Luận án: Phương pháp viết sử của các sử gia Việt Nam qua bộ Đại Việt sử ký Toàn thư

PHẦN MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài Đại Việt sử ký Toàn thư là bộ quốc sử có vai trò quan trọng trong lịch sử Việt Nam, đồng thời có ý nghĩa to lớn trong việc nghiên cứu lịch sử Việt Nam. Vào năm Nhâm Thân niên hiệu Thiệu Long thứ 15 (1272) đời vua Trần Thánh Tông, bộ quốc sử đầu tiên đƣợc Lê Văn Hƣu biên soạn và đặt tên là Đại Việt sử ký, ghi chép lịch sử từ Triệu Vũ Đế đến Lý Chiêu Hoàng. Sau đó, đến năm 1445, vua Lê Nhân Tông sai Phan Phu Tiên tiếp tục soạn Đại Việt sử kí từ đời Trần Thái Tông đến khi ngƣời Minh rút về nƣớc (1427). Năm 1479, Ngô Sĩ Liên tiếp thu bộ sử của Lê Văn Hƣu và Phan Phu Tiên để biên soạn thành bộ Đại Việt sử ký toàn thư (ĐVSKTT) gồm 15 quyển.

Vì chiến tranh và có lẽ còn do nhiều nguyên nhân khác, hai bộ sử của Lê Văn Hƣu và Phan Phu Tiên bị thất lạc, nhƣng rất may mắn là nội dung và tƣ tƣởng của hai bộ sử trên đã đƣợc Ngô Sĩ Liên kế thừa và lƣu lại trong bộ ĐVSKTT. Đến năm 1665, trong giai đoạn triều Lê Trung hƣng, Phạm Công Trứ đƣợc giao biên soạn lịch sử giai đoạn triều Lê, ông đã chỉnh lý và thay đổi kết cấu lại cuốn ĐVSKTT của Ngô Sĩ Liên, chép thêm một phần nội dung do ông biên soạn, nhƣng vẫn gọi tên là ĐVSKTT. Năm 1697, Lê Hi tiếp tục công việc biên soạn của các sử gia đời trƣớc, cuối cùng bộ sách này hoàn thành gồm 24 quyển, đƣợc khắc in cùng năm, tức bản Chính Hòa-bản có ảnh hƣởng rất lớn đối với hậu thế. Sau bản Chính Hòa đã có nhiều bản tục biên và bản chỉnh lý ra đời.

Tiêu biểu trong số Bản tục biên là bản Đại Việt sử ký tục biên (ĐVSKTB), bản chỉnh lý tiêu biểu là bộ Đại Việt sử ký tiền biên của triều Tây Sơn, đƣợc khắc in năm 1800. Quá trình biên soạn bộ ĐVSKTT đƣợc tiến hành trong một thời gian dài và phức tạp, vì có nhiều sử gia sống trong nhiều thời đại khác nhau tham gia biên soạn, nên dĩ nhiên đã thể hiện nhiều hệ tƣ tƣởng khác nhau. Thực tế, ĐVSKTT không chỉ là bộ sách quý đối với việc nghiên cứu tƣ tƣởng của lịch sử của Việt Nam, mà còn là nguồn sử liệu quan trọng nghiên cứu Việt Nam đối với học giả nƣớc ngoài. Bộ sử này tuy đã đƣợc nhiều đề tài, nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam và quốc tế quan tâm, nghiên cứu và đã đạt đƣợc thành tựu đáng kể, nhƣng 1 hiện còn để lại không ít vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.

Nhất là sau khi công bố văn bản ĐVSKTT bản in Chính Hòa, Nội các quan bản, đặt ra không ít vấn đề cần thảo luận, trong đó có vấn đề mộc bản và in ấn bộ sử này. Bản thân tôi nhiều năm đi sâu tìm hiểu tƣ tƣởng biên soạn sách sử của Trung Quốc, nên rất hứng thú nghiên cứu bộ quốc sử nổi tiếng của Việt Nam, ĐVSKTT, với chủ hƣớng là đi sâu nghiên cứu văn bản bộ ĐVSKTT, thông qua tƣ tƣởng viết sử của các tác giả bộ quốc sử này. Vì những lí do nêu trên, tôi chọn đề tài: ―Nghiên cứu phƣơng pháp viết sử của sử gia Việt Nam qua bộ quốc sử thời Lê Đại Việt sử ký Toàn thư”, làm đề tài cho luận án Tiến sĩ chuyên ngành Hán Nôm của mình. Khái niệm phƣơng pháp viết sử ở đây sẽ không bao hàm những thao tác, kỹ thuật biên soạn sử cụ thể, mà chủ yếu ở cách thức, thể tài, tƣ tƣởng viết sử của các sử gia bộ ĐVSKTT.

