Luận án tiến sĩ dân tộc học - Phủ đệ triều Nguyễn ở Huế

ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TRẦN VĂN DŨNG DI SẢN PHỦ ĐỆ TRIỀU NGUYỄN TRONG BỐI CẢNH ĐÔ THỊ HÓA HIỆN NAY Ở THÀNH PHỐ HUẾ LUẬN ÁN TIẾN SĨ DÂN TỘC HỌC HUẾ - NĂM 2020 luan an ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TRẦN VĂN DŨNG DI SẢN PHỦ ĐỆ TRIỀU NGUYỄN TRONG BỐI CẢNH ĐÔ THỊ HÓA HIỆN NAY Ở THÀNH PHỐ HUẾ NGÀNH: DÂN TỘC HỌC MÃ SỐ: 931.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ DÂN TỘC HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. NGUYỄN VĂN MẠNH HUẾ - NĂM 2020 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác.

Huế, tháng 6 năm 2020 Tác giả Trần Văn Dũng i luan an LỜI CẢM ƠN Lời cảm ơn sâu sắc nhất xin được gửi đến PGS. Nguyễn Văn Mạnh, người đã giúp đỡ tôi tận tình trong suốt quá trình thực hiện luận án, cho tôi nhiều lời khuyên và kinh nghiệm quý báu để tôi hoàn tất chương trình theo đúng yêu cầu đặt ra. Xin tỏ lời tri ân đến TS. Nguyễn Xuân Hồng, TS.

Phan Thanh Hải, TS. Huỳnh Công Bá, TS. Phan Tiến Dũng, TS. Mai Bùi Diệu Linh, NNC.

Nguyễn Phúc Vĩnh Ba đã tận tình đóng góp nhiều ý kiến trong quá trình tôi thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo Khoa Lịch sử, Phòng Đào tạo Sau đại học, Trường Đại học Khoa học Huế, Hội đồng trị sự Nguyễn Phúc Tộc, Ban Giám đốc, các đồng nghiệp tại Sở Văn hóa và Thể thao Thừa Thiên Huế và bạn bè đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành luận án này. Tôi không thể thực hiện được luận án nếu không có sự cảm thông, giúp đỡ và động viên về tinh thần của gia đình và người thân, những người luôn lo lắng và dõi theo bước đi của tôi. Đây là nguồn động lực luôn tiếp thêm sức mạnh giúp tôi vượt qua mọi khó khăn để hoàn thành luận án.

Mặc dù đã có nhiều cố gắng song luận án không thể tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót. Kính mong Quý thầy cô giáo, bạn bè và đồng nghiệp tiếp tục góp ý để luận án ngày càng hoàn thiện hơn. Một lần nữa tôi xin chân thành cám ơn! ii luan an DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BAVH Bulletin des Amis du Vieux Hué Tập san “Những người bạn Cố đô Huế” BTLS Bảo tàng Lịch sử HĐND Hội đồng nhân dân KHXH Khoa học Xã hội NCS. Nghiên cứu sinh NNC.

Nhà nghiên cứu Nxb. Nhà xuất bản PGS. Phó Giáo sư PL Ph l c SVH&TT Sở Văn hóa và Thể thao Tp. Thành phố Tr.

Tiến sĩ TTBTDTCĐHuế Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế UBND Ủy ban nhân dân UNESCO Tổ chức Giáo d c, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc iii luan an DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, BẢN ĐỒ, BẢN VẼ, SƠ ĐỒ VÀ BẢNG BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2. Hình dáng bình phong trong di sản phủ đệ. Hình dáng cổng trong di sản phủ đệ. Kiến trúc nhà chính trong di sản phủ đệ.

Hiện trạng bến phủ trong kiến trúc di sản phủ đệ. Hiện trạng bình phong trong kiến trúc di sản phủ đệ. Hiện trạng tổng diện tích đất vườn trong di sản phủ đệ. Hiện trạng cổng phủ trong kiến trúc di sản phủ đệ.

