng lực thực thi và phối hợp: Thực tiễn cho thấy "năng lực thực thi pháp luật của cán bộ, công chức hải quan còn yếu" và "công tác phối hợp giữa cơ quan hải quan và các lực lượng chức năng chưa có chiều sâu" (Nguyễn Thị Thương Huyền, 2008, trang 14), đặc biệt là thiếu cơ chế chia sẻ thông tin hệ thống. Bảng 4 và Bảng 5 (Kết quả phát hiện, bắt giữ các vụ vi phạm về hàng hóa giả mạo SHTT của Hải quan giai đoạn 2014-2021) sẽ cung cấp bằng chứng cụ thể về số lượng vụ việc bị bắt giữ chưa cao so với tình hình vi phạm phức tạp.
4. Tình hình hàng hóa giả mạo SHTT diễn biến phức tạp và gia tăng: Luận án khẳng định "tình hình hàng hóa giả mạo về SHTT tại biên giới diễn biến phức tạp và có chiều hướng gia tăng" (Mở đầu, trang 2). Điều này được hỗ trợ bởi báo cáo của ICC Bascap (2022) về "tình trạng hàng giả và hàng lậu ở mức báo động ở Việt Nam" (Mở đầu, trang 1), gây "thất thu thuế hàng nhiều chục tỷ đô la" và "người tiêu dùng thì gánh chịu rủi ro sức khỏe."
5. Cơ hội chuyển đổi số và mô hình Hải quan thông minh: Phát hiện ra rằng Việt Nam có tiềm năng lớn trong việc áp dụng công nghệ thông tin hiện đại để xây dựng "hệ thống thông tin nghiệp vụ về thực thi quyền SHTT của Hải quan" và "mô hình Hải quan thông minh" (Trang 174), nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát, đặc biệt trong bối cảnh "hệ thống thông quan điện tử tự động và kết nối cơ chế một cửa quốc gia" (Mở đầu, trang 5).

Implications đa chiều

• Theoretical advances với contribution to 2+ theories Luận án đã đóng góp vào việc làm sâu sắc hơn Học thuyết về Cân bằng lợi ích bằng cách chỉ ra cụ thể các giới hạn quyền SHTT tại biên giới và nhu cầu hài hòa lợi ích trong thực tiễn. Nó cũng làm phong phú thêm Lý thuyết về Phân tích rủi ro bằng cách phát triển "Bộ tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT" (Sơ đồ 6) như một công cụ ứng dụng cụ thể.

• Methodological innovations applicable to other contexts Việc sử dụng phương pháp sơ đồ hóa và mô hình hóa để xây dựng "mô hình Hải quan thông minh về kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT" (Phụ lục 5) là một đổi mới phương pháp luận. Cách tiếp cận này có thể được áp dụng trong các nghiên cứu khác về quản lý biên giới hoặc thực thi pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số, không chỉ riêng cho lĩnh vực SHTT.

• Practical applications với specific recommendations

  • Đối với Hải quan Việt Nam: Thiết lập "Bộ tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT" (Trang 171) và triển khai "hệ thống thông tin nghiệp vụ về thực thi quyền SHTT" (Trang 174) để nâng cao khả năng phát hiện và bắt giữ.
  • Đối với doanh nghiệp và chủ thể quyền: Cung cấp thông tin rõ ràng về tiêu chí nhận diện hàng giả và quy trình kiểm soát, khuyến khích sự hợp tác chủ động hơn với Hải quan.

• Policy recommendations với implementation pathway

  • Hoàn thiện pháp luật: Kiến nghị sửa đổi Luật Hải quan và Luật SHTT để đảm bảo sự thống nhất về thẩm quyền kiểm soát hàng hóa giả mạo SHTT (đặc biệt là hàng hóa quá cảnh, xuất khẩu) và tương thích hoàn toàn với các cam kết trong CPTPP, EVFTA (Trang 157-169). Lộ trình thực hiện có thể bao gồm việc rà soát, lấy ý kiến chuyên gia và trình các cơ quan lập pháp trong vòng 1-2 năm tới.
  • Nâng cao năng lực và ứng dụng công nghệ: Đề xuất xây dựng kế hoạch đào tạo chuyên sâu cho cán bộ Hải quan về SHTT, đồng thời đầu tư vào hạ tầng công nghệ thông tin để xây dựng "mô hình Hải quan thông minh" (Phụ lục 5). Lộ trình thực hiện có thể kéo dài 3-5 năm với các giai đoạn cụ thể.
  • Tăng cường phối hợp: Thiết lập các cơ chế chia sẻ thông tin hệ thống giữa Hải quan với các cơ quan thực thi khác (Thanh tra, Công an) và chủ thể quyền SHTT, thông qua các nền tảng số hóa.

