Luận án TS Bùi Thị Tân: Làng nghề luyện sắt Phú Bài, rèn Hiền Lương Thừa Thiên Huế

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC KHXH VÀ NHÂN VĂN KHOA LỊCH SỬ BÙI THỊ TÂN VE LANG NGHE TRUYEN THONG : LUYEN SAT PHU BÀI VA REN HIEN LUONG TINH THUA THIEN HUE CHUYÊN NGANH : LICH SỬ VIỆT NAM MA SỐ: 503 l5 LUẬN ÁN PHO TIẾN SĨ KHOA HỌC LICH SU Người hướng dẫn khoa học: GS PHAN ĐẠI DOAN HÀ NỘI - 1996 BANG CAC CHU VIET TAT BAVH: Bulletin des amis du vieux Hué BEFEO: Bulletin I' Ecole francaise d' Extrême-Orient. DTH: Dân tộc hoc DHTH H: Đại học Tổng hợp Huế DHTH HN: Đại học Tổng hợp Hà Nội DHTHCN : Đại học Trung học chuyên nghiệp H: Huế HN: Hà Nội KHXH: Khoa học Xã hội KH va KT: Khoa học và Kỹ thuật LVTN NS: Luan văn tot nghiệp ngành Sử NCKT: Nghiên cứu kinh tế NCLS : Nghiên cứu lịch sử Nxb: Nhà xuất bản S: Sài Gòn Tp HCM: Thanh phô Hô Chí Minh MỤC LỤC MỞ ĐẦU I. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của dé tài —-cA 2. Mục đích nghiên cứu của luận án 3.

Lịch sử vấn đề 4. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu 5. Kết quả và đóng góp của luận án + 6. Kết cấu của luận án ¬ CHƯƠNG 1.

MAY NT VỀ SỰHÌNI THÀNH VÀ PHÁT TRIEN CUA LANG XÃ Ở THỪ THIÊN HUẾ L7 1. Thừa Thiên Huế từng bước hội nhập với sự phát triển của quốc gia Đại Việt 17 1. Thừa Thiên Huế - đất dựng nghiệp của các chúa Nguyễn 2 1. Thừa Thiên Huế - đất ưu đãi của vương triều Nguyễn 30 1.

Tiểu kết chương | 37 CHƯNG 2. LANG LUYEN SAT PHU BÀI 39 2. Sự hình thành và phát triển của làng Phú Bai 39 2. Nghề luyện sat 48 2.

Tình hình ruộng đất và kinh tế nông nghiệp 68 2. Chợ và kinh tế thương nghiệp trong đời sống cư dân Phú bài 84 2. Thiết chế lang xã và sinh hoạt văn hóa 86 2. Tiểu kết chương 2 116 CHƯNG 3, LANG REN LIỀN LUONG 118 3.

Sự hình thành và phát triển 118 3. Kinh tế nông nghiệp 147 3. Tổ chức làng xã và sinh hoạt văn hóa 152 3. Tiểu kết chương 3 178 KẾT LUẬN 179 TÀI LIỆU THAM KHẢO 186 CHỈ DẪN CÁC BANG KẾ VÀ SƠ ĐỒ 201 PHU LUC 203 “A MO DAU 1.

Ý NGHĨA KHOA HỌC VA THUC TIEN CUA ĐỀ TÀI 1. Việt Nam thời trung đại vốn là một nước nông nghiệp trông lúa nước, mà làng là một đơn vị kết cấu cộng đồng cơ bản. Trong lịch sử dựng nước và giữ nước, làng có vị trí hết sức quan trọng trên các linh vực : kinh tê, chính trị, văn hóa. Trải nhiều thử thách bởi những tác động của điều kiện tự nhiên, xã hội nhưng, làng Việt vẫn bảo tồn, tái sinh, tái lập và phát triển ở nhiều vùng trên đất nước ta.

