Luận án: Quản lý Di tích Lịch sử Quân sự Cách mạng qua Điện Biên Phủ, Hoàng Thành, Địa Đạo

Lý do chọn đề tài Việt Nam là đất nước có nhiều di tích lịch sử - văn hóa (DTLSVH), đó là những địa điểm, công trình xây dựng và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc địa điểm, công trình đó, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, đã trở thành di sản quý báu cho đời sau. Bảo vệ và phát huy giá trị các DTLSVH đã và đang được các thế hệ người Việt Nam dành rất nhiều tâm sức thực hiện, để góp phần xây dựng nền văn hoá tiên tiến đậm bản sắc dân tộc theo định hướng của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Di tích lịch sử quân sự cách mạng (DTLSQSCM) là một bộ phận hợp thành của DTLSVH. Đây không chỉ đơn thuần là hầm hào quân sự, bia di tích, đài tưởng niệm, đền, đình, khu lưu niệm danh nhân quân sự, không gian chiến trường và những địa danh quân sự gắn liền với những trận đánh, chiến công của quân đội ta mà còn là nguồn tư liệu trực tiếp cho chúng ta những thông tin quan trọng để hiểu về lịch sử hào hùng của dân tộc, về nghệ thuật quân sự độc đáo gắn với cuộc cách mạng chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ của quân và dân ta.

DTLSQSCM thực sự trở thành biểu tượng anh hùng cách mạng của lực lượng vũ trang Việt Nam. DTLSQSCM có vai trò đặc biệt trong việc giáo dục truyền thống, ghi dấu những chiến công hào hùng của dân tộc, niềm tự hào dân tộc, sự trân trọng tin yêu đối với anh “bộ đội Cụ Hồ”, là những địa điểm để các thế hệ hôm nay và mai sau cảm nhận những vinh quang, chiến thắng cùng sự hy sinh của ông cha và liên cảm đến trách nhiệm của mình với đất nước, với dân tộc. Đó là hình thức giáo dục trực quan sinh động và rất hiệu quả, phù hợp với điều kiện mức sống, hưởng thụ văn hóa của nhân dân ngày càng được nâng cao. Vấn đề quản lý DTLSVH luôn được Nhà nước chú trọng và nhận được sự quan tâm đặc biệt của toàn xã hội, nhằm phát huy sáng tạo những giá trị của DTLSVH, phù hợp với xu thế phát triển của thời đại.

Hệ thống pháp luật, chính sách về DTLSVH từng bước được hoàn thiện. Nhà nước đã chú trọng công tác tuyên truyền phổ biến để nhằm nâng cao nhận thức, hiểu biết cũng như ý thức pháp luật của xã hội về DTLSVH. Công tác thanh tra, kiểm tra đối với lĩnh vực này cũng đã phát hiện những hành vi vi phạm để từ đó có hướng xử lý. Công tác quản lý có vai trò quyết định đối với quá trình bảo tồn, phát huy giá trị DTLSVH, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.

Tuy nhiên, bên cạnh những việc đã và đang làm được, công tác quản lý chưa đáp ứng được với điều kiện và nhu cầu của phát triển. Nhiều di tích bị biến dạng sau các hoạt động trùng tu thiếu cơ sở khoa học. Các yếu tố gốc cấu thành di tích, giá trị di tích bị mai một do điều kiện tự nhiên khắc nghiệt hoặc do chính hành động vô thức/ thiếu hiểu biết của con người. Nâng cao hiệu quả quản lý đang là một vấn đề cấp bách trong 5 bối cảnh hiện nay, nhất là đối với các DTLSQSCM có đặc thù đa dạng về loại hình, được xây dựng bằng vật liệu không bền, hoặc ngoài trời như nhiều hạng mục trong di tích Chiến trường Điện Biên Phủ, Địa đạo Củ Chi.

Nhiều cấu kiện, thành phần kiến trúc bị hư hại, bị xuống cấp, nhiều hạng mục công trình trong các DTLSQSCM đang biến dạng gây khó khăn cho công tác nghiên cứu, quản lý. Ngay cả Tổng hành dinh trong khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội cũng đang đứng trước những khó khăn từ góc độ kỹ thuật đến nội dung và phương thức quản lý. Thời gian qua, dù các cấp quản lý đã rất nỗ lực trong quản lý, nhưng sự phối hợp trong quản lý các DTLSQSCM chưa hiệu quả vì sự phân cấp, phân quyền trong quản lý chưa thống nhất. Cùng nằm trong hệ thống các di tích quốc gia đặc biệt nhưng chủ thể quản lý các di tích có sự khác biệt, như: Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội do Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội (trực thuộc UBND thành phố Hà Nội) quản lý, Chiến trường Điện Biên Phủ do Ban quản lý Di tích tỉnh Điện Biên (trực thuộc Sở VHTTDL Điện Biên) quản lý, Địa Đạo Củ Chi do Bộ Tư Lệnh Quân khu 7 và UBND huyện Củ Chi quản lý.

