Luận án: Các nhân tố ảnh hưởng đến tín dụng thương mại của doanh nghiệp Việt Nam - Nghiên cứu thực tiễn

PHAN MO ĐẦU 1. Sự cần thiết của nghiên cứu Trong nền kinh tế hiện nay, để quá trình kinh doanh được thuận lợi, các DN thường cho KH mua trả chậm giá trị hàng hóa trong một khoảng thời gian nhất định. Điều này gần như trở thành quy luật của thị trường. Các DN bán chịu sẽ cấp TDTM cho KH, tương ứng các DN mua chịu được nhận TDTM từ bên bán.

Tuy nhiên việc cấp hay nhận TDTM sẽ phụ thuộc vào nhiều nhân tố chủ quan và khách quan khác nhau. Vấn đề này cũng đã được các nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm như Petersen and Rajan (1997), Niskanen and Niskanen (2006), Bougheas và cộng sự (2009), García-Teruel and Martinez-Solano (2010a). Nhưng các kết quả nghiên cứu còn gây nhiều tranh cãi bởi vì các nhân tố ảnh hưởng đến TDTM có sự thay đổi đáng kê giữa các quốc gia và các ngành khác nhau. Bên cạnh đó, như chúng ta cũng đã biết DN cấp TDTM cho KH sẽ có thể đây nhanh được lượng hàng bán ra, làm giảm lượng HTK và tăng DT.

Đồng thời người mua được cấp TDTM sẽ có nguồn hàng phục vụ sản xuất KD mà không phải thanh toán ngay. Tuy nhiên, không phải DN duy trì khoản phải thu nhiều là tốt. Khi thực hiện chính sách bán chịu, DN sẽ phải đối mặt với rủi ro TD, cụ thê là nguy cơ bị mất vốn khi KH không thanh toán tiền hàng khi đến hạn. Trong khi đó, TDTM thường được tài trợ bởi nguồn vốn vay ngắn hạn NH, đồng thời sử dụng từ các nguồn phải trả mà DN chiếm dụng vốn từ các nhà cung cấp nên sẽ gia tăng chỉ phí nếu chính sách TDTM của DN kém hiệu quả.

Vậy câu hỏi đặt ra là các DN nên cho KH chiếm dụng vốn bao nhiêu là tối ưu, tức là để cho hiệu quả hoạt động và giá trị DN là lớn nhất nhằm điều chỉnh các nhân tố ảnh hưởng đến việc cấp TDTM cho phù hợp. Khi DN cấp TDTM cho KH thì DN đang ở thế chủ động nên có thể quyết định được lượng vốn có thê cho KH chiếm dụng vốn trong một khoảng thời gian ngắn. Còn khi DN nhận TDTM từ nhà cung cấp thì DN lại ở thế bị động, không thể tự quyết định muốn nhận bao nhiêu TDTM cũng được. Những DN này chỉ cần quan tâm điều gì sẽ giúp DN có thể chiếm dụng vốn của nhà cung cấp nhưng không làm giảm xếp hạng TD và uy tín của DN để có thể hoạt động kinh doanh bền vững và nâng cao hiệu quả hoạt động của DN trên thị trường.

Trong khi đó, tại Việt Nam khi nền kinh tế đang ngày càng mở cửa và phát triển, đặc biệt sau khi gia nhập vào Tổ chức thương mại thế giới WTO thì quan hệ TD giữa các DN trở nên đa dạng và phức tạp. Bởi vì một trong những biện pháp để DN có thể tang DT, cạnh tranh các DN khác đó là thực hiện chính sách TDTM. Tuy nhiên điều này đi kèm với rủi ro TD cao khi KH không thể trả được nợ. Như Vậy rủi ro về nợ khó đòi cần phải được kiểm soát chặt chẽ vì nhiều trường hợp tổn thất của nợ tồn đọng ảnh hưởng đến năng lực KD và tiềm lực tài chính của DN dẫn đến nguy cơ phá sản.