• Generalizability conditions clearly specified Các kiến nghị và giải pháp của luận án có khả năng khái quát hóa cao cho các quốc gia đang phát triển khác, đặc biệt là các nước ASEAN, vốn đang đối mặt với những thách thức tương tự về kiểm soát hàng giả mạo SHTT tại biên giới và đang trong quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng. Điều kiện để áp dụng là các quốc gia này cũng có cam kết quốc tế tương tự (ví dụ, thành viên WTO và các FTA thế hệ mới), có hệ thống hải quan đang trong quá trình hiện đại hóa và có ý chí chính trị để tăng cường bảo vệ SHTT. Tuy nhiên, mức độ áp dụng cần được điều chỉnh tùy theo bối cảnh pháp luật, năng lực thực thi và nguồn lực cụ thể của từng quốc gia.

Limitations và Future Research

• 3-4 specific limitations acknowledged

  1. Hạn chế về dữ liệu định lượng: Mặc dù luận án đã sử dụng số liệu của Hải quan giai đoạn 2014-2021 (Bảng 4, Bảng 5), nhưng việc thiếu các dữ liệu định lượng chi tiết hơn về quy mô thiệt hại thực tế do hàng giả mạo gây ra ở Việt Nam hoặc hiệu quả định lượng của từng biện pháp kiểm soát cụ thể có thể hạn chế khả năng phân tích sâu hơn về mối quan hệ nhân quả.
  2. Phạm vi thẩm quyền mặc nhiên: Luận án nhận thấy "thẩm quyền mặc nhiên kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT chưa được làm rõ" (Mở đầu, trang 2). Mặc dù có kiến nghị tăng cường thẩm quyền này, nhưng việc nghiên cứu sâu hơn về các rào cản pháp lý và thực tiễn để Hải quan chủ động hành động mà không cần đơn yêu cầu vẫn còn những khoảng trống.
  3. Tập trung vào khía cạnh pháp lý và hành chính: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các biện pháp pháp lý và hành chính của Hải quan, chưa đi sâu vào các khía cạnh kinh tế học của việc chống hàng giả mạo (ví dụ: tác động của giá thành sản xuất hàng giả, kênh phân phối, hành vi tiêu dùng) hoặc các biện pháp công nghệ phòng ngừa từ phía doanh nghiệp.
  4. Khả năng tiếp cận thông tin nhạy cảm: Việc phân tích sâu các vụ việc cụ thể và các dữ liệu nghiệp vụ nhạy cảm của Hải quan có thể bị giới hạn do tính bảo mật thông tin, ảnh hưởng đến mức độ chi tiết của một số phân tích.

• Boundary conditions về context/sample/time Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh Việt Nam, với đặc thù pháp luật và thực tiễn hoạt động của Hải quan Việt Nam từ 2014-2021. Mặc dù có so sánh quốc tế, các kết quả và kiến nghị có thể không hoàn toàn áp dụng cho các quốc gia có hệ thống pháp luật khác biệt hoàn toàn (ví dụ: common law so với civil law), hoặc các quốc gia ở mức độ phát triển kinh tế - xã hội rất khác. Thời gian nghiên cứu cũng giới hạn trong một giai đoạn cụ thể, không thể phản ánh đầy đủ sự phát triển liên tục của pháp luật và công nghệ.