Hiện tượng này đã góp phần tạo ra những hạn chế, bất cập trong công tác quản lý, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý các di tích lịch sử - văn hoá nói chung, DTLSQSCM nói riêng. Từ thực tế đó, có thể thấy việc nghiên cứu một cách hệ thống, đánh giá đúng thực trạng và đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý DTLSQSCM hiện nay là hết sức cần thiết. Vì vậy, vấn đề “Quản lý di tích lịch sử quân sự cách mạng (qua trường hợp Khu di tích Chiến trường Điện Biên Phủ, Tổng hành dinh trong khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, Địa đạo Củ Chi)” đã được NCS lựa chọn để thực hiện luận án Tiến sĩ chuyên ngành Quản lý văn hóa. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích Đánh giá thực trạng và đưa ra giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của các bên liên quan trong quản lý các di tích lịch sử quân sự cách mạng (DTLSQSCM) ở Việt Nam, qua các trường hợp cụ thể: Chiến trường Điện Biên Phủ, Tổng hành dinh trong khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, Địa đạo Củ Chi). Nhiệm vụ Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ cụ thể sau đây: - Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan để tìm ra hướng đi cho luận án, nghiên cứu cơ sở lý luận, lựa chọn lý thuyết để vận dụng triển khai luận án và xây dựng khung phân tích; - Nghiên cứu hiện trạng, đặc điểm và giá trị tiêu biểu của các DTLSQSCM trong diện khảo sát; 6 - Phân tích, đánh giá thực trạng quản lý các di tích LSQSCM từ các trường hợp nghiên cứu điển hình, gồm: di tích Chiến trường Điện Biên Phủ, Tổng hành dinh trong khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội và Địa đạo Củ Chi. - Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý DTLSQSCM trong bối cảnh hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là sự phối hợp và hoạt động quản lý của các bên liên quan tại các DTLSQSCM (qua 3 trường hợp cụ thể là Khu di tích Chiến trường Điện Biên Phủ, Tổng hành dinh trong khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, Địa đạo Củ Chi). Phạm vi nghiên cứu - Về không gian, luận án nghiên cứu hoạt động quản lý DTLSQSCM tại Khu di tích Chiến trường Điện Biên Phủ, Tổng hành dinh trong khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, Địa đạo Củ Chi. Đây là các di tích gắn với hai cuộc kháng chiến oanh liệt chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ của dân tộc ta, hiện nay gắn với ba vùng văn hóa du lịch nổi tiếng của Việt Nam. Hai trong số đó là di tích quốc gia đặc biệt.

Di tích còn lại là một bộ phận cấu thành của Di sản văn hóa thế giới. Tại khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, NCS tập trung nghiên cứu di tích lịch sử Nhà D67 - nơi được xem là trung tâm của Tổng hành dinh, cơ quan đầu não của Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương để lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện nhiệm vụ xây dựng CNXH ở miền Bắc và giải phóng miền Nam. - Về thời gian, luận án nghiên cứu hoạt động quản lý DTLSQSCM theo hai mốc thời gian: + Mốc thứ nhất: Nghiên cứu từ khi di tích hình thành và các giá trị di tích lưu giữ. 1/ Di tích chiến trường Điện Biên Phủ: Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ (1954), kết thúc chín năm cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp; 2/ Tổng hành dinh trong khu Trung tâm Hoàng Thành Thăng Long: được xây dựng năm 1967, trong suốt 7 năm của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước Tổng hành dinh là một trong những Sở chỉ huy đã đảm bảo an toàn cho Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương làm việc, nơi đưa ra những nghị quyết, chỉ thị kịp thời đưa cuộc kháng chiến chống Mỹ đi đến thắng lợi hoàn toàn; 3/ Địa đạo Củ Chi: được hình thành từ trong kháng chiến chống Pháp, qua quá trình hình thành và phát triển nhưng đến năm 1966, trước những hành động của quân xâm lược Mỹ sau khi vào miền Nam tham chiến, hệ thống địa đạo Củ Chi mới kiến tạo được một hệ thống đường hầm dọc ngang, nhiều tầng, khiến kẻ thù phải khiếp sợ… 7 + Mốc thứ hai: nghiên cứu về công tác quản lý di tích (số liệu, minh chứng, thông tin phỏng vấn…) từ năm 2014 đến nay.

Đây là khung thời gian giữa hai kỳ Đại hội Đảng lần thứ XI và XII, cho thấy sự chuyển biến tích cực trong quản lý văn hóa nói chung, quản lý các DTLSQSCM nói riêng. Nhà nước lần đầu tiên xếp hạng DTQGĐB vào năm 2009. Trong “Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2020” (2009) đã nêu rõ nhiệm vụ: Nhà nước tập trung đầu tư cho việc bảo tồn di tích quốc gia đặc biệt (đến năm 2015, 100% di tích được tu bổ, tôn tạo). Phương pháp tiếp cận, nghiên cứu “ 4.

Phương pháp tiếp cận Đề tài luận án được tiếp cận nghiên cứu liên ngành. Quản lý văn hóa là khoa học mang tính liên ngành, tích hợp nhiều bộ môn nghiên cứu chuyên biệt về văn hóa. Vì vậy, phương pháp tiếp cận liên ngành có thể liên kết được các ngành học với nhau trong quá trình nghiên cứu. Liên ngành không đơn thuần là phép cộng của các ngành khoa học với nhau, mà là tích hợp các cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu của các chuyên ngành vào trong một ngành khoa học mới.

NCS sử dụng phương pháp liên ngành: Xã hội học, Nhân học, Sử học, Khảo cổ học, Tâm lý học… trong nghiên cứu quản lý các DTLSQSCM. Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp khảo sát, điền dã thực địa: NCS tiến hành khảo sát, điền dã thực địa tại các di tích Chiến trường Điện Biên Phủ, Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, Địa đạo Củ Chi nhằm tổng hợp những thông tin về khu DTLSQSCM, trong đó có số liệu bước đầu về thực trạng quản lý tại các di tích này.