Luận án: Căn cứ kháng chiến Sài Gòn-Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)

Tính cấp thiết của đề tài Trong chiến tranh nói chung, chiến tranh giải phóng nói riêng, căn cứ kháng chiến giữ vai trò quan trọng đến sự thành bại của các bên tham chiến. Trong hai cuộc chiến tranh giải phóng của dân tộc Việt Nam trong thế kỷ XX, các căn cứ kháng chiến là vùng có địa thế phòng thủ được chọn để làm bàn đạp xây dựng và phát triển lực lượng, nơi đứng chân của các đơn vị, cơ quan chỉ huy, chỉ đạo chiến tranh, nơi tập kết lực lượng chuẩn bị và xuất phát những trận đánh vào đối phương, nơi thu quân và củng cố thực lực, nơi tiếp nhận và cung cấp hậu cần cho các hoạt động chiến tranh. đó là hậu phương trực tiếp và tại chỗ cho lực lượng trong chiến tranh. Từ nửa cuối thế kỷ XIX, Nam bộ đã trở thành nơi bị áp đặt chế độ thuộc địa của thực dân Pháp, là trung tâm đầu não nền thống trị thực dân.

Ngay sau chiến tranh thế giới lần thứ II, Nam bộ lại là nơi phải đối đầu đầu tiên với quân đội Pháp trở lại tái xâm lược. Là khu vực với địa hình tương đối phức tạp, đặc thù bởi hai khu địa hình: đồi núi bán cao nguyên (các tỉnh miền Đông) và kênh rạch sông ngòi dày đặc (ở các tỉnh miền Tây), từ sớm quân dân Nam bộ đã dựa vào đặc điểm địa hình ấy để tổ chức kháng chiến, xây dựng căn cứ kháng chiến. Sài Gòn – Gia Định là địa bàn nằm gần giữa – trung chuyển và tiếp nối của hai miền đặc thù ấy, địa bàn đặc biệt trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, căn cứ kháng chiến lại càng có nhiều nét đặt thù và vai trò đặc biệt quan trọng. Do đó, với vị thế là trung tâm của Nam bộ, Sài Gòn – Gia Định, là địa bàn giữ vai trò quan trọng trong nghiên cứu các vấn đề về lịch sử chiến tranh giải phóng nói chung, lịch sử căn cứ kháng chiến nói riêng ở Nam bộ trong kháng chiến chống Mỹ.

Trong kháng chiến chống Mỹ, Sài Gòn – Gia Định với vai trò trung tâm chính trị - kinh tế - quân sự của địch, là địa bàn đấu tranh căng thẳng, quyết liệt giữa lực lượng cách mạng với đế quốc Mỹ cùng đồng minh và chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Trong cuộc đấu tranh đó, các căn cứ kháng chiến ở Sài Gòn – Gia Định đã trở thành bàn đạp, làm cơ sở cho những thắng lợi của phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Sài Gòn – Gia Định. Các căn cứ kháng chiến, được hình thành và phát triển dưới 1 sự bảo vệ, chở che, đùm bọc của nhân dân đã trở thành biểu tượng cho sức mạnh, ý chí chiến đấu vì khát vọng độc lập, tự do, thống nhất của toàn thể dân tộc Việt Nam. Với ý nghĩa đó, các vùng căn cứ kháng chiến Khu Sài Gòn – Gia Định là một chủ đề đáng quan tâm, tìm hiểu trong nghiên cứu lịch sử kháng chiến ở Sài Gòn – Gia Định trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, vốn chưa được nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện.

Trên cơ sở những căn cứ kháng chiến đã ra đời trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945-1954), bước vào thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, các căn cứ kháng chiến ở Sài Gòn – Gia Định đã được xây dựng và phát triển cho phù hợp với nhiệm vụ cách mạng và đặc điểm tình hình mới. Nếu như Trung ương Cục phân chia chiến trường B2 (gồm 4 khu: 6, 7, 8 và 9) thành 3 vùng chiến lược: vùng rừng núi, vùng nông thôn đồng bằng và vùng đô thì, thì các cấp ủy lãnh đạo Khu Sài Gòn – Gia Định trong giai đoạn này đã xác định và phân chia chiến trường thành ba vùng để xây dựng căn cứ kháng chiến: vùng căn cứ giải phóng, vùng tranh chấp ven đô và vùng nội thành. Căn cứ vào tình hình thực tế ở mỗi vùng, các cấp ủy lãnh đạo Khu Sài Gòn – Gia Định đã xác định phương châm và nhiệm vụ đấu tranh linh hoạt, thích hợp tương ứng với từng vùng: (i) Vùng căn cứ giải phóng phải trở thành một tuyến căn cứ, lấy đấu tranh vũ trang làm chính, để bảo vệ, giữ vững và mở rộng địa bàn đứng chân, phá tan các kế hoạch bình định, các cuộc hành quân càn quét lấn chiếm của địch; (ii) Vùng tranh chấp ven đô, tiến hành đấu tranh chính trị và đấu tranh vũ trang song song, chú trọng các hoạt động bao vây, đánh chiếm, xây dựng ấp, xã chiến đấu, tạo các “lõm du kích” ven đô, phát triển diệt ác, phá kềm, giành quyền làm chủ bằng “3 mũi giáp công”; (iii) Vùng nội thành lấy đấu tranh chính trị làm chính, có kết hợp mức độ với đấu tranh vũ trang và binh vận, phát triển mạng lưới cơ sở cách mạng trong nội thành [142, tr. Như vậy, vấn đề xây dựng, bảo vệ và phát huy vai trò các căn cứ kháng chiến trong chiến tranh cách mạng có ý nghĩa quan trọng trong những lý giải nguyên nhân thắng lợi của cuộc đấu tranh giải phóng của dân tộc.

