Luận án phát triển năng lực đánh giá sự kiện lịch sử cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông vận dụng qua chương trình lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1918

Tính cấp thiết của đề tài Sử học nói chung, kiến thức môn Lịch sử (LS) nói riêng bao giờ cũng có hai phần: phần “sử” và phần “luận”. Phần sử là những sự kiện (SK), hiện tượng đã xảy ra, gắn liền với thời gian, không gian, nhân vật, diễn biến nhất định. Nó là kết quả của quá trình khai thác, xử lí SK để khôi phục lại bức tranh quá khứ, biết LS diễn ra như thế nào một cách chân thật nhất. Phần luận là những đánh giá, giải thích, nhận xét bình luận của đời sau về LS, giúp cho chúng ta hiểu được tính logic, mối liên hệ bản chất bên trong của các SK.

Lí luận và phương pháp dạy học (PPDH) LS đã chỉ ra rằng: sử và luận thống nhất với nhau, nghĩa là LS diễn ra như thế nào thì phải đánh giá như thế ấy. Điều đó mách bảo cho giáo viên (GV) trong dạy học lịch sử (DHLS) ở trường trung học phổ thông (THPT) phải đảm bảo nguyên tắc mọi SK, hiện tượng LS quan trọng đều phải được đánh giá và mọi đánh giá, giải thích phải xuất phát từ các SK, hiện tượng khách quan, chân thực mà các học sinh (HS) biết được. Ví dụ: HS đánh giá triều Nguyễn tích cực hay tiêu cực, khen hay chê xuất phát từ SK nào? Căn cứ vào đâu?. Nói cách khác, phát triển năng lực (NL) đánh giá sự kiện (ĐGSK) LS cho HS trong DHLS ở trường THPT từ lâu đã được lí luận dạy học bộ môn chú trọng.

Tiếc rằng với việc DHLS ở trường THPT hiện nay, phát triển NL ĐGSK cho HS còn nhiều hạn chế. Một bộ phận GV khi tổ chức cho HS tìm hiểu kiến thức mới vẫn nặng về thông báo SK, trình bày, giảng giải hoặc giải thích và xen kẽ với trình chiếu hình ảnh mà chưa chú trọng vào hướng dẫn HS phát triển các NL như: tìm hiểu LS, nhận thức và tư duy LS, vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học, tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo,. Khi dạy học, nhiều GV cũng chưa chú trọng vào hướng dẫn HS ĐGSK, hoặc việc đánh giá còn mang tính áp đặt, chủ quan, không xuất phát từ nguồn sử liệu, không phát huy tư duy độc lập của HS,… “Nhồi nhét một mớ kiến thức vừa nặng về học thuộc ghi nhớ vừa nặng về tuyên truyền nhưng lại không biết vận dụng vào đâu. Việc kiểm tra vẫn chủ yếu là thuộc lòng, nhận biết gây ra sự nhàm chán cho HS”[121].

Đây là một trong những lí do dẫn đến nhiều HS không còn hứng thú, không mặn mà với việc tìm tòi, 2 khám phá khi học tập LS. Tóm lại, thực tiễn DHLS phản ánh với việc ĐGSK LS, thầy lúng túng, trò cũng lúng túng, phụ thuộc vào đánh giá của người khác nên phát triển NL này cho HS (và ở mức độ nhất định cho cả GV) là điều cần thiết. Trong chương trình LS dân tộc ở trường THPT (chương trình 2006 và chương trình 2022), lịch sử Việt Nam (LSVN) từ năm 1858 đến năm 1918 có một vị trí quan trọng, trang bị cho HS nhiều SK, chủ đề và chuyên đề chuyên sâu như: Các giai đoạn thực dân Pháp xâm lược và cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam; Phong trào yêu nước chống Pháp cuối thế kỉ XIX; Chiến tranh bảo vệ Tổ quốc và chiến tranh giải phóng dân tộc trong LSVN (trước Cách mạng tháng Tám năm 1945), Một số cuộc cải cách lớn trong LSVN (trước năm 1858). LSVN 1858 – 1918 gắn liền với LS triều Nguyễn – triều đại phong kiến cuối cùng trong LS dân tộc, nhiều biến cố, hiện tượng, nhân vật cần được đánh giá thấu đáo và như vậy, có ưu thế giúp HS phát triển NL ĐGSK.

Trong quá trình dạy học LSVN từ 1858 – 1918, GV cần phải hướng dẫn HS ĐGSK, bảo đảm đúng quy trình, dựa trên các cơ sở, căn cứ khoa học nhằm giúp HS học tập LS hứng thú hơn, đem lại hiệu quả cao hơn. Xuất phát từ cơ sở và thực tiễn trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề: “Phát triển năng lực đánh giá sự kiện cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT (Vận dụng qua chương trình Lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1918)” làm đề tài luận án tiến sĩ, chuyên ngành Lí luận và PPDH môn LS, mã số 62. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình phát triển NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài liên quan đến lí luận và phương pháp (PP) DHLS, nội dung kiến thức áp dụng và địa bàn khảo sát, thực nghiệm sư phạm (TNSP). - Về lí luận và phương pháp dạy học (PPDH): Đề tài tập trung vào nghiên cứu và đề xuất các biện pháp phát triển NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT, hình thức dạy học nội khóa. - Về nội dung kiến thức áp dụng: Luận án vận dụng qua TNSP LSVN từ năm 1858 đến năm 1918, lớp 11 ở trường THPT (chương trình 2006 và chương trình 2022). Trong chương trình 2006, tác giả chọn bài 19: Nhân dân Việt Nam kháng 3 chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1858 – 1873) để TNSP tại thành phố Hồ Chí Minh và một số tỉnh Nam Bộ.