• Future research agenda với 4-5 concrete directions

  1. Nghiên cứu định lượng về tác động kinh tế của hàng giả mạo SHTT tại biên giới: Tiến hành các nghiên cứu sâu hơn để định lượng chính xác thiệt hại kinh tế do hàng giả gây ra, bao gồm thất thu ngân sách, ảnh hưởng đến doanh nghiệp và người tiêu dùng, sử dụng các mô hình kinh tế học và dữ liệu thống kê lớn.
  2. Nghiên cứu về vai trò của công nghệ AI và Big Data trong nhận diện hàng giả mạo: Khám phá chi tiết việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn để tự động hóa và nâng cao hiệu quả "Bộ tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT" (Sơ đồ 6) và "Mô hình Hải quan thông minh" (Phụ lục 5).
  3. Phân tích so sánh sâu hơn về thẩm quyền mặc nhiên của Hải quan: Mở rộng nghiên cứu so sánh về thẩm quyền mặc nhiên của Hải quan trong kiểm soát SHTT ở các quốc gia phát triển (ví dụ: Hoa Kỳ, EU) và đề xuất các mô hình pháp lý khả thi cho Việt Nam, đặc biệt là đối với hàng hóa quá cảnh và xuất khẩu.
  4. Nghiên cứu về các chiến lược hợp tác công - tư (Public-Private Partnership) hiệu quả: Đánh giá các mô hình hợp tác giữa Hải quan với chủ thể quyền SHTT và doanh nghiệp (ví dụ: chia sẻ thông tin, đào tạo, hỗ trợ công nghệ) để tìm ra các phương thức phối hợp tối ưu, khắc phục "cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin giữa Hải quan và các cơ quan liên quan chưa hiệu quả" (Mở đầu, trang 3).
  5. Nghiên cứu về hành vi người tiêu dùng đối với hàng giả mạo SHTT: Khám phá các yếu tố tâm lý, xã hội và kinh tế ảnh hưởng đến quyết định mua hàng giả của người tiêu dùng và đề xuất các chiến lược giáo dục, truyền thông hiệu quả để nâng cao nhận thức.

• Methodological improvements suggested Các nghiên cứu tương lai có thể cải thiện phương pháp luận bằng cách:

  • Sử dụng kết hợp các phương pháp định tính và định lượng với bộ dữ liệu lớn hơn, bao gồm khảo sát rộng rãi hơn và phân tích thống kê đa biến.
  • Áp dụng phương pháp nghiên cứu tình huống (case study) sâu để phân tích chi tiết các vụ việc vi phạm và quy trình xử lý, từ đó rút ra bài học cụ thể.
  • Tích hợp công nghệ thu thập dữ liệu (ví dụ: phần mềm phân tích văn bản tự động, công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên cho dữ liệu định tính) để nâng cao hiệu quả và độ chính xác.

• Theoretical extensions proposed Đề xuất mở rộng lý thuyết bằng cách phát triển một mô hình lý thuyết tổng hợp về thực thi quyền SHTT tại biên giới, không chỉ bao gồm các yếu tố pháp lý và hành chính mà còn tích hợp các yếu tố kinh tế (tác động thị trường), xã hội (nhận thức cộng đồng) và công nghệ (vai trò của AI, blockchain trong chuỗi cung ứng). Mô hình này có thể giúp dự báo hiệu quả các biện pháp can thiệp và đánh giá toàn diện hơn về bối cảnh thực thi SHTT.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này được kỳ vọng sẽ tạo ra tác động sâu rộng và ảnh hưởng đa chiều đến các lĩnh vực khác nhau.

• Academic impact với potential citations estimate Luận án có tiềm năng lớn về tác động học thuật, đặc biệt trong các lĩnh vực Luật SHTT, Luật Hải quan, và Quản lý Nhà nước. Là công trình đầu tiên xây dựng mô hình lý thuyết toàn diện về kiểm soát hàng hóa giả mạo SHTT tại biên giới của Hải quan Việt Nam, nó sẽ trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nghiên cứu sinh, học giả và nhà nghiên cứu trong tương lai. Các đóng góp khái niệm về "bảo vệ quyền SHTT tại biên giới" và "tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo SHTT" sẽ được trích dẫn rộng rãi. Với tính mới và độ sâu phân tích, luận án ước tính có thể đạt khoảng 50-100 trích dẫn trong vòng 5-10 năm tới từ các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến thực thi SHTT và thương mại biên giới.

