Luận án tiến sĩ: Kiểm toán ngân hàng góp phần ổn định hệ thống tài chính Việt Nam - Trương Đức Thành, ĐH Ngân hàng TP.HCM (2019)

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Trên thế giới, ở một số nước phát triển như Canada, Mỹ…các cuộc kiểm toán trong lĩnh vực tài chính ngân hàng thường được thực hiện chủ yếu ở nghiệp vụ hoạt động tín dụng, tiếp đến là các hoạt động huy động vốn, các chương trình hoặc gói hỗ trợ tài chính liên quan đến ưu đãi của nhà nước, quy trình liên quan đến việc sử dụng thẻ tín dụng, … nhằm mục tiêu chủ yếu là đưa ra các cảnh báo và khuyến nghị cho Ủy ban Tài chính quốc gia trong vấn đề quản lý rủi ro và hiệu quả của hệ thống ngân hàng. Các hoạt động được thực hiện bởi các KTV độc lập thường được coi là cần thiết cho hoạt động của thị trường tài chính và vốn dựa trên vai trò của KTV để đưa ra ý kiến về thông tin kế toán, góp phần tạo ra môi trường kinh doanh đặc trưng bởi sự tin cậy và tín nhiệm cao hơn (Newman, Patterson và Smith, 2005; Ojo, 2008). Do đó, KTV đóng vai trò trung gian cho thông tin tài chính trong việc hỗ trợ cho các cơ quan giám sát, đặc biệt trong lĩnh vực ngân hàng, từ đó giúp xây dựng nhận thức về độ tin cậy và sự vững chắc của HTTC.

Trong những năm gần đây, các ngân hàng đã không ngừng mở rộng, đa dạng hóa các hoạt động kinh doanh của mình, cùng với đó những rủi ro trong hoạt động của hệ thống ngân hàng cũng có chiều hướng gia tăng. Do đó, việc thiết lập và vận hành hiệu quả một hệ thống ngân hàng nhằm giảm thiểu rủi ro là một nhiệm vụ quan trọng đối với ngành kiểm toán góp phần vào ổn định HTTC quốc gia. Theo Kiểm toán nhà nước (2019), trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, đối tượng kiểm toán của KTNN gồm các tổ chức tài chính tín dụng có quy mô, số lượng giao dịch và mức độ tiềm ẩn các rủi ro lớn, có ảnh hưởng đến nền kinh tế nói chung và HTTC nói riêng. Trong giai đoạn 2010-2018, tổng kiến nghị xử lý của KTNN trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng đạt trên 2.177 tỷ đồng, tăng thu NSNN trên 1.770 tỷ đồng, giảm chi thường xuyên trên 32 tỷ đồng; kiến nghị sửa đổi 72 văn bản; kiến nghị chuyển hồ sơ đề nghị cơ quan điều tra 05 vụ việc.

Cuộc kiểm toán chuyên đề tái cơ cấu lại hệ thống tổ chức tín dụng giai đoạn 2010 – 2015 đã phát hiện và đưa ra các ý kiến đánh 2 giá, kiến nghị về chính sách tiền tệ mang tầm vĩ mô đối với HTTC Việt Nam như: Thực chất nợ xấu, các vấn đề còn tồn tại của nhóm 03 ngân hàng 0 đồng, đánh giá tỷ lệ an toàn vốn của toàn hệ thống các TCTD, tình trạng sở hữu chéo, tình trạng tài chính của một số TCTD thua lỗ, mất vốn để lại hậu quả nghiêm trọng. Trong giai đoạn 1994-2018, theo Tổng kiểm toán nhà nước (2019) KTNN đã thực hiện 2.624 cuộc kiểm toán, trong đó kiểm toán DNNN và tổ chức tín dụng ngân hàng là 524. Các cuộc kiểm toán này với mục đích tìm kiếm những bất ổn và thiếu sót trong hoạt động trong các ngân hàng, đặc biệt là NHTW và các ngân hàng có vốn nhà nước chi phối nhằm kiểm soát phần vốn nhà nước trong việc điều hành các chính sách tiền tệ cũng như các chính sách vĩ mô trong nền kinh tế có hiệu quả, nhằm đưa ra các biện pháp chấn chỉnh góp phần ổn định HTTC quốc gia. Đối với một quốc gia, nếu hoạt động kiểm toán tốt thì tiềm lực kinh tế của quốc gia nói chung và ổn định HTTC trong lĩnh vực kiểm toán các NHNN sẽ được cải thiện.

