Luận án tiến sĩ khảo sát hành vi rào đón trong giao tiếp tiếng việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------- VŨ THỊ NGA KHẢO SÁT HÀNH VI RÀO ĐÓN TRONG GIAO TIẾP TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI – 2010 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------- VŨ THỊ NGA KHẢO SÁT HÀNH VI RÀO ĐÓN TRONG GIAO TIẾP TIẾNG VIỆT CHUYÊN NGÀNH : LÍ LUẬN NGÔN NGỮ MÃ SỐ: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS. NGUYỄN ĐỨC TỒN HÀ NỘI - 2010 MỤC LỤC. Lời cam đoan. Danh mục các chữ viết tắt Mở đầu 5 Chƣơng 1: Cơ sơ lí luận về ngữ dụng học của hành vi rào đón 14 1.1 Giao tiếp và các nhân tố giao tiếp 14 1.2 Lí thuyết hội thoại 23 1.1 Các quy tắc hội thoại 24 1.3 Sự kiện lời nói 34 1.

Lí thuyết hành vi ngôn ngữ 35 1. Động từ nói năng và động từ ngữ vi 36 1.2 Hành vi ở lời 38 1.4 Tiểu kết 49 Chƣơng 2: Hành vi rào đón và vai trò dụng học của hành vi rào 51 đón 2.1 Khái niệm hành vi ngôn ngữ rào đón 51 2.1 Một số cách hiểu về lời rào đón 51 2.2 Định nghĩa tác nghiệp về hành vi rào đón 52 2.3 Phân loại hành vi rào đón 63 2. Đặc điểm cấu tạo ngữ pháp và chức năng của biểu thức rào đón 69 2.1 Đặc điểm cấu tạo ngữ pháp của biểu thức rào đón 69 2. Chức năng ngữ pháp – ngữ dụng của biểu thức rào đón 79 2.

Vai trò dụng học của hành vi rào đón 82 2. Rào đón có vai trò là hành vi phụ thuộc trong tham thoại 82 1 2.2 Rào đón có vai trò là các tham thoại tiền dẫn nhập trong sự 90 kiện lời nói 2.Một số yếu tố tác động đến sự hình thành của hành vi rào 95 đón trong tiếng Việt 2. Tác động của các quy tắc hội thoại đến hành vi rào đón 95 2.2 Tác động của văn hoá giao tiếp đến hành vi rào đón trong giao tiếp tiếng Việt 98 2.3 Tác động của đặc trưng nhận thức của người Việt đến hành vi rào đón 102 2.5 Tiểu kết 104 Chƣơng 3: Hành vi rào đón nội dung và cách thức tiếp nhận thông tin trong giao tiếp tiếng Việt 106 3. Hành vi rào đón phƣơng châm về lƣợng 107 3.1 Hành vi rào đón khi nói lại một tin cũ 107 3.2 Hành vi rào đón khi nói lượng tin ít hơn đòi hỏi 111 3.3 Hành vi rào đón khi nói lượng tin nhiều hơn đòi hỏi 114 3.2 Hành vi rào đón phƣơng châm về chất 115 3.1 Hành vi rào đón nhấn mạnh độ tin cậy của thông tin 116 3.2 Hành vi rào đón giảm nhẹ độ tin cậy của thông tin 119 3.

Hành vi rào đón phƣơng châm quan yếu 126 3. Hành vi rào đón phương châm nhấn mạnh tính quan yếu 127 3. Hành vi rào đón khi chuyển đề tài 128 3. Hành vi rào đón phƣơng châm cách thức 131 3.

Hành vi rào đón khi nhấn mạnh phương châm cách thức 131 3.2 Hành vi rào đón khi vi phạm phương châm cách thức 132 3. Hành vi rào đón nhằm duy trì sự liên tục của cuộc thoại 133 2 3.5 Hành vi rào đón đồng thời một số phƣơng châm hội thoại 135 3. Tiểu kết 141 Chƣơng 4: Hành vi rào đón hiệu quả ngoài lời của phát ngôn trong giao tiếp tiếng Việt 143 4. Rào đón hành vi ở lời của hành vi ngôn ngữ 143 4.