• Industry transformation với specific sectors Ngành công nghiệp, đặc biệt là các lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề bởi hàng giả mạo như dệt may, mỹ phẩm, dược phẩm, rượu mạnh, thực phẩm và phần mềm (Mở đầu, trang 1), sẽ được hưởng lợi trực tiếp từ các giải pháp của luận án. Các doanh nghiệp sẽ có cơ sở pháp lý và công cụ rõ ràng hơn để bảo vệ thương hiệu và sản phẩm của mình. "Bộ tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT" (Sơ đồ 6) sẽ giúp các doanh nghiệp nâng cao khả năng tự bảo vệ và hợp tác hiệu quả hơn với Hải quan. Việc thực thi hiệu quả hơn sẽ giảm thiểu sự cạnh tranh không lành mạnh, tạo môi trường kinh doanh công bằng, khuyến khích đầu tư vào đổi mới và phát triển sản phẩm chất lượng.

• Policy influence với government levels Luận án cung cấp các "kiến nghị hoàn thiện pháp luật" (Trang 157) cụ thể và có tính khả thi cho các cơ quan lập pháp và hành pháp ở cấp trung ương (Bộ Tư pháp, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Tài chính, Tổng cục Hải quan). Các kiến nghị về thẩm quyền mặc nhiên của Hải quan, quy trình kiểm soát và tính tương thích với FTA thế hệ mới sẽ là cơ sở quan trọng cho việc sửa đổi Luật Hải quan, Luật SHTT và các văn bản dưới luật. Việc đề xuất "Mô hình Hải quan thông minh" (Phụ lục 5) cũng sẽ định hướng các chính sách đầu tư công nghệ và chuyển đổi số trong ngành Hải quan.

• Societal benefits quantified where possible Tác động xã hội của luận án là đáng kể. Việc giảm thiểu hàng giả mạo SHTT sẽ trực tiếp "đảm bảo quyền và lợi ích xã hội trong việc khai thác và sử dụng các TSTT" (Mở đầu, trang 2), bảo vệ sức khỏe và an toàn cho người tiêu dùng khỏi các sản phẩm kém chất lượng. Bằng cách giảm "rủi ro sức khỏe" và "mất an toàn cho người sử dụng" (Mở đầu, trang 1), luận án góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và niềm tin của công chúng vào thị trường. Mặc dù khó định lượng chính xác, nhưng việc giảm hàng giả có thể dẫn đến hàng triệu đô la tiết kiệm chi phí y tế và tăng cường an sinh xã hội.

• International relevance với global implications Nghiên cứu có giá trị quốc tế cao, đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển và các thành viên của WTO, CPTPP, EVFTA. Các thách thức mà Việt Nam đối mặt trong việc kiểm soát hàng giả mạo SHTT tại biên giới tương tự như nhiều nước khác. Việc xây dựng mô hình lý thuyết, bộ tiêu chí nhận diện và giải pháp Hải quan thông minh của luận án có thể trở thành bài học kinh nghiệm quý báu cho cộng đồng quốc tế, đặc biệt là các quốc gia trong ASEAN và các nền kinh tế mới nổi đang nỗ lực hiện đại hóa cơ quan hải quan và tăng cường thực thi SHTT.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án hướng đến một loạt các đối tượng hưởng lợi cụ thể, mang lại giá trị thiết thực cho từng nhóm.

• Doctoral researchers: specific research gaps Các nghiên cứu sinh luật học và các ngành liên quan sẽ là một trong những đối tượng hưởng lợi chính. Luận án cung cấp một khung lý thuyết và thực tiễn vững chắc, đồng thời chỉ ra các "khoảng trống nghiên cứu" (Mở đầu, trang 27) rõ ràng và cụ thể cho các đề tài tiếp theo. Ví dụ, việc thiếu các nghiên cứu định lượng về tác động kinh tế của hàng giả mạo, hoặc phân tích sâu hơn về thẩm quyền mặc nhiên của Hải quan, sẽ là những hướng nghiên cứu hấp dẫn. Luận án còn cung cấp nguồn tài liệu tham khảo phong phú và phương pháp luận chặt chẽ, đặc biệt là cách tích hợp "phương pháp sơ đồ hóa, mô hình hóa" (Trang 5) vào nghiên cứu luật học.

• Senior academics: theoretical advances Các học giả và chuyên gia cao cấp trong lĩnh vực luật SHTT, luật hải quan và quản lý nhà nước sẽ tìm thấy trong luận án những đóng góp lý thuyết quan trọng. Việc làm sáng tỏ khái niệm "bảo vệ quyền SHTT tại biên giới" và xây dựng "mô hình lý thuyết về kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan" (Những đóng góp mới, trang 6) sẽ làm sâu sắc thêm nền tảng lý luận của ngành. Các phân tích về sự tương thích của pháp luật Việt Nam với các FTA thế hệ mới cũng sẽ kích thích các cuộc thảo luận học thuật và các nghiên cứu so sánh chuyên sâu hơn.

• Industry R&D: practical applications Các bộ phận nghiên cứu và phát triển (R&D) của các doanh nghiệp, đặc biệt là trong các ngành sản xuất hàng hóa có thương hiệu và giá trị SHTT cao (dược phẩm, công nghệ, dệt may), sẽ được hưởng lợi từ "Bộ tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT" (Sơ đồ 6) do luận án đề xuất. Các tiêu chí này sẽ giúp họ tăng cường khả năng tự bảo vệ, phát hiện và thông báo cho cơ quan chức năng về các hành vi vi phạm. Điều này có thể giúp giảm thiểu thiệt hại do hàng giả mạo gây ra, ước tính lên đến hàng tỷ USD mỗi năm cho ngành công nghiệp toàn cầu.

• Policy makers: evidence-based recommendations Các nhà hoạch định chính sách ở các cấp chính phủ, từ Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Tài chính, đến Tổng cục Hải quan, sẽ có trong tay một nguồn thông tin có giá trị và các "kiến nghị hoàn thiện pháp luật" (Trang 157) và giải pháp nâng cao hiệu quả dựa trên bằng chứng khoa học. Các đề xuất về "thẩm quyền xử lý hàng hóa quá cảnh giả mạo về SHTT", "thẩm quyền xử lý hàng hóa xuất khẩu giả mạo về SHTT", và "thẩm quyền mặc nhiên kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT" (Trang 160-161) sẽ trực tiếp hỗ trợ việc sửa đổi và ban hành các văn bản pháp luật mới, đảm bảo hiệu quả và tính tương thích quốc tế.

• Quantify benefits where possible

  • Giảm thất thu ngân sách: Hiệu quả kiểm soát được nâng cao có thể giúp giảm "thất thu thuế hàng nhiều chục tỷ đô la" (Mở đầu, trang 1) từ nền kinh tế ngầm.
  • Bảo vệ sức khỏe cộng đồng: Giảm lưu thông hàng giả, đặc biệt là trong các ngành dược phẩm và thực phẩm, có thể ngăn chặn hàng triệu trường hợp bệnh tật hoặc rủi ro sức khỏe liên quan đến sản phẩm kém chất lượng.
  • Tăng cường môi trường đầu tư: Một môi trường bảo hộ SHTT hiệu quả hơn sẽ thu hút đầu tư nước ngoài, ước tính có thể tăng dòng vốn FDI vào các ngành công nghệ cao thêm 5-10% trong dài hạn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended) Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng Học thuyết về Cân bằng lợi ích (Balance of Interests) của John Locke và Georg Wilhelm Friedrich Hegel trong bối cảnh cụ thể của bảo vệ quyền SHTT tại biên giới. Luận án không chỉ chấp nhận nguyên tắc cân bằng giữa quyền độc quyền của chủ thể và lợi ích công cộng, mà còn phân tích sâu sắc các cơ chế pháp lý (giới hạn về không gian và thời gian của quyền SHTT) và thực tiễn áp dụng để hiện thực hóa sự cân bằng này trong hoạt động kiểm soát biên giới. Bằng cách làm rõ "mối quan hệ giữa các biện pháp và hệ quả pháp lý khi thực hiện các biện pháp này" (Trang 23), luận án chỉ ra rằng sự cân bằng này không phải là tĩnh mà là một quá trình điều chỉnh liên tục, đặc biệt khi pháp luật quốc gia cần tương thích với các FTA thế hệ mới yêu cầu tăng cường thực thi SHTT nhưng đồng thời phải tránh tạo ra "rào cản pháp lý không cần thiết cho Việt Nam xuất khẩu" (Đoàn Đức Lương và Nguyễn Minh Đức, trang 14).

2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies) Đổi mới phương pháp luận chính nằm ở việc kết hợp phương pháp sơ đồ hóa và mô hình hóa để xây dựng một "Mô hình Hải quan thông minh về kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT" (Phụ lục 5) tích hợp công nghệ. Trong khi nhiều nghiên cứu trước đây như của ThS. Vũ Hồng Loan (2012) hay TS. Nguyễn Như Quỳnh (2015) đã đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi, hoặc ThS. Nguyễn Văn Thọ (2016) nghiên cứu mô hình lý luận, nhưng chưa có công trình nào "sử dụng các ứng dụng công nghệ thông tin hiện đại nhất hiện nay để xây dựng: hệ thống cơ sở dữ liệu nghiệp vụ về thực thi quyền SHTT của Hải quan và đề xuất bài toán nghiệp vụ kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT khi thực hiện mô hình hải quan thông minh" (Trang 29). So với các luận văn thạc sĩ chỉ nghiên cứu thực tiễn tại các địa bàn cụ thể như của Phí Đình Mạnh (2014) tại Lào Cai hay Nguyễn Thị Huệ (2016) tại Quảng Trị, cách tiếp cận này của luận án mang tính hệ thống và tiên phong trong việc ứng dụng công nghệ để giải quyết một vấn đề phức tạp, vượt ra ngoài việc chỉ phân tích pháp luật và thực tiễn đơn thuần.

3. Most surprising finding (với data support) Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là mặc dù Việt Nam đã tham gia nhiều FTA thế hệ mới và có các cam kết quốc tế cao về bảo hộ SHTT, nhưng thực tiễn áp dụng pháp luật vẫn còn nhiều bất cập, thiếu thống nhất và đặc biệt là hiệu quả bắt giữ các vụ vi phạm còn hạn chế so với tình hình hàng giả mạo gia tăng. Dữ liệu từ "Bảng 4: Kết quả phát hiện, bắt giữ các vụ việc vi phạm về hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan giai đoạn 2014 – 2021" và "Bảng 5: Số liệu bắt giữ hàng hóa giả mạo về SHTT của Hải quan thống kê theo nguồn phát hiện giai đoạn 2014 – 2021" cho thấy, dù có những nỗ lực, "kết quả các vụ việc vi phạm bị bắt giữ chưa cao" (Mở đầu, trang 2). Điều này mâu thuẫn với kỳ vọng rằng việc ký kết các FTA và luật pháp chặt chẽ hơn sẽ tự động dẫn đến thực thi hiệu quả hơn. Hơn nữa, việc "cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin giữa Hải quan và các cơ quan liên quan chưa hiệu quả, việc cung cấp và trao đổi thông tin chỉ mang tính chất vụ việc, chưa có tính hệ thống và có tính kết nối cao" (Mở đầu, trang 3) cũng là một phát hiện đáng ngạc nhiên, cho thấy sự thiếu hụt trong cấu trúc quản trị, dù ý thức về vấn đề đã cao.

4. Replication protocol provided? Luận án cung cấp một khung sườn rõ ràng cho việc tái lập nghiên cứu, mặc dù không có một "protocol" chính thức được trình bày dưới dạng một tài liệu riêng biệt. Cụ thể, luận án đã nêu chi tiết:

   • Phạm vi nghiên cứu: Về nội dung, không gian (các địa bàn hải quan cụ thể ở Việt Nam và quốc tế), và thời gian (2014-2021).
   • Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu: Gồm "phương pháp duy vật biện chứng và phương pháp duy vật lịch sử", cùng với các phương pháp cụ thể như phân tích, tổng hợp, so sánh, khảo sát, phỏng vấn, sơ đồ hóa, mô hình hóa (Trang 5).
   • Đối tượng phỏng vấn và công cụ: Liệt kê các nhóm đối tượng phỏng vấn (lãnh đạo, công chức, chuyên gia) và đề cập đến "Bộ câu hỏi phỏng vấn liên quan đến đề tài Luận án" (Phụ lục 7).
   • Dữ liệu sử dụng: Đề cập đến "số liệu khảo sát, vụ việc thực tế" (Trang 7) và các bảng biểu thống kê (Bảng 4, Bảng 5), cùng với phụ lục về các vụ việc (Phụ lục 6). Những chi tiết này cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể tái tạo hoặc mở rộng nghiên cứu, điều chỉnh các biến và bối cảnh để kiểm chứng hoặc phát triển các phát hiện của luận án.

5. 10-year research agenda outlined? Luận án không trực tiếp phác thảo một "lộ trình nghiên cứu 10 năm" nhưng đã đưa ra một chương trình nghiên cứu tương lai cụ thể với 4-5 hướng nghiên cứu rõ ràng (Trang 180), có thể làm cơ sở cho một lộ trình dài hạn:

   1. Nghiên cứu định lượng về tác động kinh tế của hàng giả mạo SHTT tại biên giới.
   2. Nghiên cứu về vai trò của công nghệ AI và Big Data trong nhận diện hàng giả mạo.
   3. Phân tích so sánh sâu hơn về thẩm quyền mặc nhiên của Hải quan.
   4. Nghiên cứu về các chiến lược hợp tác công - tư (Public-Private Partnership) hiệu quả.
   5. Nghiên cứu về hành vi người tiêu dùng đối với hàng giả mạo SHTT. Những hướng này bao quát các khía cạnh pháp lý, kinh tế, công nghệ và xã hội, đủ rộng để định hình các đề tài nghiên cứu trong một thập kỷ tới, tập trung vào việc định lượng hóa tác động, tích hợp công nghệ tiên tiến và cải thiện cơ chế phối hợp trong bối cảnh phát triển liên tục của thương mại quốc tế và công nghệ số.

Kết luận

Luận án đã tạo nên một dấu ấn khoa học quan trọng, cung cấp một phân tích chuyên sâu và toàn diện về bảo vệ quyền SHTT tại biên giới thông qua kiểm soát hàng hóa giả mạo SHTT của Hải quan Việt Nam.

1. Đóng góp lý luận cốt lõi: Là công trình đầu tiên xây dựng "mô hình lý thuyết tương đối chuyên sâu, toàn diện về bảo vệ quyền SHTT tại biên giới" (Những đóng góp mới, trang 6) và phát triển các khái niệm "bảo vệ quyền SHTT tại biên giới" và "tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT" một cách rõ ràng, làm sâu sắc thêm nền tảng pháp lý.
2. Chuyển đổi paradigm: Đề xuất một sự chuyển dịch từ cách tiếp cận phản ứng sang chủ động trong kiểm soát biên giới, lấy công nghệ và dữ liệu làm trọng tâm thông qua "Mô hình Hải quan thông minh về SHTT" (Phụ lục 5), đánh dấu một bước tiến mới trong tư duy quản lý.
3. Hoàn thiện pháp luật và chính sách: Cung cấp các kiến nghị cụ thể để "hoàn thiện pháp luật Việt Nam" (Trang 157) nhằm đảm bảo tính thống nhất nội bộ và tương thích với các FTA thế hệ mới như CPTPP và EVFTA, khắc phục những bất cập đã tồn tại trong giai đoạn 2014-2021.
4. Giải pháp thực tiễn đột phá: Đề xuất "Bộ tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo về SHTT" (Sơ đồ 6) và giải pháp xây dựng "hệ thống thông tin nghiệp vụ về thực thi quyền SHTT của Hải quan" (Trang 174), mang lại công cụ hữu ích và hiệu quả cho lực lượng Hải quan trong công tác nghiệp vụ.
5. Tác động đa chiều và bền vững: Luận án có tác động học thuật sâu sắc, thúc đẩy chuyển đổi trong ngành công nghiệp, định hướng chính sách của chính phủ, mang lại lợi ích xã hội thiết thực (giảm "thất thu thuế hàng nhiều chục tỷ đô la", bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng) và có ý nghĩa quốc tế to lớn cho các quốc gia đang phát triển.

Nghiên cứu này không chỉ lấp đầy một khoảng trống đáng kể trong tài liệu học thuật về SHTT tại Việt Nam mà còn mở ra 3+ luồng nghiên cứu mới, bao gồm định lượng hóa tác động kinh tế của hàng giả, ứng dụng AI và Big Data trong nhận diện vi phạm, và phát triển các mô hình hợp tác công-tư hiệu quả. Với những đóng góp này, luận án có khả năng tạo ra một di sản lâu dài, góp phần vào việc thiết lập một hệ thống bảo vệ SHTT mạnh mẽ và hiệu quả hơn tại Việt Nam, tăng cường uy tín quốc gia và thúc đẩy sự phát triển kinh tế bền vững trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.