Do đó, DN cần phải cân nhắc giữa lợi ích và rủi ro khi thực hiện chính sách TDTM. Đề làm được điều này, DN phải xác định được các nhân tố ảnh hưởng đến việc cấp TD cho KH. Tức là các DN cần phải biết nên thay đổi nhân tô đó như thế nào để KPTKH thay đổi. Nhưng do KPTKH có tính hai mặt, nghĩa là không phải cứ tăng hay cứ giảm là tốt, vì vậy cần nghiên cứu tác động của KPTKH tác động đến HQHĐ như thế nào thì mới đưa ra giải pháp phù hợp với các nhân tố ảnh hưởng được.

Tùy mức KPTKH như thế nào so với mức tối ưu thì chúng ta sẽ điều chỉnh tăng giảm các nhân tố ảnh hưởng cho hợp lý. Bên cạnh đó, để có thể tận dụng được nguồn vốn từ nhà cung cấp và đảm bảo uy tín cho DN nhằm thúc đẩy HĐSX KD thì DN cần phải xác định được các nhân tổ ảnh hưởng đến khoản phải trả người bán. Vì vậy, quản lý TDTM đòi hỏi các DN phải xác định được các nhân tố ảnh hưởng đến khoản phải thu KH và khoản phải trả người bán. Hơn nữa, DN cần phải biết được tác động của TDTM đến HQHĐ như thế nào, đồng thời xác định được mức phải thu tối ưu để tối đa hóa HQHĐ của DN.

Trên thế giới, hiện nay cũng chỉ có một nghiên cứu của Martínez-Sola và cộng sự (2012) về TDTM và giá trị DN. Vấn đề này ở Việt Nam còn ít được các nhà nghiên cứu quan tâm, có thể kể đến hai nghiên cứu, đó là nghiên cứu của Phan Đình Nguyên và Trương Thị Hồng Nhung (2014) phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến TDTM của các DN niêm yết tại Việt Nam và nghiên cứu của Trần Ái Kết (2017) tìm hiểu các nhân tố ảnh hưởng đến TDTM của các DN ngành giao thông vận tải. Tuy nhiên kết quả nghiên cứu còn có nhiều bất đồng, tổng hợp các nhân tố chưa đầy đủ. Bên cạnh đó, với đặc thi của mỗi ngành khác nhau thì chính sách tín dụng thương mại cũng có sự khác nhau.

Hơn nữa, có một nhân tố cũng có khả năng ảnh hưởng đến TDTM của DN Việt Nam nhưng chưa được bất cứ nghiên cứu nào kiểm định đó là dự phòng phải thu khó đòi. Đồng thời cũng chưa nghiên cứu nào kiểm chứng TDTM có tác động đến HQHĐ của DN Việt Nam hay không và liệu có tồn tại một mức TD tối ưu để HQHĐ của DN là lớn nhất. Đây chính là khoảng trống cho nghiên cứu. Vì vậy, luận án tập trung vào việc xác định các nhân tố ảnh hưởng đến TDTM của các DN Việt Nam nói chung và các nhóm ngành DN Việt Nam nói riêng, đồng thời phân tích tác động của TDTM đến HQHĐ của các DN Việt Nam nói chung và các nhóm ngành DN Việt Nam nói riêng, từ đó đưa ra chính sách TDTM phù hợp nhằm tối đa hóa HQHĐ của DN.

Chính vì thế, đề tài “Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tín dụng thương mại của các doanh nghiệp Việt Nam” được chọn để nghiên cứu. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan Lý thuyết về TDTM được khởi xướng lần đầu tiên bởi Le Goff (1957). Ông cho rằng hình thức TDTM được sử dụng từ thời Trung Cổ, nó được hình thành khi người bán không đòi hỏi người mua phải thanh toán ngay khi nhận sản phẩm (Le Goff, 1957). Kể từ đó đến nay, các chủ đề liên quan đến TDTM luôn được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trên thế giới như: Nadiri (1969), Schwartz (1974), Emery (1984), Smith (1987), Brennan và cộng sự (1988), Long và cộng sự (1993), Rajan and Zingales (1995), Guariglia and Mateut (2006), Garcia-Teruel and Martinez-Solano (2010a, 2010b), Fabbri and Klapper (2016),.

s* Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến tín dụng thương mại của các doanh nghiệp TDTM chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố, đó là những nhân tố mang tính khách quan và chủ quan của DN. - Các nghiên cứu về nhân tô khách quan ảnh hưởng đến tín dụng thương mại Demirguc-Kunt and Maksimovic (2001) sử dụng dữ liệu của 39 quốc gia trong giai đoạn 1989-1996 với 45.598 quan sát, kết quả cho thấy mức độ phát triển của cơ sở hạ tầng và hệ thống ngân hàng ảnh hưởng tiêu cực đến quyết định sử dụng TDTM của các DN. Bên cạnh đó, Nilsen (2002) cho biết khi các NHTM thực hiện chính sách tiền tệ thắt chặt, các DN sẽ sử dụng TDTM như là giải pháp thay thế nguồn vốn vay NH. Huyghebaert (2006) phân tích mẫu gồm 328 DN khởi nghiệp của Bỉ giai đoạn 1992-2002 bằng phương pháp OLS và REM cho thấy TDTM được sử dụng nhiều hơn khi tốc độ tăng trưởng kinh tế vĩ mô tăng.

Kết quả nghiên cứu của Niskanen and Niskanen (2006) cho 840 DN nhỏ ở Phần Lan và García-Teruel and Martinez-Solano (2010Đ) cho 3.589 DN vừa và nhỏ ở Anh giai đoạn 1996-2001 bằng phương pháp GMM cũng ủng hộ nghiên cứu của Huyghebaert (2006), tức các DN sử dụng TDTM nhiều hơn khi điều kiện kinh tế được cải thiện, tốc độ tăng trưởng kinh tế tăng. Fisman and Love (2003) kiểm định 37 ngành ở 43 quốc gia giai đoạn 1980-1989 về mối quan hệ giữa TDTM, sự phát triển trung gian tài chính và tăng trưởng ngành. Nghiên cứu đã chỉ ra các DN ở các thị trường tài chính kém phát triển sẽ sử dụng TDTM như nguồn vốn thay thế và mỗi ngành khác nhau thì mức độ sử dụng TDTM cũng khác nhau. Delannay and Weill (2004) khi nghiên cứu cho 9 nước ở Trung và Đông Âu giai đoạn 1999-2000 cũng khẳng định yếu tố ngành là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quyết định sử dụng TDTM.

- Các nghiên cứu về nhân tô chủ quan ảnh hưởng đến tín dụng thương mại Đặt nền móng cho các nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến TDTM phải kể đến nghiên cứu của Nadiri (1969). Nghiên cứu này phân tích nhân tố ảnh hưởng đến khoản phải thu KH và khoản phải trả người bán cho toàn bộ các DN ngành sản xuất của Hoa Kỳ với dữ liệu theo quý giai đoạn 1949-1964. Kết quả cho thấy quy mô DN ảnh hưởng tiêu cực, còn chỉ phí tài chính và khả năng thanh khoản ảnh hưởng tích cực đến khoản phải thu KH. Trong khi đó, chi phí tài chính và khả năng thanh khoản ảnh hưởng tích cực đến khoản phải trả người bán.

Kết quả nghiên cứu của Petersen and Rajan (1997) tại Hoa Kỳ và Niskanen and Niskanen (2006) tại Phần Lan có nhiều sự tương đồng. Cụ thê, cả hai nghiên cứu đều cho thấy số năm hoạt động, quy mô DN, tăng trưởng doanh thu ảnh hưởng tích cực đến khoản phải thu KH. Đồng thời, quy mô DN, chỉ phí tài chính, tăng trưởng doanh thu ảnh hưởng tích cực, còn dòng tiền thuần, tỷ lệ vay ngắn hạn ảnh hưởng tiêu cực đến khoản phải trả người bán. Điểm khác biệt đó là đối với khoản phải thu KH, Petersen and Rajan (1997) cho thấy chỉ phí tài chính ảnh hưởng tiêu cực và doanh lợi doanh thu ảnh hưởng tích cực.

Trong khi đó, đối với khoản phải trả người bán, Petersen and Rajan (1997) cho rằng số năm hoạt động ảnh hưởng tích cực, còn kết quả của Niskanen and Niskanen (2006) thì đối lập. Thêm vào đó, trong nghiên cứu của Petersen and Rajan (1997) nhận định tăng trưởng doanh thu ảnh hưởng tích cực và tỷ lệ hàng tồn kho ảnh hưởng tiêu cực đến khoan phai tra.