- Về địa bàn khảo sát, TNSP: thông qua khảo sát, điều tra, dự giờ, xin ý kiến chuyên gia, thăm quan thực tiễn việc DHLS ở nhiều trường THPT trên cả nước, trong đó tập trung vào các trường THPT ở phía Nam1. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc phát triển NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT, đề tài sẽ xác định nội dung, tiêu chí đánh giá NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT. Từ đó, đề xuất các biện pháp sư phạm phù hợp góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để hoàn thành mục đích nghiên cứu, luận án tập trung vào các nhiệm vụ cụ thể: - Làm rõ những vấn đề lí luận về PPDH phát triển NL trong môn LS, NL ĐGSK trong DHLS ở trường THPT. - Điều tra, khảo sát thực trạng phát triển NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT qua phiếu điều tra, khảo sát, phỏng vấn, dự giờ, xin ý kiến chuyên gia, xêmina luận án,. - Tìm hiểu nội dung, chương trình, SGK LS năm 2006 và SGK LS chương trình 2022 ở trường THPT, trong đó tập trung vào LSVN (1858 – 1918) để xác định những nội dung cần khai thác, xác định yêu cầu cần đạt về mặt kiến thức, nội dung LS có thể phát triển NL ĐGSK cho HS. - Xác định nội dung và tiêu chí đánh giá NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT.

- Đề xuất các biện pháp sư phạm phù hợp để phát triển NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT và tiến hành TNSP để khẳng định tính khả thi của đề tài nghiên cứu, làm cơ sở cho kết luận và khuyến nghị. 1 Các tỉnh/ thành phía Nam liên quan đến địa bàn khảo sát của luận án gồm: Hồ Chí Minh, Bến Tre, Bình Phước, Bình Dương, Long An, Đồng Nai. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 4. Cơ sở phương pháp luận Cơ sở PP luận nghiên cứu của đề tài dựa theo quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin về nhận thức, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam về giáo dục và giáo dục LS.

Phương pháp nghiên cứu Đề tài có sử dụng nhiều PP nghiên cứu và cách thức tiếp cận khác nhau, như các PP LS và lôgic, lịch đại và đồng đại, PP sử dụng tư liệu gốc, PP liên ngành,. Tuy nhiên, luận án thuộc ngành Giáo dục học, nên luận án tập trung vào 4 nhóm PP nghiên cứu đặc trưng sau: - Nhóm PP nghiên cứu lí thuyết: nghiên cứu các nguồn tài liệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh, văn kiện Đảng (định hướng cho việc giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ), tài liệu Giáo dục học, Tâm lí học, PP luận sử học, Giáo dục LS; nghiên cứu chương trình, SGK LS (chương trình 2006 và chương trình 2022) để làm cơ sở cho việc thực hiện đề tài. - Nhóm PP nghiên cứu thực tiễn: các PP điều tra, khảo sát thông qua xây dựng bảng hỏi, phỏng vấn, dự giờ chuyên môn, quan sát thực nghiệm, xin ý kiến chuyên gia,. Những PP này sẽ giúp tác giả luận án làm rõ những vấn đề thực tiễn ở chương 2.

- Nhóm các PP TNSP: TNSP từng phần và toàn phần những biện pháp về phát triển NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT, vận dụng vào LSVN (1858 – 1918). - PP toán học thống kê: tập hợp và xử lí số liệu thu được từ điều tra, khảo sát và TNSP để rút ra nhận xét, kết luận và kiến nghị. Giả thuyết khoa học Việc phát triển NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT sẽ góp phần nâng cao chất lượng DH bộ môn, hoàn thành mục tiêu dạy học nếu GV xác định được nội dung, tiêu chí đánh giá NL ĐGSK LS, nội dung LS cần khai thác và đề xuất được các biện pháp sử dụng phù hợp với điều kiện và đặc điểm của HS địa phương. Đóng góp của luận án Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần: 5 Thứ nhất, tiếp tục khẳng định tầm quan trọng của vấn đề phát triển NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT (thông qua xây dựng được cơ sở lí luận có tính hệ thống).

Thứ hai, phác họa được bức tranh về thực trạng phát triển NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT hiện nay, đặc biệt là các tỉnh phía Nam. Thứ ba, xác định được nội dung và tiêu chí đánh giá NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT. Thứ tư, đề xuất được các biện pháp sư phạm phù hợp phát triển NL ĐGSK cho HS trong DHLS ở trường THPT đã được kiểm chứng qua TNSP từng phần và toàn phần (vận dụng qua Chương trình Lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1918). Ý nghĩa của đề tài Đề tài có ý nghĩa về khoa học và thực tiễn: - Ý nghĩa khoa học: góp phần làm phong phú thêm lí luận và PP dạy học bộ môn LS ở trường THPT, nhất là về vấn đề NL ĐGSK cho HS trong DHLS.