Luận án: Nghiên cứu thành phần loài nấm do mọt Ambrosia mang theo gây hại keo tại Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ MÔI TRƯỜNG VIỆN KHOA HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM ==================== TRẦN XUÂN HƯNG NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI VÀ ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA NẤM DO MỌT AMBROSIA MANG THEO GÂY HẠI KEO VÀ MỘT SỐ CÂY TRỒNG LÂM NGHIỆP KHÁC TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP HÀ NỘI - 2025 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ MÔI TRƯỜNG VIỆN KHOA HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM ==================== TRẦN XUÂN HƯNG NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI VÀ ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA NẤM DO MỌT AMBROSIA MANG THEO GÂY HẠI KEO VÀ MỘT SỐ CÂY TRỒNG LÂM NGHIỆP KHÁC TẠI VIỆT NAM NGÀNH ĐÀO TẠO: QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN RỪNG MÃ NGÀNH: 9 62 02 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PHẠM QUANG THU 2. LÊ VĂN BÌNH HÀ NỘI - 2025 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học do bản thân tôi thực hiện trong thời gian từ năm 2019 đến năm 2025. Luận án có sử dụng một số kết quả của đề tài nghiên cứu “Nghiên cứu phòng trừ tổng hợp một số loài sâu ăn lá chính và mọt đục thân Keo tai tượng, keo lai và Keo lá tràm ở Việt Nam” thuộc đề tài nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ cấp Bộ của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã được triển khai từ năm 2020 – 2022.

Bản thân tác giả là chủ nhiệm đề tài, trực tiếp tiến hành điều tra, thiết kế và thực hiện các thí nghiệm xác định thành phần loài, đánh giá tính gây bệnh của các loài nấm do mọt ambrosia mang theo, trực tiếp thu thập, xử lý số liệu và viết báo cáo. Các số liệu thí nghiệm sử dụng trong luận án này đã được các thành viên tham gia thực hiện đề tài đồng ý cho sử dụng. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác. Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, tháng 04 năm 2025 Tác giả luận án Trần Xuân Hưng ii LỜI CẢM ƠN Luận án: “Nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm sinh học của nấm do mọt ambrosia mang theo gây hại keo và một số cây trồng lâm nghiệp khác tại Việt Nam” được hoàn thành theo chương trình đào tạo Tiến sĩ khóa 31 của Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và kính trọng đến GS. Phạm Quang Thu và TS. Lê Văn Bình là người hướng dẫn khoa học đã dành nhiều thời gian và công sức giúp đỡ tác giả hoàn thành luận án này.

Trong quá trình học tập và nghiên cứu tại Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, tác giả đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện của Ban Lãnh đạo Viện, Ban Khoa học, Đào tạo và Hợp tác quốc tế thuộc Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, Ban Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo vệ rừng và các đồng nghiệp trong Trung tâm. Nhân dịp này, tác giả xin chân thành cảm ơn về sự giúp đỡ quý báu đó. Tác giả xin chân thành cảm ơn Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup (VINIF), Viện Nghiên cứu Dữ liệu lớn (VinBigdata) thuộc Tập đoàn Vingroup đã tài trợ cho nghiên cứu sinh theo chương trình học bổng đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ trong nước mã số VINIF. Tác giả cũng xin được cảm ơn Trung tâm KHLN vùng Trung tâm Bắc Bộ, Trung tâm KHLN Bắc Trung Bộ và Trung tâm Nghiên cứu thực nghiệm lâm nghiệp Đông Nam Bộ đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tác giả trong các công việc ngoài hiện trường.

Cuối cùng, tác giả xin được cảm ơn tất cả bạn bè, đồng nghiệp và người thân trong gia đình đã động viên và giúp đỡ tác giả hoàn thành luận án này. Xin trân trọng cảm ơn! iii MỤC LỤC Nội dung Trang LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC .iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG.

vii DANH MỤC HÌNH .viii MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu tổng quát.

Mục tiêu cụ thể. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Những đóng góp mới của luận án. Thời gian nghiên cứu. Bố cục luận án. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới. Nghiên cứu thành phần loài mọt ambrosia. Đặc điểm sinh học, sinh thái của một số loài mọt ambrosia. Thành phần loài nấm do các loài mọt ambrosia mang theo.

Nghiên cứu đặc điểm sinh học và khả năng gây bệnh của một số loài nấm do mọt ambrosia mang theo. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam. Nghiên cứu thành phần loài mọt ambrosia. Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của một số loài mọt ambrosia 26 1.

Nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm sinh học của nấm do mọt ambrosia mang theo. Nhận xét chung. NỘI DUNG, VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nội dung nghiên cứu.

Nghiên cứu thành phần loài mọt ambrosia gây hại cây keo và một số cây lâm nghiệp khác. Nghiên cứu thành phần loài nấm do mọt ambrosia mang theo trên cây keo và một số cây lâm nghiệp khác. Nghiên cứu đặc điểm sinh học của nấm do mọt ambrosia mang theo 29 2. Đề xuất các giải pháp phòng chống tổng hợp mọt ambrosia và nấm do mọt ambrosia mang theo.

Vật liệu nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Nghiên cứu thành phần loài mọt ambrosia gây hại cây keo và một số cây trồng lâm nghiệp khác. Phương pháp nghiên cứu thành phần loài nấm do mọt ambrosia mang theo trên cây keo và một số cây trồng lâm nghiệp khác.

Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học của một số loài nấm do mọt ambrosia mang theo. Đề xuất giải pháp quản lý tổng hợp do mọt ambrosia và nấm do mọt ambrosia mang theo. Phương pháp xử lý số liệu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN.

