Luận án TS Vũ Chí Hùng: Phát triển CNHT ở Nhật, Hàn, Đài & Bài học VN

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ CHÍ HÙNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ Ở NHẬT BẢN, HÀN QUỐC, ĐÀI LOAN VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ CHÍ HÙNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ Ở NHẬT BẢN, HÀN QUỐC, ĐÀI LOAN VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM Chuyên ngành : Kinh tế quốc tế Mã số : 9.06 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: 1. Chu Đức Dũng 2. Nguyễn Mạnh Hùng HÀ NỘI – 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.

Tác giả luận án Vũ Chí Hùng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ Ở NHẬT BẢN, HÀN QUỐC, ĐÀI LOAN VÀ VIỆT NAM. Những nghiên cứu lý luận về công nghiệp hỗ trợ và phát triển công nghiệp hỗ trợ. Những nghiên cứu về thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Những nghiên cứu về kiến nghị, giải pháp phát triển công nghiệp hỗ trợ. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. 19 Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ. Công nghiệp hỗ trợ và phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Các tiêu chí đánh giá mức độ phát triển của công nghiệp hỗ trợ. Các nhân tố tác động đến phát triển công nghiệp hỗ trợ. 41 Chương 3: THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ Ở NHẬT BẢN, HÀN QUỐC VÀ ĐÀI LOAN. Thực tiễn phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Nhật Bản.

Thực tiễn phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Hàn Quốc. Thực tiễn phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Đài Loan. Đánh giá chung về phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan. 99 Chương 4: BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM NHẰM THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ.

Khái quát tình hình phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về phát triển công nghiệp hỗ trợ. 148 CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 150 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ tiếng Anh Chữ viết đầy đủ tiếng Việt 1 ASEAN The Association of Hiệp hội các quốc gia Đông Southeast Asian Nations Nam Á 2 APEC Asia-Pacific Economic Diễn đàn hợp tác kinh tế Cooperation Châu Á - Thái Bình Dương 3 CNĐT - Công nghiệp điện tử 4 CNHT - Công nghiệp hỗ trợ 5 CNH, HĐH - Công nghiệp hóa, hiện đại hóa 6 DNNVV - Doanh nghiệp nhỏ và vừa 7 FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài 8 JETRO The Japan External Trade Cơ quan xúc tiến ngoại Organization thương Nhật Bản 9 JICA Japan International Cơ quan Hợp tác Quốc tế Cooperation Agency Nhật Bản 10 KCN - Khu công nghiệp 11 KH - CN - Khoa học - công nghệ 12 MITI Ministry of International Bộ Kinh tế công nghiệp và (METI) Trade and Industry Thương Mại Nhật Bản (Ministry of Economy, Trade and Industry) 13 MNCs Multinational corporations Công ty đa quốc gia 14 R&D Research and Development Nghiên cứu và phát triển 15 SMEs Small and medium-sized Doanh nghiệp nhỏ và vừa enterprises 16 TNCs Transnational corporations Công ty xuyên quốc gia 17 UNIDO The United Nations Tổ chức phát triển công Industrial Development nghiệp của Liên hợp quốc Organization 18 VCCI Vietnam Chamber of Phòng Thương mại và Công Commerce and Industry nghiệp Việt Nam 19 VDF Việt Nam Development Diễn đàn phát triển Việt Nam Forum iii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3.

Giá trị sản xuất ngành công nghiệp điện tử Nhật Bản năm 2016.2: Tình hình phân bổ sản xuất các linh kiện điện tử ở Nhật Bản. Số lượng doanh nghiệp sản xuất ô tô, xe máy Hàn Quốc năm 2015. Chính sách công nghiệp nguyên liệu và linh kiện của Hàn Quốc giai đoạn 1970 đến những năm 2000. Mười sản phẩm sản xuất ở Đài Loan xếp số một thế giới năm 2012.

Số lượng doanh nghiệp CNHT ngành Điện tử 2006-2015. Tăng trưởng xuất khẩu các sản phẩm công nghệ thông tin. Giá trị sản xuất CNHT ngành dệt may (Đơn vị: Tỷ đồng). Lao động lĩnh vực công nghiệp phụ trợ dệt may (Đơn vị: Người).

Doanh thu ngành dệt và ngành may trên doanh thu ngành công nghiệp chế biến. Tình hình nhập khẩu của ngành dệt may từ năm 2009 - 2015. 111 Đơn vị tính: triệu USD. 111 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2.

Công nghiệp hỗ trợ theo nghĩa rộng. Các lớp cung ứng hỗ trợ. Kim ngạch nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện theo tháng, giai đoạn 2010 - 2012. Cơ cấu đầu tư trong CNHT ngành điện tử.

Số lượng các doanh nghiệp CNHT ngành dệt may năm 2012. Vốn đầu tư của doanh nghiệp sản xuất sợi và dệt vải. 108 iv MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Công nghiệp hỗ trợ (Supporting Industry) (CNHT) có vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế, là động lực trực tiếp tạo ra giá trị gia tăng, giúp tăng sức cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp chính và đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa quốc gia.

