Luận án tiến sĩ kinh tế: Lợi ích của nông dân trong NN sinh thái Hà Nội

Tính cấp thiết của đề tài Nông nghiệp là một trong những ngành có tỷ lệ phát thải lớn nhất, làm trầm trọng hơn tình trạng biến đối khí hậu và ô nhiễm môi trường trên toàn thế giới. Để hạn chế các tác động tiêu cực đó, các quốc gia đã và đang lựa chọn phát triển nông nghiệp sinh thái (NNST) - xu thế sản xuất nông nghiệp tiến bộ, trách nhiệm, nhân văn, phù hợp với quy luật tự nhiên, kiến tạo hệ sinh thái nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Ở Việt Nam, theo số liệu thống kê của Bộ Nông nghiệp và Phát triể n nông thôn, sản xuất nông nghiệp đóng góp khoảng 30% lượng phát thải khí nhà kính. Nhận thức được hậu quả lâu dài của cách thức sản xuất nông nghiệp thâm canh, lạm dụng hóa chất mang lại và lợi ích của phát triển NNST đối với xã hội, môi trường, Đại hội XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương “Nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh” với mục tiêu tổng quát đến năm 2030 “Nông dân và cư dân nông thôn có trình độ, đời sống vật chất và tinh thần ngày càng cao, làm chủ quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn.

Nông nghiệp phát triển nhanh, bền vững, hiệu quả, bảo đảm vững chắc an ninh lương thực quốc gia, quy mô sản xuất hàng hóa nông sản ngày càng lớn, bảo đảm môi trường sinh thái, thích ứng với biến đổi khí hậu” [23]; và tầm nhìn đến năm 2045 “Nông dân và cư dân nông thôn văn minh, phát triển toàn diện, có thu nhập cao. NNST, sản xuất hàng hóa quy mô lớn, có giá trị gia tăng cao, gắn kết chặt chẽ với thị trường trong và ngoài nước, công nghiệp chế biến và bảo quản nông sản hiện đại, xuất khẩu nhiều loại nông sản đứng hàng đầu thế giới” [23]. Với chủ trương, chính sách khuyến khích phát triển NNST của Đảng và Nhà nước, các mô hình NNST dần được hình thành và phát triển, hướng tới vừa đảm bảo mục tiêu tăng trưởng, an ninh lương thực, vừa thực hiện được mục tiêu tái tạo và bảo vệ môi trường sinh thái, phấn đấu đạt mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Hà Nội là thủ đô của cả nước, chính quyền thủ đô xác định nông nghiệp là ngành giữ vai trò hết sức quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.

Hà Nội chú trọng đẩy mạnh tái cơ cấu ngành theo từng lĩnh vực cụ thể, hướng tới phát triển nông nghiệp xanh, thông minh, bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu, nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Là địa bàn có những đặc điểm đặc thù thuận lợi về điều kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế - xã hội cho sự phát triển của NNST (khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, đất đai màu mỡ phù hợp canh tác đa dạng các loại nông sản; hệ thống thủy lợi và lưới điện phục vụ sản xuất nông nghiệp được cải tạo, nâng cấp; hệ thống giao thông vận tải không ngừng được đầu tư mở rộng với nhiều loại hình vận tải; trung tâm nghiên cứu lớn về khoa học và công nghệ; số lượng nông dân khá lớn, trình độ được nâng cao, thế hệ nông dân thủ đô mới dần xuất hiện với tri thức, tư duy năng động, nhạy bén, sáng tạo trong đổi mới và ứng dụng công nghệ vào sản xuất; quy mô dân số đông, nhu cầu tiêu thụ nông sản lớn, trình độ dân trí và thu nhập cao, xu hướng lựa lựa chọn tiêu dùng nông sản an toàn tăng…), các mô hình NNST ở các huyện ngoại thành được hình thành và phát triển theo cách thức sản xuất và quy mô khác nhau như nông nghiệp hữu cơ (NNHC), chuyển đổi hữu cơ, thực hành nông nghiệp tốt; thâm canh lúa bền vững (SRI); quản lý dịch hại tổng hợp (IPM); trồng trọt kết hợp chăn nuôi (lúa - cá); NNST kết hợp du lịch… [57]. Phát triển NNST gắn liền với chủ thể trung tâm là nông dân. Do đó, việc quan tâm và bảo đảm lợi ích cho chủ thể này là yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của NNST.

Ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội, mặc dù Nhà nước và chính quyền thủ đô đã chú trọng bảo đảm lợi ích của nông dân như quan tâm đến thu nhập, điều kiện làm việc và môi trường sống, các chính sách hỗ trợ trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm…, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề cần giải quyết. Thu nhập nông dân nhận được chưa tương xứng với giá trị họ tạo ra (giá trị hữu hình và giá trị vô hình). Sản phẩm hữu hình (nông sản sinh thái) bước đầu mang lại thu nhập cho nông dân, nhưng nông dân còn gặp khó khăn trong tiêu thụ do tiêu dùng nông sản sinh thái chưa trở thành xu hướng tiêu dùng phổ biến, giá bán cao hơn hẳn nông sản cùng loại trên thị trường, chưa phù hợp với khả năng chi trả của đa số người tiêu dùng. Hầu hết nông dân sản xuất ở mô hình cá thể, quy mô nhỏ gặp nhiều khó khăn trong sản xuất và tiêu thụ nông sản, làm ảnh hưởng đến động lực sản xuất của nông dân và cản trở sự phát triển của NNST.