Thực tiễn từ các căn cứ kháng chiến ở Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ do vậy có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm, làm giàu thêm kho tàng lý luận đấu tranh cách mạng của Đảng và chiến tranh bảo vệ Tổ quốc của dân tộc. Đó là tài sản quý, không chỉ trong lịch sử đã 2 qua, mà còn nguyên giá trị thực tiễn đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời đại ngày nay. Trong giai đoạn hiện nay, nền quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân vững mạnh không chỉ ở tiềm lực, cơ chế mà còn ở thế trận, trong đó “căn cứ lòng dân” có vai trò cực kỳ quan trọng. Vì vậy, Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhấn mạnh đến nhiệm vụ xây dựng thế trận lòng dân vững chắc trong thực hiện chiến lược bảo vệ Tổ quốc; thường xuyên coi trọng xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc bằng nhiều chủ trương, chính sách và giải pháp đồng bộ, phù hợp điều kiện cụ thể của đất nước trong từng giai đoạn cách mạng.

Trong bối cảnh tình hình quốc tế không luôn biến động không ngừng, với những yếu tố khó lường, chiến lược chiến tranh nhân dân, quốc phòng toàn dân là thế trận quốc phòng đúng đắn, phù hợp để bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Rút ra những bài học kinh nghiệm về đường lối chiến tranh nhân dân nói chung, về xây dựng căn cứ kháng chiến trong chiến tranh cách mạng nói riêng thiết nghĩ là việc làm có nghĩa thực tiễn, góp phần đảm bảo một nền quốc phòng toàn dân vững chắc. Đó cũng là quan điểm, tư tưởng, kế sách giữ nước mang tính truyền thống của dân tộc Việt Nam. Với những lý do nêu trên, Nghiên cứu sinh đã chọn đề tài: “Căn cứ kháng chiến khu Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ (1954 -1975)” làm đề tài luận án Tiến sĩ của mình.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Làm rõ quá trình tái lập, xây dựng, bảo vệ và phát huy vai trò của các căn cứ kháng chiến khu Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954- 1975); trên cơ sở đó góp phần cung cấp thêm những luận cứ khoa học cho việc xây dựng và củng cố thế trận quốc phòng an ninh ở Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng, vùng Đông Nam bộ nói chung trong giai đoạn hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục tiêu trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau: - Luận giải những yếu tố về điều kiện tự nhiên, lịch sử - xã hội tác động đến quá trình xây dựng, bảo vệ và phát huy vai trò căn cứ kháng chiến khu Sài Gòn – Gia Định. 3 - Phục dựng quá trình tái lập, xây dựng và các hoạt động của các căn cứ kháng chiến Khu Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ.

- Đánh giá vai trò căn cứ kháng chiến khu Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ. - Phân tích những đặc điểm của căn cứ kháng chiến khu Sài Gòn – Gia Định. - Đúc kết những những bài học kinh nghiệm trong quá trình hoạt động căn cứ kháng chiến ở Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3.

Đối tượng nghiên cứu Đề tài nghiên cứu quá trình tồn tại và hoạt động của hệ thống căn cứ kháng chiến trên địa bàn Sài Gòn – Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975). Phạm vi nghiên cứu: - Phạm vi không gian: phạm vi nghiên cứu của đề tài được xác định là các căn cứ kháng chiến đứng chân trên địa bàn “Khu Sài Gòn – Gia Định” theo cách tổ chức đơn vị hành chính – quân sự của lực lượng cách mạng qua các giai đoạn. Trong suốt giai đoạn 1954-1975, tên gọi “khu Sài Gòn – Gia Định” được lực lượng cách mạng sử dụng nhiều nhất để chỉ khu vực phần lớn thuộc địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay. Do đó, trong luận án này, Nghiên cứu sinh sử dụng tên gọi “khu Sài Gòn – Gia Định” để dùng chung cho phạm vi không gian nghiên cứu.

Trong mỗi thời kỳ, Nghiên cứu sinh sẽ dùng tên gọi hành chính tương ứng. - Phạm vi thời gian: từ sau Hiệp định Gèneve (tháng 7/1954) đến ngày 30/4/1975. - Phạm vi nội dung: Đề tài nghiên cứu hệ thống căn cứ kháng chiến ở Sài Gòn – Gia Định trên ba nội dung chính: (i) quá trình tái lập, xây dựng phát triển (về quy mô, tổ chức, lực lượng…); (ii) quá trình chiến đấu, bảo vệ căn cứ; (iii) quá trình phát huy vai trò tác dụng; (iv) đặc điểm, vai trò và bài học kinh nghiệm trong quá trình hoạt động. Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu của luận án 4.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận chủ nghĩa Marx – Lenin (với hai bộ phận chính là phép biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử), tư tưởng Hồ Chí 4 Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về các vấn đề lịch sử (ở đây là các vấn đề về lịch sử chiến tranh cách mạng Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ).