Nghiên cứu tác động dòng vốn quốc tế đến ổn định tài chính ASEAN - Luận án TS. Lương Thị Thu Thủy, ĐH Ngân hàng TP.HCM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP.HỒ CHÍ MINH LƯƠNG THỊ THU THỦY TÁC ĐỘNG CỦA DÒNG VỐN QUỐC TẾ ĐẾN SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH ASEAN LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG Thành phố Hồ Chí Minh - Năm 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP.HỒ CHÍ MINH LƯƠNG THỊ THU THỦY TÁC ĐỘNG CỦA DÒNG VỐN QUỐC TẾ ĐẾN SỰ ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH ASEAN LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng Mã ngành: 9 34 02 01 Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN TRẦN PHÚC TS TRẦN VIỆT DŨNG TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi, tác giả đề tài nghiên cứu, cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng cá nhân. Số liệu đã nêu trong đề tài có nguồn gốc rõ ràng và kết quả của đề tài là trung thực. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm lời cam đoan trên.

Người thực hiện ThS. Lương Thị Thu Thủy ii LỜI CẢM ƠN Tôi muốn gửi lời cảm ơn chân thành đến Quý Thầy Cô Trường Đại học Ngân hàng TP. HCM đã tạo điều kiện thuận lợi trong suốt quá trình thu thập dữ liệu và tài liệu nghiên cứu. Đặc biệt, tôi dành riêng lời cảm ơn đến tất cả bạn bè, đồng nghiệp những người đã giúp đỡ trong việc đóng góp ý kiến rất nhiều trong thời gian thực hiện và hoàn thành đề tài.

Trân trọng! iii TÓM TẮT LUẬN ÁN Tiêu đề: Nghiên cứu về tác động của dòng vốn quốc tế đến sự ổn định tài chính ASEAN Tóm tắt: Dựa trên bộ mẫu gồm 96 ngân hàng thương mại tại 06 quốc gia thuộc khu vực ASEAN từ năm 2008 đến năm 2019, nghiên cứu nhằm mục đích đánh giá tác động của các loại hình dòng vốn quốc tế đến sự ổn định tài chính các nước này. Kết quả thực nghiệm đã nêu bật được những vấn đề chính sau: (i) mối liên quan giữa dòng vốn gián tiếp với sự bất ổn tài chính là khá đáng kể tại Việt Nam cũng như các nước ASEAN thuộc mẫu nghiên cứu; (ii) xét một cách tương đối, cả dòng vốn trực tiếp lẫn dòng vốn khác cho kết quả hỗn hợp và ít rõ nét hơn, mặc dù có bằng chứng cho thấy dòng vốn trực tiếp làm gia tăng ổn định tài chính và dòng vốn khác có liên quan đến sự gia tăng bất ổn; (iii) sau giai đoạn khủng hoảng, sự biến động của dòng vốn quốc tế, cụ thể là dòng vốn gián tiếp, tác động đến sự ổn định tài chính là khá mạnh mẽ khi so với giai đoạn khủng hoảng và (iv) tác động này cũng thể hiện tương đối rõ ràng hơn thông qua các ngân hàng lớn so với các ngân hàng nhỏ. Đây có thể là chỉ báo khá quan trọng về việc sau giai đoạn khủng hoảng, dưới áp lực cạnh tranh thu hút đầu tư, đã có những nới lỏng nhất định của chính phủ về kiểm soát dòng vốn quốc tế. Tác giả tin rằng nghiên cứu sẽ thu hút sự quan tâm của các nhà quản lý lẫn hoạch định chính sách.

Từ khóa: Dòng vốn quốc tế; Dòng vốn gián tiếp, Dòng vốn trực tiếp; Ổn định tài chính. iv ABSTRACT Title: The study on the impact of international capital flows on financial stability in ASEAN countries Summary: Based on the sample from 96 commercial banks in six countries of the ASEAN spanning from 2011 to 2019, the study aims to estimate the influences of the types of international captial flow on the financial stability in these nations. The empirical results emphasize on the main issues as follows. Firstly, the increase of the indirect capital flow has significant association with the instability of financial system in both Vietnam and ASEAN countries.