Nông dân hoàn toàn chưa nhận được thu nhập từ các sản phẩm vô hình do NNST tạo ra (hệ sinh thái tự nhiên cân bằng và khỏe mạnh, môi trường sinh thái trong lành do hạn chế carbon trong sản xuất, cảnh quan thiên nhiên đẹp, thu hút khách du lịch tham quan và trải nghiệm…) do các sản phẩm này khó được hạch toán và chưa được thị trường hóa, điều này khiến lợi ích của nông dân càng dễ bị vi phạm. Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ nông dân phát triển NNST còn thiếu, nhiều quy định chưa phù hợp với điều kiện thực tiễn và chưa mang lại nhiều lợi ích cho đối tượng thụ hưởng… Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề “Lợi ích của nông dân trong phát triển nông nghiệp sinh thái ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội” làm đề tài luận án tiến sĩ ngành Kinh tế chính trị tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở những vấn đề lý luận về lợi ích của nông dân trong phát triển NNST, luận án làm sáng tỏ được thực trạng lợi ích của nông dân trong phát triển NNST ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội giai đoạn 2017-2022 và đề xuất quan điểm, giải pháp chủ yếu bảo đảm lợi ích của nông dân trong phát triển NNST ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội đến năm 2030.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án thực hiện một số nhiệm vụ sau: Một là, tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước và ngoài nước có liên quan đến đề tài đã được công bố, chỉ rõ những nội dung đã đề cập và những kết quả đã được giải quyết; những nội dung có thể kế thừa và phát triển; những khoảng trống khoa học mà luận án cần và có thể tập trung nghiên cứu. Hai là, xây dựng khung lý luận về lợi ích của nông dân trong phát triển NNST (khái niệm, hình thức biểu hiện và tiêu chí đánh giá lợi ích của nông dân trong phát triển NNST, các yếu tố ảnh hưởng đến lợi ích của nông dân trong phát triển NNST). Đồng thời, nghiên cứu kinh nghiệm thực tiễn bảo đảm lợi ích của nông dân trong phát triển NNST của một số địa phương trong nước và rút ra những bài học kinh nghiệm có giá trị tham khảo, vận dụng phù hợp với các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội. Ba là, phân tích, đánh giá thực trạng lợi ích của nông dân trong phát triển NNST ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội giai đoạn 2017-2022 theo khung lý thuyết đã xây dựng ở chương 2; đánh giá kết quả đạt được và nguyên nhân, hạn chế và nguyên nhân.

Bốn là, luận án bám sát hạn chế và nguyên nhân đã được đánh giá ở chương 3 để đề xuất một số quan điểm và giải pháp chủ yếu bảo đảm lợi ích của nông dân trong phát triển NNST ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội đến năm 2030. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là lợi ích của nông dân trong phát triển NNST (gồm lợi ích kinh tế và lợi ích phi kinh tế) dưới góc độ ngành Kinh tế chính trị. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi về nội dung: nghiên cứu lợi ích của nông dân trong phát triển NNST (không đề cập đến lâm nghiệp).

Vì lợi ích là sự thỏa mãn nhu cầu, là động lực thúc đẩy nông dân phát triển NNST nên luận án tập trung nghiên cứu hình thức biểu hiện lợi ích mà nông dân thu được trong phát triển NNST như thu nhập, môi trường làm việc và môi trường sống, các chính sách hỗ trợ… để thấy rõ bản chất của vấn đề nghiên cứu. - Phạm vi về không gian: nghiên cứu lợi ích của nông dân trong phát triển NNST ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội, nhưng luận án tập trung sâu hơn vào lợi ích của nông dân ở 04 huyện (Sóc Sơn, Thường Tín, Đông Anh, Chương Mỹ). - Phạm vi về thời gian: nghiên cứu thực trạng lợi ích của nông dân trong phát triển NNST ở các huyện ngoại thành, thành phố Hà Nội giai đoạn 2017- 2022 và đề xuất một số giải pháp đến năm 2030. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4.

Cơ sở lý luận Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin; quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách của Nhà nước về phát triển NNST; lợi ích của nông dân và lợi ích của nông dân trong mối quan hệ lợi ích với các chủ thể khác trong phát triển NNST. Ngoài ra, luận án kế thừa và phát triển những quan điểm lý luận về những nội dung liên quan tới đề tài luận án của các chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước. Phương pháp nghiên cứu Tác giả luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: - Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Phương pháp này được sử dụng chủ yếu ở chương 1 và chương 2 của luận án. Phương pháp nghiên cứu này được sử dụng để tạm thời gạt bỏ những yếu tố ngẫu nhiên, những biểu hiện bề ngoài ra khỏi đối tượng nghiên cứu nhằm định vị được khái niệm NNST, lợi ích của nông dân trong phát triển NNST.