Khóa Luận: Đội ngũ Tiến sĩ dưới Triều Nguyễn (1802-1883) - Vai trò và Đóng góp của TS. Cao Văn Thế

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA LỊCH SỬ  KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Đề tài: ĐỘI NGŨ TIẾN SĨ DƯỚI TRIỀU NGUYỄN (1802 - 1883) Sinh viên thực hiện : Cao Văn Thế Chuyên ngành : Sư phạm Lịch sử Lớp : 14 SLS Người hướng dẫn : TS. Lê Thị Thu Hiền Đà Nẵng, tháng 4 năm 2018 LỜI CẢM ƠN Sau một thời gian thu thập, nghiên cứu tư liệu, tôi đã hoàn thành xong khóa luận tốt nghiệp với đề tài: “Đội ngũ tiến sĩ dưới triều Nguyễn (1802 - 1883)”. Ngoài sự nỗ lực của bản thân thì tôi còn nhận được sự giúp đỡ từ rất nhiều phía. Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến giáo viên hướng dẫn, TS.

Lê Thị Thu Hiền, người đã gợi mở đề tài và luôn theo sát chỉ dẫn, giúp đỡ tôi đi đúng hướng trong quá trình thực hiện nghiên cứu. Tiếp theo, chúng tôi xin được cảm ơn các thầy cô trong khoa Lịch sử Trường Đại học sư phạm - Đại học Đà Nẵng đã tạo mọi điều kiện cho tôi trong việc tìm và mượn tài liệu liên quan đến đề tài. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc gia đình, bạn bè, người thân đã luôn bên cạnh, quan tâm, động viên và đưa ra những lời khuyên bổ ích, nhờ vậy mà khóa luận tốt nghiệp được hoàn chỉnh hơn. Đà Nẵng, ngày 26 tháng 4 năm 2018 Sinh viên thực hiện Cao Văn Thế MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN.

Lí do chọn đề tài. Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu. Nguồn tư liệu nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của đề tài.

Bố cục của đề tài. 6 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TRIỀU NGUYỄN VÀ ĐỘI NGŨ TIẾN SĨ TRƯỚC TRIỀU NGUYỄN. Tổng quan về triều Nguyễn. Chính trị.

Tổ chức bộ máy nhà nước. Kinh tế - xã hội. Về kinh tế. Giáo dục và khoa cử.

Đội ngũ tiến sĩ trước triều Nguyễn. Thời Lê trung hưng. 25 CHƯƠNG 2: ĐỘI NGŨ TIẾN SĨ VÀ CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN. 28 ĐỘI NGŨ TIẾN SĨ THỜI NGUYỄN.

Khái lược về đội ngũ tiến sĩ thời Nguyễn. Số lượng và chức danh. Sự nghiệp quan trường. Chính sách phát triển đội ngũ tiến sĩ thời Nguyễn.

Củng cố, mở rộng hệ thống trường học. Duy trì và bổ sung các ân điển. 46 CHƯƠNG 3: ĐÓNG GÓP CỦA ĐỘI NGŨ TIẾN SĨ DƯỚI THỜI NGUYỄN. Về chính trị.

Những kiến nghị, đề xuất. Tham gia lãnh đạo phong trào yêu nước kháng Pháp nửa sau thế kỉ XIX. Về kinh tế - xã hội. Những kiến nghị, đề xuất.

Hành động thực tiễn của quan - tiến sĩ. Những kiến nghị, đề xuất về giáo dục. Sáng tác thơ văn, công trình chuyên khảo. Một số đóng góp khác.

Hạn chế của đội ngũ tiến sĩ dưới triều Nguyễn. Nhận xét, đánh giá. Bài học kinh nghiệm. 84 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

86 DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Các khoa thi và số người đỗ tiến sĩ thời Lý - Trần (1075 - 1400) .1: Các khoa thi và tiến sĩ đỗ dưới triều Nguyễn (1802 - 1883) .2: Quê quán của những người đỗ tiến sĩ dưới triều Nguyễn (1802 - 1883).3: Độ tuổi của những người thi đỗ tiến sĩ dưới triều Nguyễn (1802 - 1883).4: Thống kê phẩm hàm và chức quan cao nhất của những người đỗ tiến sĩ dưới thời Nguyễn. Thống kê một số phủ, huyện nhà Nguyễn thành lập trường học. Các ngôi trường tư dưới triều Nguyễn (1802 - 1883) .1: Các cuộc dẹp loạn ở thế kỷ XIX dưới sự lãnh đạo, tham gia của đội ngũ tiến sĩ dưới thời Nguyễn .2: Đội ngũ tiến sĩ triều Nguyễn tham gia vào công việc tổ chức, coi thi và chấm thi các khoa thi tiến sĩ văn và võ .3: Các quan - tiến sĩ tham gia vào việc đi sứ thời Nguyễn (1802 - 1883) .4: Thống kê các vị “quan - tiến sĩ” không hoàn nhiệm vụ. Lí do chọn đề tài Ở mọi thời đại, giáo dục luôn là quốc sách hàng đầu, chấn hưng giáo dục là chìa khóa mở cửa vào tương lai dân tộc.

Văn hoá, khoa học và đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng đối với sự nghiệp chung của đất nước. Chuyển động của mỗi triều đại phụ thuộc lớn vào trí tuệ và bản lĩnh của tầng lớp trí thức. Để hướng tới một nền kinh tế phát triển, một xã hội dân chủ, văn minh và tích lũy được những giá trị tốt đẹp cho cuộc sống thì việc đào tạo, sử dụng nhân tài cho đất nước được coi là nhân tố tích cực nhất. Trong hơn một thế kỉ tồn tại, giống như các triều đại phong kiến trước đó, triều Nguyễn cũng đã xây dựng và củng cố quyền lực thống trị của mình dựa trên nền tảng tư tưởng Nho giáo.