Mục đích và nhiệm vụ của luận án Bộ sách ĐVSKTT đƣợc các sử gia sống ở nhiều thời đại đời nối nhau biên soạn trong vòng hơn 400 năm nhƣ: Lê Văn Hƣu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên, Phạm Công Trứ, Lê Hi,. Vì họ sống ở nhiều thời đại khác nhau lại cùng biên soạn một bộ sách, chắc chắn sẽ thể hiện nhiều tƣ tƣởng khác nhau. Sau đó, sách còn đƣợc nhiều sử gia đời sau soạn lại, hoặc biên soạn tiếp, tuy nhiên vẫn kế thừa tƣ tƣởng của ĐVSKTT. Tuy nhiên, vấn đề quá trình biên soạn và tƣ tƣởng của các sử gia vẫn chƣa đƣợc đề cập một cách rõ nét.

Đơn cử nhƣ ảnh hƣởng quyền lực chính trị đối với việc biên soạn sách sử ở các thời đại khác nhau, thì sẽ diễn ra khác nhau nhƣ thế nào? Vì vậy, mục đích luận án là làm rõ các lớp văn bản của bộ ĐVSKTT, quan điểm của từng sử gia tham gia biên soạn, chỉnh lý và hoàn chỉnh bộ sử này, cũng nhƣ quan điểm của các sử gia thời Lê nói riêng và sử gia Việt Nam nói chung. Trên cơ sở đó, luận án nhằm làm rõ tƣ tƣởng biên soạn của các sử gia và tìm hiểu quá trình phát triển của bộ sách sử ĐVSKTT, cũng nhƣ lý luận phát triển sử học của cổ đại Việt Nam. Nhiệm vụ luận án: Sƣu tập và hệ thống các văn bản bộ ĐVSKTT, nhất là bản in năm Chính Hòa. Trên cơ sở đó, so sánh, khảo cứu và chọn bản nền để nghiên 2 cứu.

Đó là ĐVSKTT bản Nội các quan bản lƣu trữ tại Hội Á Châu (Société Asiatique), Pháp, đƣợc in thành tập IV bộ ĐVSKTT bản dịch do Nhà xuất bản Khoa học xã hội, năm 1998 và 2011, cùng bản chính lý của Trần Kinh Hòa (Nhật Bản). Ngoài ra còn sử dụng các văn bản khác hiện đƣợc lƣu tại kho sách Hán Nôm Viện nghiên cứu Hán Nôm. Luận án làm rõ diễn tiến văn bản ĐVSKTT, phân tích các thể biên soạn của ĐVKSTT, cũng nhƣ tƣ tƣởng viết sử của các sử gia của bộ ĐVSKTT. Đối tƣợng và Phạm vi nghiên cứu của luận án 3.

Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng chính của luận án là phƣơng pháp viết sử của các tác giả bộ ĐVSKTT, cũng nhƣ các sử gia Việt Nam. Vì tính phức hợp của văn bản bộ sử ĐVSKTT nói chung, văn bản ĐVSKTT bản Nội các quan bản nói riêng, nên cần lấy việc nghiên cứu văn bản học làm đối tƣợng nghiên cứu. Đồng thời, nghiên cứu tƣ tƣởng của các sử gia sống ở từng thời đại khác nhau, cũng nhƣ nghiên cứu về sự kế thừa trong việc biên soạn bộ sử này. Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu các văn bản khác nhau của bộ ĐVSKTT và các sách sử có liên quan, đó là các bộ; Đại Việt sử ký, Đại Việt sử lược, An Nam chí lược, Đại Việt Thông sử, Khâm định Việt sử thông giám cương mục.v, qua đó luận án sẽ nghiên cứu sự khác nhau về tƣ tƣởng của các sử gia khi tham gia biên soạn công trình ĐVSKTT.