Ở tầm vĩ mô, phát triển CNHT không chỉ góp phần làm giảm nhập siêu, giảm sự phụ thuộc vào bên ngoài trong sản xuất sản phẩm hoàn chỉnh, mà còn tăng tính nội địa hóa sản phẩm, chủ động hơn trong các quan hệ thị trường, cạnh tranh để hội nhập kinh tế quốc tế sâu hơn. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế hiện nay, phát triển CNHT còn đáp ứng một cách linh hoạt, kịp thời trước nhu cầu phải thay đổi tính năng, kiểu dáng, mẫu mã, dây chuyền, công nghệ của nhà sản xuất công nghiệp do thị hiếu tiêu dùng ngày càng cao và cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Ngoài ra, phát triển CNHT sẽ góp phần cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao sức hút đầu tư vào những lĩnh vực công nghiệp mà CNHT đó đi trước một bước để “mở đường”. Chính vì vậy, phát triển CNHT sẽ nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp, ngành công nghiệp nói riêng cũng như của cả nền kinh tế quốc dân nói chung đảm bảo sự tăng trưởng và phát triển nhanh và bền vững.

Việt Nam đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) và hội nhập quốc tế với mục tiêu hình thành những ngành công nghiệp hiện đại có năng lực cạnh tranh cao không chỉ tại thị trường trong nước mà trên thị trường thế giới. Để đạt được mục tiêu đó đòi hỏi rất nhiều nhân tố khác nhau, trong đó sự hình thành và phát triển CNHT chính là chìa khóa quan trọng và quyết định. Tuy nhiên, hệ thống luật pháp và chính sách của Việt Nam hiện nay chưa đủ mạnh để tạo điều kiện về môi trường pháp lý, định hướng và khuyến khích đầu tư, phát triển ngành CNHT. Hiện ngành CNHT ở nước ta còn khá non trẻ, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, chủ yếu sản xuất các linh kiện chi tiết đơn giản, giá trị gia tăng thấp, tính cạnh tranh thấp, chưa đáp ứng được nhu cầu của các ngành công nghiệp chế tạo và lắp ráp; dung lượng thị trường các ngành công nghiệp hạ nguồn nhỏ, chưa hấp dẫn sản xuất CNHT; sức cạnh tranh của sản phẩm hỗ trợ 1 thấp, do giá thành cao, chất lượng không ổn định, thời hạn giao hàng không đảm bảo; chưa có một tổ chức đầu mối quản lý nhà nước về CNHT để đề xuất và thực hiện chính sách khuyến khích phát triển CNHT một cách cụ thể, sát thực; vai trò hỗ trợ trung gian của các tổ chức, các hiệp hội, cơ quan quản lý nhà nước chưa thể hiện rõ, kể cả ở khâu hoạch định chính sách, kế hoạch đến thực thi; các chương trình phát triển CNHT chưa thật sự hiệu quả; doanh nghiệp, đối tượng trực tiếp của các hoạt động này vẫn chưa nhận được các hỗ trợ thích đáng và cần thiết.

Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan là những nền kinh tế đã chú trọng phát triển CNHT từ sớm trên thế giới và đã đạt được nhiều thành công trong lĩnh vực này. Đối với Nhật Bản, các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) đã giúp Nhật Bản thành công trong lĩnh vực CNHT. Đối với Hàn Quốc thì chính sách mở cửa và tự do hóa thị trường là điểm nổi bật trong thập kỷ 1990 (giai đoạn khởi đầu phát triển CNHT của nước này), đồng thời tiến hành cải cách ngành công nghiệp, với sự hỗ trợ các DNVVN. Đối với Đài Loan, nền kinh tế phát triển thành công CNHT chủ yếu nhờ vào quy định về hàm lượng nội địa hóa sản phẩm.

So với các nền kinh tế trên, Việt Nam có trình độ phát triển thấp hơn rất nhiều nhưng có nhiều điểm tương đồng. Do vậy, để phát huy lợi thế so sánh, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội nói riêng, quá trình hội nhập quốc tế nói chung, phù hợp với thực trạng nền kinh tế Việt Nam hiện nay thì việc tham khảo kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan là cần thiết, có ý nghĩa góp phần lựa chọn giải pháp thiết thực để đáp ứng yêu cầu phát triển CNHT, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành công nghiệp Việt Nam xét trên cả tầm nhìn trung và dài hạn. Xuất phát từ những lý do trên, việc nghiên cứu đề tài“Phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam” được đặt ra hết sức cấp thiết trên cả phương diện lý luận và thực tiễn, là một trong những hướng nghiên cứu cơ bản, quan trọng và chiến lược của khoa học xã hội và nhân văn trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH và hội nhập quốc tế ở Việt Nam hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án là phân tích, đánh giá quan điểm và giải pháp phát triển CNHT của Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan nhằm rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam để thúc đẩy phát triển ngành kinh tế này ở đất nước ta trong thời gian tới.