Bởi vì HTTC là tập hợp các nhóm quan hệ tài chính gồm Tài chính nhà nước, Tài chính doanh nghiệp, Tài chính hộ gia đình và các tổ chức xã hội (Dương Thị Bình Minh, 1999). Theo đó, bộ phận Tài chính nhà nước đóng vai trò trung tâm của HTTC, được thể hiện ở mối quan hệ tài chính- ngân sách gắn với việc sử dụng NSNN. Hiện nay, NHTW, NHNo, NHCT, NHNT và NHCSXH hầu như có vốn nhà nước chi phối lớn ( hơn 50% đến 100%). Xét riêng các NHTM thuộc khối tài chính doanh nghiệp thì có 04 NHTM chiếm phần lớn trong thị trường tiền gửi và cho vay ở Việt Nam (NHNo, NHCT, NHNT, BIDV).

Do đó, việc các ngân hàng này sử dụng nguồn vốn nhà nước có hiệu quả, có vai trò to lớn góp phần ổn định thị trường tín dụng cũng như ổn định HTTC Việt Nam. Do đó, việc kiểm toán các ngân hàng này của KTNN cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện các sai phạm cũng như rủi ro trong quá trình vận hành sử dụng vốn từ NSNN. Tại Việt Nam, KTNN là cơ quan hoạt động theo cơ chế đặc thù, độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Với địa vị pháp lý của KTNN đã được quy định trong Hiến pháp 2013, Luật KTNN 2015 đã được Quốc hội thông qua với địa vị, vai trò mới đem lại cho KTNN thẩm quyền rất lớn.

KTNN đã đề xuất nhiều kiến nghị, sửa đối, thay thế, hủy bỏ hoặc bổ sung hàng ngàn văn bản sai quy định hoặc không phù hợp với thực tế, tính riêng từ năm 2011 đến nay, theo Tổng kiểm toán nhà nước (2019) KTNN đã kiến nghị sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ 899 văn bản gồm: 06 Luật, 38 Nghị định, 141 3 Thông tư, 01 Chỉ thị, 250 Quyết định, 54 Nghị quyết, 409 văn bản khác.Qua đó cho thấy, qua công tác kiểm toán nhất là kiểm toán trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng của KTNN đã góp phần hoàn thiện các văn bản Luật và dưới Luật (của riêng lĩnh vực tài chính ngân hàng là 72/899 văn bản) đã tạo sự thống nhất trong công tác điều hành quản lý vĩ mô nền kinh tế, góp phần ổn định HTTC của quốc gia. Hiện nay, các nghiên cứu về vấn đề kiểm toán và nâng cao chất lượng kiểm toán thường tập trung vào các nghiên cứu về kiểm toán hoạt động hay kiểm soát nội bộ gần đây như: Nguyễn Hữu Phúc (2009), Đỗ Trung Dũng và Cù Hoàng Diệu (2017), Nguyễn Thanh Huệ (2018),. Có thể thấy bối cảnh nghiên cứu ở nước ngoài và trong nước về KTNN góp phần ổn định HTTC đặt ra hai vấn đề cần xem xét. Thứ nhất, hầu như ở trong và ngoài nước chưa có nghiên cứu nào đề cập đến vấn đề này.