Rào đón các điều kiện sử dụng hành vi ở lời 143 4. Rào đón cách thực hiện hành vi ở lời 151 4.2 Hành vi rào đón vì phép lịch sự 155 4. Hành vi rào đón vì lịch sự chiến lược 155 4. Hành vi rào đón vì lịch sự chuẩn mực 162 4.

Hiệu lực rào đón vì phép lịch sự của các HVRĐ về phương châm hội thoại và RĐ hành vi ở lời 169 4.Tiểu kết 175 Kết luận 177 Những công trình của tác giả đã công bố liên quan tới luận án 181 Tài liệu tham khảo 182 Nguồn tƣ liệu trích dẫn trong luận án 194 3 1. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN A: Nhân vật hội thoại (vai nói) B: Nhân vật hội thoại (vai nghe) BTNV: Biểu thức ngữ vi BTRĐ: Biểu thức rào đón ĐTNN: Động từ nói năng ĐTNV: Động từ ngữ vi FFA (Face Flattering Acts): Hành vi tôn vinh thể diện FTA (Face Threatening Acts): Hành vi đe doạ thể diện HVNN: Hành vi ngôn ngữ HVOL: Hành vi ở lời HVRĐ: Hành vi rào đón NDMĐ: Nội dung mệnh đề NDRĐ: Nội dung rào đón PNNV: Phát ngôn ngữ vi TNND: Trạng ngữ ngữ dụng 2. BẢNG TỔNG KẾT CÁC BIỂU THỨC RÀO ĐÓN THƢỜNG GẶP + Bảng1 đến bảng 4: BTRĐ các phương châm hội thoại + Bảng 5: BTRĐ hành vi ở lời + Bảng 6: BTRĐ vì phép lịch sự 3. MỘT SỐ QUY ƢỚC CHÖ XUẤT XỨ TRÍCH DẪN + Trong ngoặc vuông [ ], số đầu chỉ thứ tự tài liệu trong danh mục Tài liệu tham khảo của luận án, số thứ 2 chỉ số trang của tài liệu được trích dẫn; + Trong ngoặc đơn ( ) ở cuối các ví dụ, số đầu chỉ thứ tự văn bản trong danh mục Nguồn tư liệu trích dẫn trong luận án, số thứ 2 chỉ số trang có ví dụ được trích dẫn của văn bản.

LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Hội thoại là sự tương tác liên nhân, trong đó các nhân vật hội thoại ảnh hưởng, tác động qua lại lẫn nhau và gây nên ở nhau những thay đổi về hành động, trạng thái tâm lí, tình cảm. Cho nên, khi tham gia hội thoại, ngoài việc đưa ra một nội dung thông tin nào đó, người ta còn phải cân nhắc nên thực hiện hành vi ngôn ngữ nào, thực hiện theo cách thức nào.Và trong nhiều trường hợp, để đạt được hiệu quả giao tiếp người ta cần đến những yếu tố phụ trợ đi kèm với các hành vi ngôn ngữ để làm tăng hay giảm hiệu lực ở lời của những phát ngôn do hành vi đó tạo ra. Một trong những yếu tố này là lời rào đón (Hedges). Trong giao tiếp hằng ngày của người Việt, yếu tố rào đón có tần số xuất hiện tương đối cao.

Người ta rào đón mỗi khi thực hiện các hành vi có nguy cơ đe doạ thể diện đối tác giao tiếp. Lời rào đón được sử dụng để ngăn ngừa trước sự hiểu lầm hoặc những phản ứng không hay về lời nói của chủ ngôn. Yếu tố rào đón khiến cho cuộc thoại trở nên uyển chuyển hơn, liên tục hơn, góp phần duy trì và nâng cao hiệu quả của quá trình giao tiếp. Rào đón là một hiện tượng ngôn ngữ mang đậm dấu ấn tâm lí, bản sắc văn hoá dân tộc của người Việt.