Các khoa thi Nho học được tổ chức thường xuyên nhằm đáp ứng nhu cầu bức thiết về phát triển chính trị, văn hóa - xã hội được đặt ra sau khi vương triều được thành lập. Đồng thời, dựa trên cơ sở nhận thức sâu sắc vai trò giáo dục khoa cử và trọng dụng nhân tài các vua Nguyễn đã nối tiếp nhau kế thừa những giá trị văn hóa và bài học kinh nghiệm của triều đại trước, với việc nhận thức “Hiền tài là nguyên khí của đất nước. Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà vươn cao; nguyên khí suy thì thế nước yếu mà xuống thấp. Bởi vậy, các đấng thánh đế minh vương chẳng ai không lấy việc gây dựng người tài, kén chọn kẻ sĩ, bồi đắp nguyên khí là việc làm đầu tiên”[24, tr.

Nhận thấy được tầm quan trọng của hiền tài đối với đất nước nên từ sớm các bậc minh quân luôn coi trọng và có những chính sách để đào tạo và phát triển nhân tài phục vụ cho công cuộc xây dựng đất nước. Dưới thời triều Nguyễn con đường khoa cử rất được đề cao trong việc tuyển chọn quan lại vào bộ máy quản lí hành chính nhà nước. Các vua Nguyễn từ Gia Long đến Tự Đức đều rất quan tâm đến đào tạo, tuyển chọn nhân tài, đặc biệt là đào tạo tiến sĩ. Nhà nước đã tổ chức đều đặn các kì thi, trong đó, thi Hội để lấy tiến sĩ, thi Đình để công nhận học vị và xếp loại tiến sĩ.

Sau khi đỗ đạt, các tân tiến sĩ luôn nhận được quan tâm, với các đặc ân đãi ngộ rất trọng hậu của triều đình và làng xã. Những chính sách ấy không chỉ tác dụng khuyến khích, động viên những người đỗ tiến sĩ mà còn thể hiện sự quan tâm của nhà nước đối với giáo dục. Cũng từ chính sách ấy mà truyền thống khoa cử được tạo dựng từ các triều đại trước vẫn được tiếp nối, hình thành nên những làng học, họ học, những gia đình khoa bảng. Tất cả những 1 đặc ân của nhà nước đối với các tiến sĩ đã góp phần tạo ra nguồn lực trí thức đông đảo phục vụ cho quốc gia, khuyến khích kẻ sĩ trong dân gian vào chốn quan trường.

Chính vì có những chính sách đào tạo, kén chọn và đối đãi người tài rất trọng hậu mà triều Nguyễn đã tuyển dụng được nhiều bậc hiền tài cho đất nước. Đội ngũ tiến sĩ - sản phẩm giáo dục, khoa cử thời Nguyễn như: Phan Thanh Giản, Nguyễn Thượng Hiền, Tống Duy Tân,… trở thành những trụ cột, góp phần đưa quốc gia phong kiến phát triển hưng thịnh trên nhiều mặt. Việc tuyển chọn và đóng góp của đội ngũ tiến sĩ thời triều Nguyễn có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển của dân tộc thế kỉ XIX, đồng thời để lại bài học kinh nghiệm quý báu cho đến ngày nay. Trong Nghị Quyết Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp Hành Trung ương Đảng khóa XII, Số 05 - NQ,TW đã nhấn mạnh “Chú trọng phát triển nguồn nhân lực Việt Nam yêu cầu phát triển và hội nhập của đất nước.

Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục đào tạo theo đúng tinh thần nghị quyết Trung ương 8 khóa XI để nâng cao chất lượng của nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng”. Điều này cho thấy, nghiên cứu đội ngũ tiến sĩ không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Thông qua bài học kinh nghiệm từ lịch sử, thời đại hiện nay Đảng và Nhà nước cần có những chính sách tuyển dụng, đãi ngộ hợp lí cho đội ngũ trí thức, đồng thời có thể phát huy tài năng, năng lực để phục vụ công cuộc kiến thiết nước nhà. Do đó, nghiên cứu đề tài đội ngũ tiến sĩ dưới triều Nguyễn (1802 - 1883) nhằm rút ra được những bài học kinh nghiệm trong việc phát triển và sử dụng nguồn lực con người một cách hợp lí và có hiệu quả, phục vụ cho việc xây dựng đất nước hiện nay mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc.

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Đội ngũ tiến sĩ dưới triều Nguyễn (1802 - 1883)” làm đề tài khóa luận. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Những năm gần đây, triều Nguyễn luôn là đề tài hấp dẫn thu hút sự tham gia nghiên cứu của tất cả các giới, các ngành trong và ngoài nước. Nhiều cuộc hội thảo khoa học về triều Nguyễn đã được tổ chức trong cả nước. Liên quan đến đề tài “Đội ngũ tiến sĩ dưới triều Nguyễn (1802 - 1883)”, đã có một số công trình nghiên cứu.

Có thể chia các công trình đó thành các nhóm vấn đề sau: 2 - Nhóm các tác phẩm viết về triều Nguyễn như: “Đại Việt sử kí toàn thư” của Ngô Sĩ Liên, hay cuốn “Khâm định Việt sử thông giám cương mục”, “Đại Nam thực lục”, “Đại Nam hội điển sử lệ” của Quốc sử quán triều Nguyễn, “Lịch sử Việt Nam đại cương” của Trương Hữu Quýnh, Những tác phẩm này ghi chép theo kiểu biên niên và đề cập các sự kiện liên quan đến tình hình đất nước, kinh tế, xã hội, văn hóa - giáo dục thời Nguyễn.