Thứ hai, ở trong nước lĩnh vực nghiên cứu này do sự khó khăn về tiếp cận tài liệu và dữ liệu nghiên cứu, cũng như về vấn đề bảo mật thông tin nên chưa được quan tâm đến. Do đó, không thể hình thành được cơ sở tham khảo cho các nhà hoạch định chính sách, các cơ quan quản lý nhà nước về ngân hàng cũng như cho các nhà nghiên cứu, các trường đại học về KTNN đối với hoạt động của hệ thống ngân hàng chính vì thế tác giả lựa chọn đề tài: “ Kiểm toán ngân hàng góp phần ổn định hệ thống tài chính Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu chuyên sâu lĩnh vực tài chính ngân hàng. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu tổng quát của luận án là: Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng KTNN về hoạt động ngân hàng góp phần ổn định hệ thống tài chính Việt Nam Mục tiêu cụ thể của luận án là: Thứ nhất: Nghiên cứu mối quan hệ giữa KTNN về hoạt động của hệ thống ngân hàng trong mối quan hệ với ổn định của hệ thống tài chính quốc gia. Thứ hai: Phân tích thực trạng hoạt động KTNH của KTNN Việt Nam.

Thứ ba: Xây dựng các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng KTNN về hoạt động của hệ thống ngân hàng góp phần ổn định hệ thống tài chính Việt Nam. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU Để làm rõ những mục tiêu nghiên cứu đặt ra ở trên, nghiên cứu sẽ tập trung trả lời các câu hỏi sau: 4 Thứ nhất: Mối quan hệ giữa KTNN về hoạt động của hệ thống ngân hàng và tính ổn định của hệ thống tài chính quốc gia như thế nào? Thứ hai: Thực trạng hoạt động KTNH của KTNN Việt Nam ra sao? Thứ ba: Các giải pháp nhằm nào để góp phần nâng cao chất lượng KTNN về hoạt động của hệ thống ngân hàng góp phần ổn định hệ thống tài chính Việt Nam 4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu là hoạt động KTNH của KTNN. Cụ thể:  Các ngân hàng chịu sự kiểm toán của KTNN là: NHTW; NHNo, NHNT, NHCT và NHCSXH VN.

Phạm vi nghiên cứu:  Không gian nghiên cứu: là hệ thống tài chính Việt Nam. Phạm vi các quy định có hiệu lực về hoạt động kiểm toán trên lãnh thổ Việt Nam đối với các hoạt động của các ngân hàng trên tại trụ sở KTNN Việt Nam. Giới hạn phạm vi nghiên cứu: Hệ thống tài chính bao gồm: Tài chính nhà nước (gồm ngân sách nhà nước và các quỹ ngoài ngân sách); Tài chính doanh nghiệp (tài chính của DN, tài chính của NHTM); Thị trường tài chính (gồm thị trường tiền tệ và thị trường vốn); Tài chính hộ gia đình, cá nhân; Tài chính các tổ chức xã hội. Do pham vi nghiên cứu HTTC rất rộng, vì thế trong nghiên cứu này, luận án chỉ tập trung nghiên cứu các công tác kiểm toán của KTNN góp phần vào sự ổn định của hệ thống ngân hàng nói riêng và ổn định HTTC Việt Nam nói chung, gồm: NHTW, NHNo, NHNT, NHCT và NHCSXH Việt Nam, không nghiên cứu KTNH của các tổ chức kiểm toán khác.

 Về thời gian: Dữ liệu thứ cấp sử dụng nghiên cứu đề tài được thu thập từ BCTC và các báo cáo có liên quan trong niên độ kiểm toán của KTNN đối với các ngân hàng nhà nước NHNo, NHNT, NHCT, NHCSXH như sau: + Tại NHTW: Dữ liệu thứ cấp bao gồm BCTC của NHNN năm 2014, 2015, 2016 và năm 2017 tương ứng với Báo cáo kiểm toán của KTNN năm 2015, 2016, 2017 và năm 2018 5 + Tại các ngân hàng có vốn nhà nước chi phối: Hiện nay, các ngân hàng có vốn nhà nước chi phố bao gồm NHNo (NHNo có 100% vốn nhà nước chi phối), NHNT, NHCT và Ngân hàng Đầu tư và Phát triển. Tuy nhiên, do sự hạn chế trong khâu tiếp cận số liệu kiểm toán cập nhật đến năm hiện tại của Ngân hàng Đầu tư và Phát triển, do các NHTM NN này được kiểm toán theo chu trình hai năm một lần luân phiên, trường hợp trùng với các cơ quan thanh tra khác có thể 3,4 năm mới tiến hành kiểm toán.