Giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử THPT

Tính cấp thiết của đề tài Trong suốt cuộc đời cách mạng của mình, Hồ Chí Minh đã chiến đấu cho lý tưởng độc lập dân tộc (DT), toàn vẹn lãnh thổ Việt Nam. Những suy nghĩ của Người đã trở thành hệ thống tư tưởng để lại nhiều giá trị cho nhân loại và nhân dân Việt Nam học tập, noi theo. Đó không chỉ là "kim chỉ nam" trong thời kỳ đấu tranh bảo vệ đất nước mà trong cả trong thời kỳ hiện đại ngày nay, hệ tư tưởng đó vẫn để lại nhiều giá trị quý báu. Tinh thần dân tộc (TTDT) theo tư tưởng Hồ Chí Minh (TTHCM) là một bộ phận quan trọng, là nội dung cơ bản, cốt lõi của TTHCM.

Bản chất của TTDT theo TTHCM là sự kế thừa TTDT truyền thống Việt Nam, được vận dụng và phát triển trong thời đại mới. Trong đó, tư tưởng cốt lõi là giải phóng DT gắn liền với giải phóng giai cấp và giải phóng con người. Những quan điểm của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh về vấn đề DT không chỉ có giá trị định hướng hành động cho cách mạng Việt Nam, mà còn là một nguồn kiến thức khoa học, phản ánh sự phát triển của LSVN trong thời đại mới và có giá trị GD sâu sắc đối với thế hệ trẻ. TTDT theo TTHCM trở thành nguồn tài liệu quan trọng không chỉ để nhận thức LS xã hội mà còn góp phần quan trọng cho việc giảng dạy bộ môn LS ở trường THPT.

Việc GD TTDT theo TTHCM trong DHLS có vai trò đặc biệt quan trọng trong giai đoạn hiện nay, góp phần làm thay đổi theo chiều hướng tích cực đối với thực trạng chung của nền GD nước ta. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định: Nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng xây dựng đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam là nhiệm vụ trọng tâm, là sứ mệnh cao cả của GD và đào tạo. Luật GD cũng đã quy định: "Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc" [11,21]. Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành TW khóa XI ( Nghị quyết số 29- NQ/TW) về đổi mới căn bản, toàn diện GD và ĐT đã xác định: "Mục tiêu GD phổ thông là tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho HS.

Nâng cao chất lượng GD toàn diện, chú trọng GD lý tưởng, truyền thống đạo đức, lối 2 sống. kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn"[49]. Do đó, Đảng và nhà nước luôn khẳng định tầm quan trọng của việc phát triển GD, sự cần thiết của việc đầu tư cho GD; Coi GD vừa là mục tiêu, vừa là động lực để phát triển kinh tế- xã hội.Nhận thức rõ vai trò và tầm quan trọng đó, trong những kỳ Đại hội gần đây, Đảng ta đã xây dựng định hướng phát triển đất nước phải gắn liền với GD và đào tạo, coi đây là khâu đột phá để thực hiện sứ mệnh “đi trước, đón đầu”. GD thế hệ trẻ là điều kiện quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người, là mối quan tâm của mỗi quốc gia và toàn xã hội.

Trong bối cảnh thế giới hiện nay, sự trỗi dậy của chủ nghĩa DT cực đoan đã tác động trực tiếp đến âm mưu chia rẽ các DT trong cộng đồng quốc tế và Việt Nam. Ở trong nước, có một bộ phận các thế lực phản động đã nổi dậy lôi kéo, kích động nhân dân, nhằm thực hiện âm mưu chống phá chính quyền Nhà nước, chia rẽ dân tộc, chia rẽ tôn giáo, ảnh hướng không nhỏ đến sự thống nhất quốc gia và nền độc lập DT. Hơn nữa, có một bộ phận nhỏ thanh niên Việt Nam phai nhạt lí tưởng và đạo đức cách mạng, xa rời đường lối cách mạng của Đảng, không ý thức được trách nhiệm của mình trước vận mệnh của DT, đã ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành và phát triển nhân cách, phẩm chất của thế hệ trẻ Việt Nam. Vì vậy, chưa bao giờ vấn đề độc lập DT, chủ quyền quốc gia được đề cao như hiện nay.

Theo đó, nhiệm vụ GD đạo đức HS nói chung, GD học sinh TTDT theo TTHCM nói riêng càng trở nên cấp thiết đối với nhà trường. Trong đó, bộ môn Lịch sử có sứ mệnh đặc biệt quan trọng. Trên cơ sở thực hiện chức năng đạt mục tiêu chung là trang bị kiến thức, rèn luyện kỹ năng nhận thức, tư duy, thực hành và liên hệ thực tiễn cuộc sống, Bộ môn LS ở trường phổ thông còn phải GD HS tư tưởng, tình cảm, lối sống, tình yêu quê hương đất nước. góp phần đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện để có thể hội nhập với tri thức nhân loại.