Nghiên cứu hành vi rào đón là cần thiết đối với việc sử dụng ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp. Hành vi rào đón tuy đã được đề cập đến trong một số tài liệu nghiên cứu về dụng học ở nước ngoài, nhưng ở Việt Nam, vấn đề này chỉ được đề cập đến một cách lẻ tẻ trong một vài bài viết hoặc công trình nghiên cứu, nên hầu như vẫn còn để ngỏ. Vì vậy, luận án của chúng tôi chọn đề tài: Khảo sát hành vi rào đón trong giao tiếp tiếng Việt để tìm hiểu một cách toàn diện, có hệ thống và sâu sắc hơn về hành vi rào đón - một hiện tượng văn hoá mang đậm dấu ấn về cách ứng xử ngôn ngữ của người Việt. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU Rào đón là một hiện tượng thường gặp trong hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ.

Nghiên cứu về rào đón trong các ngôn ngữ là một vấn đề hấp dẫn đối với ngôn ngữ học. Việc nghiên cứu các yếu tố ngôn ngữ có chức năng rào đón trong tiếng Việt chưa được Việt ngữ học quan tâm. Trong ngữ pháp học, các yếu tố ngôn ngữ có chức năng rào đón thường được gộp chung vào thành phần tình thái của phát ngôn - thành phần thể hiện thái độ, sự đánh giá của người nói đối với nội dung thông báo của phát ngôn, hoặc đối với hoàn cảnh phát ngôn hay với hiện thực. Theo Hoàng Tuệ: “Các từ thường gọi là trạng từ hay phó từ và ngữ tương đương với phó từ, trạng từ như có lẽ, hình như, chắc chắn, theo tôi được xem là phương tiện từ vựng biểu thị thành phần tình thái nhưng không gắn với vị ngữ mà ở ngoài cấu trúc của vị ngữ” [112, tr.

Cao Xuân Hạo cho rằng “Tình thái của câu có thể được biểu thị bằng khởi ngữ (ngữ đoạn mở đầu câu) như có lẽ, tất nhiên. 51] Nguyễn Quang [86 ] nêu ra các dấu hiệu tình thái sau đây: - Uyển thanh: Diễn đạt sự không chắc chắn (có lẽ, có thể, có khả năng…) - Hạ ngôn: Yếu tố làm giảm mức độ (một chút, một tí, một lát, một thoáng.) - Chủ quan hoá: Yếu tố biểu thị thái độ người nói - Cam kết: Gồm các yếu tố từ vựng (chắc là, chắc chắn.) - Thỉnh đồng: Yếu tố dùng để gợi sự phản hồi từ phía người nghe (chứ nhỉ, đấy, phải không nào.) - Nhã hiệu: Yếu tố dùng để tôn vinh người nghe làm giảm sự đe doạ thể diện (dạ, thưa, ạ.) - Tăng cường: (Vô cùng, thực sự, thật là. 6 Đúng như Đỗ Hữu Châu đã nhận xét: Ngữ pháp học Việt ngữ chưa quan tâm đến việc nghiên cứu các rào đón. Việc gộp chung các yếu tố rào đón vào phạm trù “tình thái” đã xoá mờ mất ranh giới và những chức năng cực kì thú vị của chúng, những chức năng mang đậm màu sắc văn hoá dân tộc riêng của từng ngôn ngữ.

273] Gần đây, dưới ánh sáng của Ngữ dụng học, hành vi rào đón đã được một số tác giả đề cập đến. Trong cuốn “Dụng học Việt ngữ”, Nguyễn Thiện Giáp có dành một mục để nói về “Những lời rào đón trong giao tiếp”[34, tr. Theo tác giả, sức mạnh điều chỉnh của nguyên tắc hợp tác mạnh đến mức khi người nói cảm thấy có thể vi phạm nguyên tắc nào đó thì họ dùng lời rào đón để chỉ ra sự vi phạm có thể có. Những lời rào đón này giống như những bằng chứng cho phép người nói vi phạm một nguyên tắc nào đó và chúng cũng là tín hiệu đối với người nghe để người nghe có thể hạn chế cách giải thích của mình.

Những lời rào đón còn thể hiện rằng người nói quan tâm đến việc người nghe đánh giá họ là có hợp tác hội thoại hay không.