Luận án tiến sĩ nghiên cứu nhóm văn bản mân hành của lý văn phức 1785 1849

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------- PHAN THỊ THU HIỀN NGHIÊN CỨU NHÓM VĂN BẢN MÂN HÀNH CỦA LÝ VĂN PHỨC (1785-1849) LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM Hà Nội - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------- PHAN THỊ THU HIỀN NGHIÊN CỨU NHÓM VĂN BẢN MÂN HÀNH CỦA LÝ VĂN PHỨC (1785-1849) Chuyên ngành: Hán Nôm Mã số: 62 22 01 04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Trịnh Khắc Mạnh Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân dƣới sự hƣớng dẫn của ngƣời hƣớng dẫn khoa học. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Luận án đã đƣợc nghiên cứu nghiêm túc, cầu thị.

Kết quả của các nhà nghiên cứu đi trƣớc đã đƣợc tiếp thu một cách trung thực, cẩn trọng, có trích nguồn dẫn trong luận án. Hà Nội, ngày 10 tháng 7 năm 2018 Tác giả luận án Phan Thị Thu Hiền LỜI CẢM ƠN Trƣớc tiên, tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới PGS. Trịnh Khắc Mạnh - ngƣời thầy đáng kính đã tận tình hƣớng dẫn tôi thực hiện luận án này. Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn tới Trƣờng Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Khoa Văn học, Bộ môn Hán Nôm là các cơ quan đã trực tiếp đào tạo tôi trong các cấp học từ Đại học, Cao học tới Tiến sĩ, và đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận án.

Xin cảm ơn gia đình, đồng nghiệp, bè bạn đã luôn giúp đỡ, động viên và khích lệ tôi. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày 10 tháng 7 năm 2018 Tác giả luận án Phan Thị Thu Hiền DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ĐNTL Đại Nam thực lục ĐQTL Đạo Quang thực lục MHTTT Mân hành thi thoại tập NXB Nhà xuất bản THKVKL Tây hành kiến văn kỷ lược MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu khoa học.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Cấu trúc của luận án.

8 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Nghiên cứu về sự nghiệp và trước tác của Lý Văn Phức. Các công trình biên mục, thư mục.

Sách chuyên khảo, luận án. Các bài viết công bố trên tạp chí và kỷ yếu hội thảo. Biên dịch tác phẩm của Lý Văn Phức. Nghiên cứu về nhóm văn bản Mân hành.

Các bộ thư mục. Sách chuyên khảo, luận án. Các bài viết công bố trên tạp chí và kỷ yếu hội thảo. Biên dịch, nghiên cứu nội dung tác phẩm Mân hành.

Một số nhận xét. Định hƣớng nghiên cứu của đề tài. Các thuật ngữ trong luận án. Mục đích nghiên cứu của đề tài.

Những đóng góp của đề tài. 30 Tiểu kết Chƣơng 1. 31 Chƣơng 2: KHẢO CỨU NHÓM VĂN BẢN MÂN HÀNH. Mô tả nhóm văn bản Mân hành.

Loại 1 - văn bản ghi tiêu đề là "Mân hành". Loại 2 - văn bản không ghi tiêu đề là "Mân hành". Khảo sát ghi chép của 7 văn bản Mân hành. Chọn bản nền.

Danh mục và số lượng bài trong 7 văn bản Mân hành. Cấu trúc văn bản Mân hành. Đối chiếu các văn bản Mân hành. Về số lượng và danh mục bài trong 7 văn bản Mân hành.

Khảo sát dị văn trong những bài trùng nhau ở 7 văn bảnMân 49 hành. Đặc điểm nhóm văn bản Mân hành. Thông tin niên đại. Thông tin bình duyệt.

Thông tin chữ huý. Niên đạicác bản sao và chọn bản tin cậy. Niên đại các bản sao. Chọn bản tin cậy (thiện bản).

55 Tiểu kết Chƣơng 2. 56 Chƣơng 3: GIÁ TRỊ TƢ LIỆU LỊCH SỬ,VĂN HOÁ CỦA TÁC PHẨM MÂN HÀNH THI THOẠI TẬP. Tác phẩm MHTTT cung cấp tƣ liệu lịch sử về chuyến công cán năm 1831 của phái đoàn Việt Nam. Mục đích của chuyến đi Mân năm 1831.