Secondly, The results of the impact of the direct capital flow and other flow are mixed but the magnitude of these effects is also relatively unclear in comparison with the indirect capital flow. Thirdly, it seems that these nations have witnessed the remarkable rise of these influences after the crisis period compared to during the crisis. Such increase may signal the certain narrow of tightening regulations to supervise the international capital flows in ASEAN countries, where have faced the fierce competition in attracting the foreign investments. The author believes that the study will be of interest for regulators as well as policymakers, espectially in the time of reform.

Keywords: The international capital flows; The indirect capital flow, The direct capital flow; The financial stability. v DANH MỤC BẢNG Hình 2.1: Mối liên kết giữa ổn định tài chính và ổn định giá cả.2: Cơ chế truyền dẫn bất ổn tài chính qua kênh ngân hàng toàn cầu.1: Đầu tư trực tiếp vào các nước ASEAN.2: Tỷ trọng giá trị giao dịch của nhà đầu tư nước ngoài trên thị trường chứng khoán giai đoạn 2011-2019 (%).1: Danh sách các quốc gia ASEAN trong mẫu nghiên cứu.1: Tổng hợp lược khảo các nghiên cứu.1: Diễn giải các biến sử dụng.1: Thống kê mô tả.2: Ma trận tương quan giữa các biến.3: Kết quả hồi quy chính.4: Kết quả hồi quy với biến phụ thuộc được thay thế.5: Kết quả hồi quy với biến giải thích chính có độ trễ 1 kỳ.6: Kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến.7: Kết quả hồi quy theo phương pháp Fixed effects.8: Kết quả theo phương pháp GMM.9: Kết quả theo quy mô ngân hàng.10: Kết quả theo giai đoạn trong và sau khủng hoảng.11: Thống kê mô tả (Việt Nam).12: Ma trận tương quan giữa các biến (Việt Nam).13: Kết quả hồi quy (Việt Nam).14: Kết quả hồi quy với biến độc lập được thay thế (Việt Nam).15: Kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến (Việt Nam).16: Kết quả theo phương pháp GMM (Việt Nam).17: Kết quả theo tác động từ khủng hoảng (Việt Nam).18: Kết quả theo quy mô ngân hàng (Việt Nam).105 vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT STT Viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt 1 ASEAN Association of Southeast Asian Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Nations Á 2 BCTC Báo cáo tài chính 3 IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ quốc tế 4 FDI Foreign Direct Investment Dòng vốn đầu tư trực tiếp 5 FII Foreign Indirect Invesment Dòng vốn đầu tư gián tiếp 6 FEM Fixed Effects Model Mô hình tác động cố định 7 REM Random Effects Model Mô hình tác động ngẫu nhiên 8 OLS Ordinary Least Squares Phương pháp bình phương bé nhất 9 GMM Generalized Method of moments Phương pháp ước lượng moment 10 GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội 11 GNP Gross National Product Tổng sản phẩm quốc dân 12 NHNN Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 13 NHTM Ngân hàng thương mại 14 NHTW Ngân hàng trung ương 15 WB World Bank Ngân hàng thế giới i MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.ii TÓM TẮT LUẬN ÁN.iv DANH MỤC BẢNG.v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT.vi CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU.1 Tính cấp thiết của đề tài.2 Mục tiêu của đề tài.3 Câu hỏi nghiên cứu.