Luận án: Tác động của cấu trúc sở hữu tới hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại Việt Nam

PHAN MO DAU 1. Tính cấp thiết của đề tài Mối quan hệ giữa cấu trúc sở hữu và hiệu quả hoạt động của các tổ chức kinh tế từ lâu đã được các học giả, các nhà kinh tế quan tâm và nghiên cứu từ những thập niên 30 thế kỷ trước. Người đặt nền móng cho những vấn đề về sự tách biệt giữa quyền kiểm soát với quyền sở hữu và những hậu quả của nó là (Berle & Means, 1932). Nghiên cứu đã lý giải mục đích hoạt động của các tập đoàn phục vụ chủ sở hữu hay nhà quản lý, và nguyên nhân thúc đây các nhà sử dụng và quản lý tài sản của tổ chức hiệu quả tài sản.

Kế thừa những nghiên cứu đó (Meckling & Jensen, 1976) đã tìm hiểu những ảnh hưởng của cấu trúc sở hữu tới hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp. Kế từ đây đã có nhiều nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ này trong các doanh nghiệp tài chính và phi tài chính, song vẫn chưa thống nhất được kết quả nghiên cứu bởi mỗi quốc gia, mỗi ngành có những đặc thù khác nhau về sở hữu hay đặc điểm kinh tế. Một doanh nghiệp thuộc sở hữu của ai, được kiểm soát và điều hành bởi các nhân hay tổ chức đều có thể ảnh hưởng đến mục tiêu và hiệu quả hoạt động của một doanh nghiệp. Kể từ khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007, Việt Nam đã tự hào là một trong số các nền kinh tế mới nổi phát triển nhanh trên thế giới, với tốc độ tăng trưởng tông sản phẩm quốc nội (GDP) mỗi năm trung bình khoảng 6% tính theo giá trị thực.

Tuy nhiên thị trường vốn vẫn bị đánh giá là kém phát triển, hệ thống NHTM vẫn được xem là xương sống của nền kinh tế và đóng góp 16% đến 18% vào GDP cả nước, nền kinh tế dựa chủ yếu vào nguồn tín dụng từ hệ thống ngân hàng. Tuy nhiên trước thực trạng hoạt động của hệ thống NHTM như ngày nay đang gây ra những lo ngại tới vai trò cung ứng vốn cho nền kinh tế của hệ thống này. Đó là van đề về nợ xấu, đó là thực trạng hoạt động “kém lành mạnh” của nhiều các NHTM đang ảnh hưởng nhiều tới toàn bộ hệ thống ngân hàng của Việt Nam. Bên cạnh đó là những sức ép đòi hỏi các ngân hàng phải gia tăng vốn điều lệ để đáp ứng tiêu chuẩn Base 2 về an toàn vốn.

Một số ngân hàng đang đứng trước giới hạn tăng trưởng, nếu tuân thủ các quy định về an toàn vốn thì buộc các ngân hàng này phải giảm tốc độ tăng trưởng tín dụng mà điều này có thể ảnh hưởng tới khả năng cung ứng vốn cho nền kinh tế. Các ngân hàng chỉ còn một con đường là tăng vốn điều lệ. Trong những năm 90 của thê kỷ 20, Hệ thống NHTM của Việt Nam từ khi chỉ có 4 NHTM Nhà nước, sau đó tăng lên 56 NHTM vào năm 1997. Số lượng các NHTM đã giảm nhiều sau những đợt tái cấu trúc và sát nhập, đến nay chúng ta chỉ còn 34 NHTM đang hoạt động.