Hiện trạng la thành trong kiến trúc di sản phủ đệ. Hiện trạng kiến trúc nhà ph trong di sản phủ đệ. Hiện trạng kiến trúc nhà chính trong di sản phủ đệ. Khảo sát nguyện vọng đề nghị xếp hạng di tích phủ đệ.

Phân bố di sản phủ đệ ở thành phố Huế. Tuyến du lịch di sản phủ đệ triều Nguyễn .134 BẢN VẼ Bản vẽ 2. Mặt bằng tổng thể phủ đệ Ngọc Sơn công chúa. Mặt đứng phủ Tuy Lý vương.

Bố c c không gian nội thất phủ đệ. Mặt đứng phủ Diên Khánh vương. Cơ cấu tổ chức phủ Thọ Xuân vương. Cơ cấu tổ chức phủ Tuy Lý vương.

Đề án chính sách bảo tồn và phát huy giá trị di sản phủ đệ. Quản lý di tích phủ đệ triều Nguyễn. Thống kê phủ đệ còn giữ được bình phong. Thống kê phủ đệ còn giữ được cổng xưa.

Thống kê phủ đệ còn giữ được nhà chính xưa. Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức về bảo tồn và phát huy giá trị di sản phủ đệ triều Nguyễn .116 iv luan an MỤC LỤC Lời cam đoan .ii Danh m c các chữ viết tắt. iii Danh m c các biểu đồ, bản đồ, bản vẽ, sơ đồ và bảng. vi MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. M c tiêu và nhiệm v nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Nguồn tư liệu nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Bố c c của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH PHỦ ĐỆ TRIỀU NGUYỄN. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành phủ đệ triều Nguyễn. 27 Tiểu kết Chƣơng 1. PHỦ ĐỆ TRIỀU NGUYỄN Ở KINH ĐÔ HUẾ TRƯỚC NĂM 1945.

Quá trình hình thành và phát triển phủ đệ triều Nguyễn. Đặc điểm của phủ đệ triều Nguyễn. Vai trò của phủ đệ triều Nguyễn. Giá trị của phủ đệ triều Nguyễn .72 Tiểu kết Chƣơng 2.

BIẾN ĐỔI DI SẢN PHỦ ĐỆ TRIỀU NGUYỄN Ở THÀNH PHỐ HUẾ. Tình hình di sản phủ đệ triều Nguyễn ở thành phố Huế từ năm 1945 đến năm 1986. Sự biến đổi của di sản phủ đệ triều Nguyễn ở thành phố Huế trong quá trình đô thị hóa (giai đoạn 1986 - 2018). Yếu tố tác động đến quá trình biến đổi di sản phủ đệ triều Nguyễn.

Hệ quả của quá trình biến đổi di sản phủ đệ triều Nguyễn. Xu hướng biến đổi di sản phủ đệ triều Nguyễn .110 Tiểu kết Chƣơng 3 .114 v luan an CHƯƠNG 4. BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN PHỦ ĐỆ TRIỀU NGUYỄN Ở THÀNH PHỐ HUẾ TRONG BỐI CẢNH ĐÔ THỊ HÓA HIỆN NAY. Cơ sở bảo tồn và phát huy giá trị di sản phủ đệ triều Nguyễn.

Thực trạng hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản phủ đệ triều Nguyễn trong thời gian qua. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản phủ đệ triều Nguyễn .122 Tiểu kết Chƣơng 4 .138 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ .142 TÀI LIỆU THAM KHẢO.143 PHỤ LỤC vi luan an MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Triều Nguyễn (1802 - 1945) - triều đại quân chủ cuối cùng ở Việt Nam đã để lại cho Cố đô Huế một hệ thống di sản đồ sộ bao gồm cả di sản văn hóa vật thể và phi vật thể có giá trị nổi bật toàn cầu. Vào năm 1981, khi đến khảo sát Cố đô Huế, ông Tổng Giám đốc UNESCO bấy giờ là Amadou Mahtar M‟Bow đã nhận định: “Huế không phải chỉ là một mẫu mực về kiến trúc mà còn là một cao điểm về tinh thần và một trung tâm văn hóa sôi động - ở đó đạo Phật và đạo Khổng đã thấm sâu, hòa nhuyễn vào truyền thống địa phương, nuôi dưỡng một tư tưởng tôn giáo, triết học và đạo lý hết sức độc đáo” [3, tr.