Thành phần loài mọt ambrosia gây hại trên cây keo và một số cây lâm nghiệp khác. Kết quả định danh một số loài mọt ambrosia gây hại trên keo và một số cây lâm nghiệp khác. Nghiên cứu đặc điểm sinh học hai loài mọt Euwallacea fornicatus và Xylosandrus crassiusculus. Thành phần loài nấm do loài mọt ambrosia mang theo trên cây keo và một số cây lâm nghiệp khác.

Kết quả phân lập nấm do mọt ambrosia mang theo trên cây keo và một số cây trồng lâm nghiệp khác. Kết quả định danh các loài nấm do mọt ambrosia mang theo. Danh lục thành phần loài nấm do mọt ambrosia mang theo trên cây keo và một số cây trồng lâm nghiệp khác. Đặc điểm hình thái loài nấm do mọt ambrosia mang theo được ghi nhận mới cho khu hệ nấm Việt Nam.

Đặc điểm sinh học của một số loài nấm do mọt ambrosia mang theo 94 3. Khả năng gây bệnh của một số loài nấm do mọt ambrosia mang theo trên cây keo. Ảnh hưởng của điều kiện môi trường đến sinh trưởng của hệ sợi của một số loài nấm chính trong nuôi cấy thuần khiết. Đề xuất giải pháp quản lý tổng hợp loài mọt ambrosia mang theo nấm gây bệnh cho keo.

Lịch điều tra, phương pháp điều tra. Biện pháp kỹ thuật phòng chống loài mọt ambrosia. 109 KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ. 113 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

115 Tài liệu tiếng Việt. 115 Tài liệu tiếng nước ngoài. 116 DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN. 131 vi DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ VIẾT TẮT Ký hiệu/ từ viết tắt Giải nghĩa đầy đủ AFC Ambrosia Fusarium Clade (Nhóm loài nấm Fusarium trên mọt ambrosia) CT Công thức DNA Deoxyribonucleic acid FSSC Fusarium solani species complex (Tổ hợp nhóm loài Fusarium solani) Fpr Xác xuất kiểm tra của F HSD Honestly significant difference (Kiểm định HSD – Sự khác biệt đáng kể trung thực) ITS Internal transcribed spacer (Vùng phiên mã nội) KSHB Kuroshio shot hole borer (Mọt đục thân kuroshio) PCR Polymerase chain reaction (Phản ứng khuếch đại gen) PDA Potato dextrose agar (Môi trường nuôi cấy nấm PDA) PSHB Polyphagous shot hole borer (Mọt đục thân đa thực) TEF1 Translation elongation factor 1α (Protein dịch mã kéo dài) TSHB Tea shot hole borer (Mọt đục thân cây chè) vii DANH MỤC BẢNG Bảng Tên bảng Trang Bảng 1.

Các loài nấm đã được ghi nhận trên mọt ambrosia khác nhau .1: Phân cấp khả năng gây bệnh của các mẫu nấm trên cành keo lai cắt rời .2: Phân cấp khả năng gây bệnh trên cây con vườn ươm của các mẫu nấm .3: Công thức tạo môi trường độ ẩm nuôi cấy hệ sợi nấm .1: Các loài mọt ambrosia gây hại trên một số loài cây lâm nghiệp đã được định danh .2: Nhóm mẫu nấm đại diện và tần suất bắt gặp khi phân lập trên mọt ambrosia .3: Kết quả định danh tên khoa học các mẫu nấm phân lập từ mọt ambrosia .4: Thành phần loài nấm do mọt ambrosia mang theo trên cây keo và một số cây trồng lâm nghiệp khác tại Việt Nam.5: Các loài nấm trên mọt ambrosia ghi nhận mới cho khu hệ nấm tại Việt Nam .6: Khả năng gây bệnh của các mẫu nấm phân lập từ mọt ambrosia trên cành keo lai .7: Đánh giá khả năng gây bệnh của các mẫu nấm phân lập từ mọt ambrosia trên cây keo giai đoạn vườn ươm .8: Lịch điều tra mọt ambrosia ở các vùng sinh thái. 109 viii DANH MỤC HÌNH Hình Tên hình Trang Hình 3.1: Các loài mọt ambrosia được định danh bằng phương pháp hình thái học. Thước 1mm .2: Cây phát sinh loài dựa trên phân tích hợp lý tối ưu (Maximum likelihood) vùng gen COI của loài mọt Euwallacea fornicatus trên phần mềm MEGA. Các mẫu in đậm được thực hiện trong nghiên cứu này.

Thước: độ biến động 5%.3: Vị trí túi mang nấm ‘mycangia’ trên số loài mọt ambrosia .4: Đặc điểm gây hại của loài mọt E.5: Đặc điểm hình thái của loài mọt Euwallacea fornicatus.6: Đặc điểm gây hại của loài mọt X. crassiusculus trên cây chủ.7: Đặc điểm hình thái các pha của loài mọt Xylosandrus crassiusculus.8: Hình ảnh hệ sợi và bào tử một số mẫu nấm do mọt ambrosia mang theo.9: Cây phát sinh loài của các loài nấm thuộc nhóm loài Fusarium do loài mọt ambrosia mang theo dựa theo phân tích hợp lý tối đa (Maximum likelihood) trên hai vùng gen ITS và tef trên phần mềm Mega. Các mẫu in đậm được thực hiện trong nghiên cứu này. Thước tương ứng độ biến động 1% .10: Cây phát sinh loài của các loài nấm thuộc nhóm loài Ambrosia Fusarium Clade (AFC) dựa trên phân tích hợp lý tối đa (Maximum likelihood) khi kết hợp hai vùng gen ITS và TEF1 trên phần mềm Mega.

Các mẫu in đậm được thực hiện trong nghiên cứu này.