Chất lượng hoạt động của các NHTM cũng đòi hỏi sự gia tăng về nhu cầu vốn, đặc biệt là sau nghị định 141/2006/NĐ-CP quy định mức vốn pháp định tối thiểu của các NHTM đến cuối 2010 là 3000 tỷ đồng. Quy định này đã tác động đến vốn của NTHM, từ 24.193 tỷ đồng năm 2004 thì đến cuối 2011 đã tăng gấp 10 lần lên 250. Quá trình tăng vốn Ô ạt trong giai đoạn ngắn đã dẫn đến vấn đề về sở hữu chéo, sở hữu lẫn nhau giữa NH với doanh nghiệp, hoặc giữa các ngân hàng với nhau. Tình trạng sở hữu này đang gây ra những vấn đề phức tạp trong việc quản lý vẫn đề sở hữu của các NHTM đồng thời tạo ra những rủi ro cho chính các hoạt động của NHTM.

Sở hữu chéo có thể giúp các ngân hàng đáp ứng các quy định của Nhà nước, song hậu quả của nó đó là những rủi ro nợ xấu sẽ càng trầm trọng thêm, bởi sẽ khó xác định chính xác và đầy đủ nợ xấu thực tế của các ngân hàng. Vấn đề sở hữu thiếu minh bach gây ra những nguy cơ về chỉ phối và thao túng hoạt động của ngân hàng. Nó tác động tới năng lực cạnh tranh, ảnh hưởng tới hiệu quả hoạt động và sự ôn định của các NHTM Việt Nam. Đó chính là những vấn đề của các NHTM trong những năm vừa qua.

Đứng trước yêu cầu cải tổ toàn điện hoạt động của hệ thống NHTM Việt Nam, Thủ tướng Chính phủ đã chấp thuận đề án “Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011-2015” ban hành theo quyết định 254QĐÐ-TTG tháng 3/2012 và dé an tái cơ cấu gắn với Xử lý nợ xấu các TCTD giai đoạn 2015-2020, ban hành theo quyết định 1058/QĐ-TTg 2017. Theo đó tiến hành cơ cấu lại mọi mặt hoạt động của hệ thông các TCTD, đảm bảo đến 2020 phát triển hệ thống đa năng theo hướng hiện đại và an toàn. Kết quả là đến nay, trong 9 ngân hàng thuộc nhóm yếu kém trong đó có 8 ngân hàng đã tái cầu trúc xong bằng việc sáp nhập hay tự tái cơ cấu. Tuy nhiên, mục tiêu trọng tâm của đề án là hợp nhất các TCTD, tăng vốn tự có cấp 1, giảm tỷ lệ nợ xấu, đổi mới phương thức kinh doanh và quản lý.

tất cả mới chỉ đáp ứng một phần hoặc chỉ dừng lại ở mức hình thức. Một số NHTM sau hợp nhất vẫn chưa có đấu hiệu phục hồi. Chỉ tiêu nợ xấu có giảm song có thể quay lại hệ thống khi trái phiếu đặc biệt VAMC sắp đến thời điểm đáo hạn vào 2020. Việc tái cấu trúc sẽ dẫn đến những thay đổi cơ cấu sở hữu tại các tổ chức chắc chắn sẽ ảnh hưởng tới hiệu quả hoạt động của các ngân hàng, những ảnh hưởng đó có thể là tốt hoặc gây nên những tiêu cực không lường trước.

Như vậy việc lựa chọn một cơ cấu sở hữu nào là tối ưu đề tác động đến chất lượng hoạt động của các ngân hàng là rất cần thiết trước thực trạng các ngân hàng đang phải tăng vốn điều lệ, tái cấu trúc, nâng cao hiệu quả. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cần làm rõ tác động của các phương thức sở hữu tới hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam. Việc làm rõ những ảnh hưởng của những hình thức sở hữu khác nhau tới hoạt động của ngân hàng sẽ cho phép các ngân hàng định hướng được nên huy động vốn từ đâu, phát hành cô phiều cho đối tượng nào. Đồng thời khuyến nghị Nhà nước cần có những thay đổi gì đối quy định về sở hữu trong các NHTM.