Cho đến nay, Huế đã có 5 di sản của triều Nguyễn được UNESCO ghi danh: Quần thể Di tích Cố đô Huế (1993), Âm nhạc cung đình Việt Nam - Nhã nhạc (2003), Mộc bản triều Nguyễn (2009), Châu bản triều Nguyễn (2014), Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế (2016). Trong kho tàng di sản văn hóa đó, phủ đệ1 là một dạng thức kiến trúc quý tộc hoàng gia triều Nguyễn độc đáo thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố con người, kiến trúc và cảnh quan thiên nhiên. Phủ đệ là nơi ở của các hoàng tử và hoàng nữ lúc trưởng thành được nhà vua tấn phong tước vị thân công, công chúa. Vua sai người chọn đất xem phong thủy, ban cấp tiền của, nhân lực để xây dựng phủ đệ làm nơi sống, học tập và làm việc, có quân đội canh gác, bảo vệ ngày đêm.

Sau khi các vị hoàng tử, công chúa qua đời, phủ đệ đó sẽ được chuyển đổi chức năng thành nơi thờ tự của chính họ. Di sản phủ đệ hội t các yếu tố phong thủy, tự nhiên đã đạt đến trình độ cao, cùng nếp sống hoàng gia triều Nguyễn vang bóng một thời. Phủ đệ là dấu gạch nối lan tỏa, hòa nhập giữa văn hóa cung đình và văn hóa dân gian, góp phần tạo nên nét sắc thái văn hóa đặc trưng của mảnh đất xứ Thần kinh. Đó là nền nếp gia phong, tập quán, tính cách, giáo d c, thực hành lễ nghi, nghệ thuật ẩm thực, vườn cảnh… được lưu giữ, bảo vệ và ăn sâu trong tâm thức con cháu hoàng tộc triều Nguyễn qua nhiều thế hệ từ xưa cho đến nay sinh sống trong mỗi di sản phủ đệ.

Với giá trị tiêu biểu và quy mô kiến trúc có tính đặc trưng, phủ đệ phản ánh một giai đoạn lịch sử của quá trình phát triển đô thị di sản Huế; đồng thời là tài sản quý giá góp phần tạo nên bản sắc văn hóa Huế. Cũng nằm trong tác động của chiến tranh, khí hậu khắc nghiệt, đặc biệt hiện nay, do tác động của quá trình đô thị hóa ở thành phố Huế đã làm cho di sản phủ đệ triều Nguyễn bị biến đổi, xuống cấp và thậm chí có nguy cơ làm biến mất kiến trúc 1 Trong luận án này, tác giả dùng c m từ “phủ đệ” theo hình thức từ ghép đẳng lập gộp nghĩa (thuộc mô hình ngữ nghĩa AB=A+B), trong đó nghĩa của từng thành tố (phủ, đệ) cùng gộp lại để biểu thị ý nghĩa khái quát chung về một loại hình kiến trúc cùng có những đặc điểm chung về điển chế và trong ý nghĩa chung đó có ý nghĩa riêng của từng thành tố, sẽ được giải thích ngữ nghĩa từng hình thức tại Chương 1. 1 luan an phủ đệ truyền thống. Bởi, Huế đang chứng kiến một quá trình đô thị hóa diễn ra với tốc độ ngày càng nhanh khiến cho cấu trúc đô thị di sản đã và đang có dấu hiệu bị thay đổi hàng ngày.

Những khu cư dân đô thị, khu nhà cao tầng, con đường hiện đại được quy hoạch và xây dựng mới tràn ngập khắp nơi.