Ngoài ra, luận án còn nghiên cứu về tƣ tƣởng của các bộ sử đó có ảnh hƣởng nhƣ thế nào đối với ĐVSKTT. Luận án nghiên cứu bắt đầu từ giai đoạn triều Lý (1010 - 1225) đến triều Lê trung hƣng cuối thế kỷ XVII, trong đó đi sâu nghiên cứu về lịch sử biên soạn qua các thời đại, cũng nhƣ tầm ảnh hƣởng của bộ ĐVSKTT. Trên cơ sở tiếp thu những thành quả nghiên cứu của các học giả đi trƣớc, trong bản luận án này, chúng tôi sẽ đi sâu nghiên cứu về hệ thống tƣ tƣởng viết sử của các sử gia sống ở nhiều thời đại khác nhau. Tiếp đó luận án sẽ nghiên cứu tới tƣ tƣởng thống nhất đƣợc thể hiện trong bộ sử ĐVSKTT, để tìm hiểu toàn bộ tƣ tƣởng viết sử của bộ quốc sử thời Lê.

Cơ sở lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu 4. Cơ sở lý thuyết Đề tài này thuộc lĩnh vực sử học, yêu cầu cần nắm chắc tƣ tƣởng sử học cổ đại Trung Quốc và Việt Nam, đồng thời vận dụng thành thạo phƣơng pháp luận Sử học và Ngữ văn học để nghiên cứu các văn bản và so sánh quan điểm khác nhau của các học giả. Thực tế, ĐVSKTT là bộ sử có vị trí lớn, đã đƣợc nhiều học giả trong và ngoài nƣớc nghiên cứu, nên cần tìm hiểu kỹ những kết quả nghiên cứu này, cũng nhƣ những vấn đề còn thảo luận. Đề tài cũng liên quan đến lĩnh vực triết học, do vậy cũng cần vận dụng tốt phƣơng pháp nghiên cứu triết học để lý giải quan điểm của các sử gia cổ đại đối với ĐVSKTT.

Sử học là một cơ quan có vai trò quan trọng trong bộ máy Nhà nƣớc, nhất là trên lĩnh vực văn hóa, cũng nhƣ thể hiện tƣ tƣởng và quan điểm của mình về xã hội và chính trị qua ngòi bút của mình. Phƣơng pháp luận sử học của Hà Văn Tấn đã định hƣớng cho cơ sở phƣơng pháp luận sử học Việt Nam [26]. Qua quan điểm của Hà Văn Tấn, NCS học tập, kế thừa để vận dụng vào việc phân tích các quan điểm và tƣ tƣởng của sách sử và sử gia đời trƣớc. Tìm hiểu tƣ tƣởng viết sử là hƣớng theo phƣơng pháp nghiên cứu sử học và lý giải quan điểm và tƣ tƣởng sử học trong ĐVSKTT và các sử gia của bộ sử đó.

Phương pháp nghiên cứu + Phƣơng pháp văn hiến học: là phƣơng pháp nghiên cứu về tƣ liệu văn hiến, với thao tác cụ thể là hiệu đính, chỉnh lý nguồn gốc tƣ liệu, giải thích nghĩa chữ (義 字), văn pháp (文法), lịch sử (歷史), tƣ tƣởng (思想) chứa đựng bên trong tƣ liệu văn hiến. + Phƣơng pháp văn bản học: Vận dụng phƣơng pháp văn bản học, so sánh và nghiên cứu các vấn đề. Sƣu tập các dị bản của ĐVSKTT và kế thừa các thành quả nghiên cứu của bộ sách này đối với lịch sử cổ đại Việt Nam. + Vận dụng một số thao tác của lý luận sử học nhằm làm rõ các mối quan hệ liên quan tới ĐVSKTT.

Trên cơ sở đó, luận án so sánh các quan điểm của các nhà nghiên cứu liên quan đến ĐVSKTT cũng nhƣ nội dung cụ thể của bộ sách. 4 + Phƣơng pháp khảo sát điền dã: Nghiên cứu sƣu tập tƣ liệu nhƣ gia phả, văn bia, đồng thời tìm hiểu trực tiếp quê hƣơng của từng sử gia tham gia biên soạn bộ ĐVSKTT. Đóng góp mới về khoa học của luận án Bộ quốc sử ĐVSKTT phản ánh văn hoá và tƣ tƣởng cơ sở của Việt Nam thời cổ, do sử gia nhiều đời làm nên và có tƣ tƣởng biên soạn sử học rất phong phú. Luận án làm rõ hơn một số vấn đề về văn bản ĐVSKTT bản Nội các quan bản, mà cụ thể là khảo sát hệ thống các văn bản ĐVSKTT, trên cơ sở đó xác định bản NCQB của Paul Démiville là bản có dấu tích mộc bản thời Lê, chọn làm bản nền, đồng thời xác định đƣợc bản kí hiệu VHv.

2330 -2336 tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm gần với bản NCQB.