Vì vậy thông qua DHLS ở trường THPT, đưa tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, đặc biệt TTDT theo TTHCM vào GD trong nhà trường là điều cần thiết. LS Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 được gắn liền với tên tuổi của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh. Đó là thời kỳ in đậm dấu ấn về cuộc đời hoạt động của Người, từ việc tìm ra con đường đường cứu nước đúng đắn cho dân tộc (1919 đến 1920), đến quá trình chuẩn bị cho sự thành lập Đảng và trực tiếp sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam (1920 đến 1930), đề ra đường lối cách mạng đúng đắn trong Cương lĩnh chính trị của Đảng. Đặc biệt, là quá trình Người lãnh đạo cách mạng Việt Nam làm nên thắng lợi của Cách mạng tháng Tám 1945, đánh đổ hoàn toàn ách 3 thống trị của đế quốc, phong kiến, giành độc lập dân tộc, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1930 – 1945) và trực tiếp lãnh đạo nhân dân tiến hành kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ giành thắng lợi (1945 – 1975).

Trong suốt quá trình đấu tranh cách mạng đó, những quan điểm của Người về vấn đề DT luôn luôn được thể hiện rõ nét, xuyên suốt. Vì vậy, khai thác triệt để nội dung kiến thức LSVN thời kỳ 1919 – 1975 không chỉ giúp HS hiểu được sâu sắc tiến trình phát triển của LS dân tộc Việt Nam, mà còn thấu hiểu giá trị của nền độc lập dân tộc. Từ đó, có tác dụng GD tư tưởng, đạo đức HS nói chung, GD TTDT theo TTHCM nói riêng một cách sâu sắc, tự nhiên và hiệu quả. Xuất phát từ lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong DH LS Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT" làm đề tài luận án tiến sĩ GD học, với mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé vào việc nâng cao chất lượng bộ môn LS ở trường phổ thông trong bối cảnh hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2.1 Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là quá trình GD tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong DH bộ môn LS ở trường THPT.1 Phạm vi nghiên cứu + Về lý luận: Luận án không nghiên cứu toàn diện về tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, mà đi sâu nghiên cứu về việc giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong DH LS ở trường THPT. + Phạm vi điều tra: luận án tập trung khảo sát thực tiễn việc giáo dục HS TTDT theo TTHCM ở một số trường THPT trong phạm vi cả nước, đại diện cho các vùng miền, gồm cả thành phố, nông thôn, đồng bằng, miền núi. + Phạm vi vận dụng: Luận án đi sâu nghiên cứu chương trình sách giáo khoa LS lớp 12, giai đoạn 1919 - 1975 để vận dụng các hình thức, biện pháp GD HS tinh thần dân tộc theo TTHCM. + Phạm vi thực nghiệm: Thực nghiệm sư phạm từng phần và toàn phần ở một số trường THPT trên phạm vi cả nước, trong đó tập trung chủ yếu trên địa bàn các tỉnh miền Bắc (Hà Nội, Bắc Ninh, Nam Định, Việt Trì, Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Bình Phước.

Mục đích, nhiệm vụ của đề tài 3. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc giáo dục HS tinh thần dân tộc theo TT HCM, luận án đi sâu xác định nội dung TTDT TTHCM và đề xuất hình thức, tổ chức các biện pháp sư phạm để giáo dục TTDT theo TT HCM trong DH LSVN 1919-1975 ở trường THPT. Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng DH bộ môn LS hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tìm hiểu lí luận của GD học, Tâm lí học, PPDH LS và những tài liệu có liên quan đến đề tài về GD tư tưởng tình cảm đạo đức, tư liệu LS liên quan đến đề tài.

- Điều tra khảo sát thực tiễn GD tư tưởng tình cảm cho HS trong DHLS ở trường THPT nói chung, GD HS tinh thần dân tộc theo TTHCM nói riêng. -Tìm hiểu nội dung TTDT theo TTHCM qua các tài liệu và trong chương trình SGK lớp 12 để xác định nội dung có thể và cần để giáo dục TTDT theo TTHCM. - Đề xuất các biện pháp giáo dục HS tinh thần dân tộc theo TT HCM trong DH LSVN (1919-1975 ở trường THPT. - Soạn giáo án và thực nghiệm sư phạm (từng phần và toàn phần) theo những biện pháp đã đề xuất trong luận án để kiểm nghiệm tính khả thi của đề tài.

Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc giáo dục HS tinh thần dân tộc theo TTHCM trong DHLS. Nghiên cứu tài liệu về tư tưởng HCM nói chung, TTDT theo tư tưởng HCM nói riêng làm cơ sở lí luận cho đề tài nghiên cứu. Cơ sở phương pháp luận - Cơ sở PP luận của đề tài dựa trên lí luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng, Nhà nước ta về công tác GD trong DH ở THPT nói chung và DHLS nói riêng. Phương pháp nghiên cứu - PP nghiên cứu lí luận: Bên cạnh việc tuân thủ những nguyên tắc nghiên cứu khoa học nói chung, do nội dung và tính chất của đề tài, chúng tôi sử dụng các PP nghiên cứu chủ yếu của khoa học GD như: + Nghiên cứu, hệ thống hóa các nguồn tài liệu về Giáo dục học, Tâm lí học,… đặc biệt là lí luận DH LS về vấn đề GD tư tưởng tình cảm nói chung, tinh thần dân tộc 5 theo tư tưởng Hồ Chí Minh nói riêng.