Trong những nghiên cứu tại Việt Nam hiện nay, chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về mỗi quan hệ giữa cơ cấu sở hữu và hiệu quả hoạt động của các NHTM. Tuy trên thế giới cũng đã có những đề tài nghiên cứu về lĩnh vực này xong chưa thể áp dụng trực tiếp vào Việt Nam. Do đó việc nghiên cứu về mặt cơ sở lý thuyết, kinh nghiệm từ các nước có đặc điểm tương đồng, cũng như những đánh giá về mối quan hệ này từ đó trình bày các kiến nghị về chính sách để tái cơ cấu lại hệ thống NHTM là cần thiết. Vì vậy, đề tài “Tác động của cấu trúc sở hữu tới hiệu quá hoạt động của các NHTM ở Việt Nam” được nghiên cứu sinh lựa chọn nghiên cứu.

Mục tiêu nghiên cứu Dựa trên các lý thuyết nghiên cứu về sự ảnh hưởng giữa cấu trúc sở hữu với hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại, trên cơ sở lựa chọn một phương thức đo lường hiệu quả hoạt động phù hợp vừa cho phép so sánh tính hiệu quả giữa các ngân hàng trong hệ thống vừa cho phép luận giải những cơ chế tác động của sở hữu tới độ đo hiệu quả này. Xây dựng và lựa chọn mô hình thích hợp đánh giá những tác động của các hình thức sở hữu Nhà nước, sở hữu nước ngoài và sở hữu tập trung tới hiệu quả hoạt động của các ngân hàng. So sánh và lý giải những khác biệt giữa lý thuyết với kết quả mô hình và thực tế. Đánh giá thực trạng hiệu quả hoạt động cũng như câu trúc sở hữu hiện tại của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam, trên cơ sở kết quả kiêm định của mô hình đề đề xuất các giải pháp cũng như kiến nghị về cấu trúc sở hữu nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Đề làm rõ mục tiêu nghiên cứu, luận án cần trả lời được nhưng câu hỏi sau: > Cấu trúc sở hữu tập trung, sở hữu nước ngoài và sở hữu Nhà nước có tác động thế nào tới hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam? >_ Có tôn tại mối quan hệ phi tuyến giữa cấu trúc sở hữu với hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam không? 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu chính của luận án: s Đối tượng nghiên cứu đề tài đặt ra là mối quan hệ giữa cấu trúc sở hữu với hiệu quả hoạt động của các NHTM, tuy nhiên đây là một phạm trù rất đa dạng với nhiều cách tiếp cận, nhiều phương pháp đo lường khác nhau. Trong đó, nghiên cứu lựa chọn đo lường hiệu quả hoạt động thông qua việc tính toán hiệu quả kỹ thuật của ngân hàng dựa trên mô hình phân tích hiệu quả biên với cách tiếp cận tham số. e Phạm vi nghiên cứu: Hiện nay trong hệ thống NHTM của Việt Nam 4 NHTM có Nhà nước sở hữu cổ phần chỉ phối, 31 NHTMCP, hơn 60 ngân hàng 100% vốn nước ngoài và chi nhánh văn phòng hoặc đại diện nước ngoài ở Việt Nam, và 2 ngân hàng liên doanh.

Tuy nhiên mẫu nghiên cứu đề tài sử dụng dữ liệu tài chính giai đoạn 2011- 2018 của 24 ngân hàng thương mại thuộc hệ thống ngân hàng Việt Nam. Trong đó có 4 NHTM Nhà nước và 20 NHTM cé phan. Nghiên cứu lựa chọn giai đoạn 2011-2018 là bởi đây là giai đoạn nền kinh tế đang phục hồi tích cực sau khủng hoảng kinh tế toàn cầu 2008-2010. Tỷ lệ nợ xấu đang rất cao, tạo ra những hệ quả xấu cho cả hệ thống ngân hàng và nền kinh tế.

Đòi hỏi các ngân hàng cần có sự cải tổ sâu rộng trong hoạt động quản lý. Đây cũng là thời điểm cho thấy hiểu quả hoạt động của ngân hàng thực sự có cải thiện hay không. Việc đánh giá và xem xét hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thời điểm này sẽ phản ánh chính xác nhất những gì ngân hàng đạt được và chưa đạt được.