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.1 Đối tượng nghiên cứu.2 Phạm vi nghiên cứu.5 Phương pháp nghiên cứu.1 Dữ liệu nghiên cứu.2 Phương pháp phân tích.6 Đóng góp của đề tài.7 Kết cấu của đề tài.8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU.1 Các khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu:.1 Khái niệm về dòng vốn quốc tế.2 Khái niệm về sự ổn định tài chính.3 Cơ sở lý thuyết liên quan đến vấn đề nghiên cứu.1 Lý thuyết về dòng vốn quốc tế.1 Lý thuyết về dòng vốn trực tiếp.2 Lý thuyết về dòng vốn gián tiếp và dòng vốn khác.2 Lý thuyết về ổn định tài chính.3 Lý thuyết về tác động của dòng vốn quốc tế đến sự ổn định tài chính ………25 2.2 Lược khảo các nghiên cứu liên quan.1 Lược khảo các yếu tố tác động đến ổn định tài chính.1 Tác động đến ổn định tài chính từ hội nhập tài chính toàn cầu.2 Tác động đến ổn định tài chính của yếu tố trong nước và yếu tố toàn cầu…….3 Tác động đến ổn định tài chính thông qua kênh ngân hàng toàn cầu .4 Tác động vay nợ nước ngoài của các công ty tại thị trường mới nổi….2 Đo lường ổn định tài chính.3 Các bằng chứng thực nghiệm về tác động của dòng vốn quốc tế đến ổn định tài chính.3 Một số nhận xét và khoảng trống nghiên cứu.58 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.61 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU.1 Quy trình nghiên cứu.2 Xây dựng giả thuyết nghiên cứu.3 Mô hình nghiên cứu.4 Phương pháp phân tích.71 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.74 CHƯƠNG 4: TÁC ĐỘNG CỦA DÒNG VỐN QUỐC TẾ ĐẾN ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH TẠI CÁC NƯỚC ASEAN.1 Thực trạng dòng vốn quốc tế tại ASEAN và Việt Nam.1 Thực trạng dòng vốn quốc tế tại các quốc gia ASEAN.2 Thực trạng dòng vốn quốc tế tại Việt Nam.2 Kết quả nghiên cứu mô hình thực nghiệm tại ASEAN.1 Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu.2 Phân tích tương quan.3 Kết quả hồi quy.4 Kiểm tra độ bền và phương pháp đo lường thay thế.5 Tiếp cận phương pháp hồi quy tác động cố định (FEM-Fixed effects model)…………………………………………………………………………….6 Tiếp cận phương pháp hồi quy GMM.7 Ảnh hưởng của quy mô ngân hàng.8 Ảnh hưởng của khủng hoảng tài chính toàn cầu.3 Kết quả nghiên cứu mô hình thực nghiệm tại Việt Nam.1 Thống kê mô tả và ma trận tương quan.2 Kết quả thực nghiệm chính.3 Thay thế đo lường biến độc lập quan tâm chính.4 Tiếp cận phương pháp hồi quy GMM.5 Tác động từ cuộc khủng hoảng.6 Ảnh hưởng từ quy mô ngân hàng.111 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4.115 CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT.2 Một số hàm ý chính sách.1 Đối với cơ quan quản lý:.2 Đối với các NHTM:.3 Hạn chế của luận án và gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo.124 TÀI LIỆU THAM KHẢO.i 1 CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài Ngày nay, các yếu tố kinh tế toàn cầu có tác động mạnh mẽ đến nền kinh tế các quốc gia thông qua thương mại quốc tế và hệ thống tài chính. Theo đó, các dòng vốn quốc tế đang trở nên ngày một quan trọng và thúc đẩy sự phát triển kinh tế của các quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển. Chính vì vậy, dòng vốn quốc tế đang được các nhà nghiên cứu kinh tế và hoạch định chính sách trên thế giới (tại các tổ chức quốc tế như: IMF, WB, BIS và ADB) và trong khu vực (ví dụ: SEACEN) quan tâm.

Các cuộc khủng hoảng tài chính khu vực Đông Nam Á năm 1997-1998, khủng hoảng kinh tế tài chính toàn cầu 2008-2009 và khủng hoảng nợ Châu Âu 2010-2011 cho thấy dòng vốn quốc tế, đặc biệt là dòng vốn quốc tế gián tiếp là một yếu tố quan trọng góp phần lan truyền khủng hoảng tài chính và tác động đến chính sách tiền tệ, chính sách tài khóa của các quốc gia bao gồm cả nền kinh tế phát triển và nền kinh tế mới nổi (Borio, 2007).