Các thành viên trong phái đoàn đi Mân năm 1831. Lịch trình của chuyến Mân hành. Diễn biến ngoại giao trong chuyến công cán đi Mân. Thái độ ứng xử của Trần Khải.

Nguyện vọng lên tỉnh yết kiến quan Tổng đốc bị bác bỏ. Công quán lưu trú của đoàn Việt Nam có đề chữ "Di". Nhận được đề nghị sao lục tên nhà vua vào bản tấu. Tác phẩm MHTTT cung cấp thông tin về địa lý khu vực, bộ máy chính trị và đời sống văn hoá của xã hội Trung Hoa đầu thế kỷ 84 XIX.

Các địa danh Trung Hoa trong tác phẩm MHTTT. Hệ thống quan chế và giới quan viên Trung Hoa qua tác phẩm MHTTT. Bộ máy quan chế triều nhà Thanh. Giới quan viên tỉnh Phúc Kiến.

Đời sống văn hoá Trung Hoa qua tác phẩm MHTTT. Văn hoá trang phục. Phong tục kính trọng chữ viết. 99 Tiểu kết Chƣơng 3.

102 Chƣơng 4: GIÁ TRỊ VĂN CHƢƠNG CỦA TÁC PHẨM MÂN HÀNH THI THOẠI TẬP. Giá trị nội dung của tác phẩm MHTTT. Nhan đề và bài tựa của tác phẩm MHTTT. Nhan đề tác phẩm MHTTT.

Bài tựa tác phẩm MHTTT. Cảm hứng học thuật kiến văn của Lý Văn Phức. Lòng trung quân và ý thức trách nhiệm của Lý Văn Phức. Ý thức tự tôn dân tộc của Lý Văn Phức.

Tình cảm với quê hương và lòng hướng về nguồn cội. Giá trị hình thức nghệ thuật của tác phẩm MHTTT. Tính "kỷ sự" của một tập thơ văn nhật trình. Tính "chuyên đối" của một tập thơ văn bang giao.

135 Tiểu kết Chƣơng 4. 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢLUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 163 PHỤ LỤC 1: Khảo sát dị văn bài trùng nhau trong 7 văn bản Mân hành.

163 PHỤ LỤC 2: Phiên dịch Mân hành thi thoại tập VHv. 185 Bản photocopy văn bản VHv. Lý do chọn đề tài Văn thơ bang giao chiếm một vị trí quan trọng trong tổng thể di sản văn học trung đại Việt Nam. Theo sự tìm hiểu bƣớc đầu của các tác giả công trình Thơ đi sứ, thì "có đến sáu mƣơi ngƣời đi sứ làm thơ, với hàng trăm thi tập, ngót vạn bài thơ từ thời Trần đến thời Nguyễn" [114, 9].

Quả thật là "con đƣờng đi sứ đã trở thành con đƣờng thơ", và "con đƣờng thơ này chạy qua nền thơ Việt Nam nhƣ một con đƣờng lớn" [114, 46]. Mảng sáng tác này giúp tìm hiểu về nhiều phƣơng diện của đời sống xã hội nhƣ: lịch sử, chính trị, quân sự, địa lý, kinh tế, ngoại giao, văn hóa, nghệ thuật… Những tập “sứ trình” nhƣ Sứ Hoa bút thủ trạch thicủa Phùng Khắc Khoan, Quế Đường thi tập của Lê Quý Đôn,Hoa trình thi tập của Nguyễn Tông Quai,Bắc hành tạp lục của Nguyễn Du, Tinh sà kỉ hành của Phan Huy Ích,Mân hành thi thoại tập và Chu Nguyên tạp vịnh của Lý Văn Phức,. vẫn luôn giành đƣợc sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Lý Văn Phức(1785 - 1849) là nhà thơ, nhà văn, nhà ngoại giao nổi tiếng đã đƣợc lịch sử triều Nguyễn ghi nhận.