Sự phát triển của làng xã gấn chặt với sự thăng trầm của lịch sử dân tộc và ghi đậm dấu ấn của mỗi giai đoạn lịch sử. Vì vậy, nghiên cứu làng Việt không những nhằm vạch ra quá trình phát sinh, phát triển, vai trò, vị trí của làng xã trong lịch sử mà còn bổ sung thêm tư liệu, góp phần tim hiểu sự sáng tạo của người Việt để nhận điện chân xác dúng dan lịch sử đất nước. Quá trình hình thành và phát triển làng, Việt cũng như đặc điểm kinh tế, sinh hoạt văn hóa tam lý cộng đồng và cả những thiết chế lang xã thiết lập trên đó luôn tuân theo những quy luật chung của môi trường trồng lúa nước ở vùng nhiệt đới; đồng thời còn chịu tác động nhất định của đặc điểm tự nhiên và xã hội mỗi vùng hoặc mỗi miên. Vì vậy, nghiên cứu làng xã ở mỗi địa phương cụ thể là điêu cần thiết và có ý nghĩa bổ sung vào cái chung của làng Việt.

Thừa Thiên Huế - một đải đất hẹp, kề núi, sát biển. gần như là trung tâm của đất nước trên trục dài Bac - Nam. Vùng đất này được sát nhập vào lãnh thổ Dai Việt từ đầu thế kỷ XIV. Quá trình đi dân Việt vào khai hoang, đựng làng có tổ chức cũng bắt đầu từ đấy.

So với đồng bằng Bac Bộ và Bác Trung Bo, làng Việt ra đời ở dây muộn hơn, gắn với quá trình mở mang lãnh thổ của các triêu dai Trân, Ho, Lê và xây dựng cơ sở cát cứ của họ Nguyễn. Nhưng so với dai đất từ Nam [ai Vân trở vào, thì đây lại là điểm khởi đầu, bàn đạp cho một quá trình “Nam tiên” của dan tộc. Sự hình thành và phát triển của lang Việt ở Thừa Thiên Huê là mat Việt Nam không trải qua những cuộc cách mạng xã hội sâu sắc và triệt để. tàn dư công xã nông thôn, làng xã cũ còn rất đậm và dược tái hiện trong xã hội phong kiến.

Vì thế, công cuộc cải tạo và xây dựng xã hội mới ở nước ta phải tiến đến những điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt. Tìm hiểu đặc điểm của nông thôn, nông nghiệp nền sản xuất nhỏ ở nước ta sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn xuât phát điểm của Việt Nam trên con đường tiến lên xây dựng xã hội mới, chủ động khắc phục những hạn chế và có định hướng đúng cho sự phát triển của nông thôn. Dé nghiên cứu làng xã, người ta đưa ra nhiêu cách phân loại làng theo những tiêu chí khác nhau : đặc điểm tự nhiên, đặc điểm văn hóa - xã hội hoặc đặc điểm kinh tế. Dù theo cách phân loại nào thì cũng chỉ là những quy ước có tính chất tương đối.

Ở đây, chúng tôi chọn đặc điểm kinh tế làm tiêu chí phân loại. Với tiêu chí này có thể tìm hiểu kết cấu kinh tế - xã hội của một loại hình lang xã : /ang nghề. Chúng tôi quan niệm. nếu trong khoảng thời gian dài (ba, bon thê hệ dời người hoặc một vài thế kỷ) mà phân lớn cư đân trong làng đó chủ yếu làm mội nghề cố định (tất nhiên có kết hợp thêm với các nghề khác) và do đó nguồn sông, chính của dân làng là do nguồn lợi kinh tế của nghé nghiệp đó đem lại, thì có thể gọi đó là làng chuyên theo nghé nghiệp ấy - hay còn gọi là làng nghe.

Làng nghê trong lịch sử nước ta có nhiều : làng thuần nông, làng buôn, làng thủ công. nghề làng : nghề rèn, nghê gôm, nghê mộc. Do điêu kiện có hạn và với phạm vi yêu cầu của một dé tài luận án Phó tiến sĩ khoa học Lịch sử, chúng tôi đi sâu nghiên cứu các làng nghé : luyện sắt Phú Bài và làng rèn Hiên Lương. Day là hai làng thủ công tiêu hiểu ở Thừa Thiên Hue Với khôi tư liệu vẽ chúng có khả nang làm sáng tỏ một số vấn đề của làng Việt truyên thong trên vùng đất này.

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ cung cấp những thong tin tư liệu. những hiểu biết cụ thể, đúng dan về làng xã trong địa bàn mà Đại học Hué trong nhiêu năm nay đã và dang gop phần hình thành những chuyên dé về làng xã, về nông thôn, nông dân để giảng day cho sinh viên các khoa Lich sử, Văn hóa - du lịch, Luật. của Dai học Huế. quá trình tái lập làng xã dưới tác động mạnh của các triều đại phong kiến, của điều kiện thiên nhiên và đồng thời nó cũng góp phần quan trọng vào quá trình tái lập lang Việt ở các tỉnh phía Nam đất nước vào các thế ky XVII - XIX.

Thừa Thiên Huế là mảnh dất mang nhiều dấu ấn lịch sử quan trọng của dân tộc ở giai đoạn phát triển và suy yếu của chế độ phong kiến Việt Nam. Phú Xuân - Huế được chọn làm thủ phủ đất Dang Trong suốt mấy thế kỷ, roi kinh đô của cả nước thống nhất từ đầu thế kỷ XIX cho đến khi chê độ phong kiến thực dân bị lật đổ vào năm 1945. Sự hình thành, phát triển kinh tê - xã hội, sự tái lập và bảo lưu làng xã truyền thống trên vùng đất nay di nhiên có những đặc trưng riêng. chịu tác động không nhỏ của những bối cảnh lịch sử, xã hội cụ thể.

Vì thế, nghiên cứu làng Việt trên đất Thừa Thiên Huế sẽ góp phần làm sáng rõ cái đặc thù trong tính thống nhất vadda dạng của lịch sử dan tộc. Quá trình phát triển của làng xã, dù có nhấn mạnh tính đặc thù cũng không thể tách ra ngoài quá trình phát triển tự nhiên của các hình thái kinh tế xã hội Việt Nam. Do đó, có thể nghiên cứu làng Việt từ nhiều góc độ khác nhau. nhưng để hiểu thực chất về nó thì phải chú ý đúng mức đến lĩnh vực kinh tê.

Xác định được một cách chính xác, khách quan bản chất kính tế của lang Việt sẽ piúp chúng ta hiểu và lý giải được sự phát triển và các mối quan hệ phức tạp, đan chéo của đời sống làng quê, đồng thời có thể vạch hướng khắc phục những mặt hạn chê của nó, Từ giữa thế kỷ XIX, Các Mác đã xem cơ sở kinh tế của nông thôn An Độ bi thủ tiêu như là "một cuộc cách mang xã hội hết sức vĩ dai, một cuộc cách mang xã hội duy nhất mà châu A đã trải qua từ trước đến nay" [57 : 558]. Năm 1897, trong tác phẩm "Ching ta từ bỏ di san nào”. Lê Nin đã phê phan gay gắt cả hai thái do: lý tưởng hóa quá mức hoặc phủ định sạch trơn công xã nong thôn. Từ đó, Lê Nin xác định thái độ khách quan, khoa học của người cách mạng khi xem xét thực tê xã hội Nga cuối thế kỷ XIX [139 : 631].

Việt Nam không trải qua những cuộc cách mang xã hội sâu sắc và triệt dể. tần dư công xã nông thôn, làng xã cũ còn rất đậm và được tái hiện trong xã hội phong kiến. Vì thế, công cuộc cải tạo và xây dựng xã hội mới ở nước ta phải tiến đến những điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt. Tìm hiểu đặc điểm của nông thôn, nông nghiệp nền sản xuất nhỏ ở nước ta sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn xuất phát điểm của Việt Nam trên con đường tiến lên xây dựng xã hội mới, chủ động khắc phục những hạn chế và có định hướng đúng cho sự phát triển của nông thôn.

Để nghiên cứu làng xã, người ta đưa ra nhiều cách phân loại làng theo những tiêu chí khác nhau : đặc điểm tự nhiên, đặc điểm văn hóa - xã hội hoặc đặc điểm kinh tế. Dui theo cách phân loại nào thi cũng chỉ là những quy ước có tính chat tương đối. Ở đây, chúng tôi chọn đặc điểm kinh tế làm tiêu chí phân loại. Với tiêu chí này có thé tìm hiểu kết cấu kinh tế - xã hội của một loại hình làng xã : /ang nghề.

Chúng tôi quan niệm.