Đánh giá về mảng sáng tác trong các cuộc sứ trình của Lý Văn Phức, Từđiển văn học (Bộ mới) viết: "Thơ văn chữ Hán của Lý Văn Phức viết trong dịp đi công cán ra nƣớc ngoài đã cho ngƣời đọc hiểu đƣợc cảm xúc và suy nghĩ của tác giả trên con đƣờng sứ trình, những cảnh ngộ gian truân giữa biển và những điều mới mẻ màông tận mắt nhìn thấy bên ngoài cƣơng giới nƣớc nhà. Vì vậy bộ phận sáng tác này là cứ liệu rất quý cho việc tìm hiểu tâm thế của tầng lớp nhà Nho trƣớc những môi trƣờng hết sức khác lạ mà lần đầu họđƣợc tiếp xúc" [137, 927]. Tác phẩm Mân hành của Lý Văn Phức đƣợc sáng tác từ chuyến đi công cán năm Tân Mão (1831), khi ôngnhận mệnh vua Minh Mệnh, hộ tống ngƣời nƣớc Thanh là Giám sinh Trần Khải cùng gia quyến gặp nạn gió bão dạt vào vùng biển Bình Định trở về trên con thuyền Thuỵ Long. Chuyến đi cóđích đến làđất Mân (tỉnh Phúc Kiến), cũng chính làquêhƣơngđất tổ của Lý Văn Phức.

Hiệnchúng tôitìm thấy 4 7 văn bảncủa tác phẩm Mân hành lƣu trữ tại kho sách Viện Nghiên cứu Hán Nôm với các tên gọi Mân hành thi thoại tập, Mân hành tạp vịnh, Mân hành tạp vịnh thảo,. vàgọi chung là "nhóm văn bản Mân hành". Đây là một tập hợp những sáng tác thuộc nhiều thể loại nhƣ thơ, phú, luận, biện, ký, vấn đáp,… hứa hẹn sẽ cung cấp những tƣ liệu có giá trị khi nghiên cứu về bối cảnh lịch sử, xã hội, tình hình chính trị, quan hệ ngoại giao Việt - Trung đầu thế kỷ XIX, cũng nhƣ góp phần tìm hiểu về thân thế, sự nghiệp và tâm tƣ của Lý Văn Phức. Hiện nay, ngoài một số bài viết giới thiệu tổng quan về nhóm văn bản Mânhành, vẫn còn khuyết một công trình nghiên cứu sâu về văn bản học, chọn ra văn bản tin cậy (thiện bản) đểphiên dịch và công bố, cũng nhƣ nghiên cứu về nội dung, nghệ thuật để đi đến nhận định giá trị của tác phẩm.

Trên những cơ sở đó, chúng tôi lựa chọn vấn đề “Nghiên cứu nhóm văn bản Mân hành của Lý Văn Phức (1785-1849)” làm đề tài luận án của mình. Mục tiêu khoa học Luận án nghiên cứu chuyến đi công cán đến đất Mân năm 1831 của Lý Văn Phức và bối cảnh ra đời tác phẩm Mân hành, nghiên cứu văn bản học nhóm văn bản Mân hành, tiến hành giám định niên đại các bản sao và xác định bản tin cậy (thiện bản) của tác phẩm Mân hành thi thoại tập (MHTTT). Từ đó, nghiên cứu giá trị tác phẩm MHTTT về nội dung và hình thức nghệ thuật, nhằm giới thiệu tác phẩm thơ, văn của Lý Văn Phức trong đời sống văn hoá hiện nay. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu của luận án Nghiên cứu nhóm văn bản Mân hành của Lý Văn Phức hiện lƣu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm gồm 7 văn bản: - VHv.2258 Mân hành thi thoại tập 閩行詩話集, 102 trang.1990 Mân hành thi thoại tập 閩行詩話集, 72 trang.2953 Mân hành thi thoại tập 閩行詩話集, 104 trang.1291 Mân hành tập vịnh 閩行集詠, 110 trang.1250 Mân hành thi tập 閩行詩集, 106 trang.110 Chu nguyên tập vịnh thảo 周原襍詠草, 148 trang.1146 Chu nguyên tập vịnh thảo 周原襍詠草, 210 trang. Phạm vi nghiên cứu của luận án Luận án triển khai nghiên cứu trên các phƣơng diện: Thân thế, sự nghiệp của Lý Văn Phức và chuyến công cán năm 1831 của ông; Nghiên cứu văn bản học nhóm văn bản Mân hành và xác định bản tin cậy (thiện bản) để nghiên cứu, phiên dịch, công bố; Tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm MHTTT cùng những so sánh với tƣ liệu khác.