Tác động của quyết định tài chính tới rủi ro tài chính của doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam - Nghiên cứu tại các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Về mặt lý thuyết Mỗi tương quan giữa lợi nhuận và rủi ro đã trở thành lý thuyết kinh điển trong quản trị doanh nghiệp (DN) nói chung và quản trị tài chính nói riêng. Để xây dựng được mô hình lợi nhuận rủi ro phù hợp với DN nói chung và đáp ứng được những thay đổi không ngừng của nền kinh tế và các yếu tố khác, ta không thể không đo lường rủi ro và hiểu được những quy luật gắn với rủi ro.

Rủi ro của DN đã được nghiên cứu từ rất lâu và có nhiều trường phái. Áp dụng lý thuyết và cách tiếp cận rủi ro tài chính (RRTC) của DN từ giác độ các nhà đầu tư của Aswath Damoradan, luận án sẽ tập trung vào 2 loại RRTC là rủi ro vốn cô phần (RRVCP) - equity risk và rủi ro vỡ nợ (RRVN) - default risk. RRTC của DN được nhìn nhận bởi các nhà đầu tư cỗ phiếu rất khác biệt với các chủ ng cia DN. Nha đầu tư cô phiếu có thể được lợi không chỉ từ xu hướng tốt hơn mà còn từ xu hướng xấu đi của cô phiếu nên thông thường sẽ có nhận định về rủi ro cởi mở hơn các chủ nợ.

Các chủ nợ thường chỉ quan tâm đến khả năng và dòng tiền trả nợ gốc và lãi của DN hơn là các yếu tố khác. Quản trị tài chính là việc ra các quyết định tài chính nhằm tối đa hóa giá trị doanh nghiệp. Mỗi quyết định được đưa ra một cách thận trọng, dựa trên bối cảnh thị trường, nguồn lực thực tế của doanh nghiệp và khẩu vị rủi ro của nhà quan tri. Để đạt được mục tiêu hiệu quả, đôi khi nhà quản lý phải đánh đổi bằng việc đưa DN tới 1 mức độ rủi ro nhất định, có thể làm các nhà đầu tư vào DN bị mắt vốn.

Từ đó mở ra hướng nghiên cứu đánh giá tác động của các yếu tô thuộc quản trị tài chính mà đại diện là các quyết định tài chính tới cả RRVCP và RRVN của DN, trên cơ sở đó có cái nhìn toàn diện hơn về rủi ro của DN mà có tác động trực tiếp tới các nhà đầu tư vốn vào DN. Trên thế giới đã có những nghiên cứu về mối quan hệ giữa quyết định tài chính và RRTC tuy nhiên chưa có những nghiên cứu áp dụng cho những thị trường tài chính đang phát triển và có mức hiệu quả thấp tới trung bình, cũng như khung pháp lý chưa hoàn thiện. Thị trường Việt Nam là một ví dụ. Theo tìm hiểu của tác giả, đã có một số nghiên cứu ở Pakistan, Rumani, hay Jordan về các quyết định tài chính tới Beta - 1 trong những đại lượng đo lường RRTC, tuy nhiên có thể nói thị trường chứng khoán của Pakistan hay những thị trường nói trên có rất nhiều điểm khác biệt với thị trường Việt Nam, đặc biệt về quy mô thị trường, mức độ thanh khoản, biến động về kinh tế - chính trị - xã hội của thị trường.

Pakistan được nâng hạng thị trường mới nổi trước Việt Nam vì họ có quy mô thị trường lớn hơn, khung pháp lý đầy đủ hơn. Tuy nhiên do bất ổn về chính trị nên thị trường Pakistan chịu mức độ rủi ro và biến động lớn hơn, khó lường hơn. Như vậy về mặt lý thuyết, việc nghiên cứu đề tài ở Việt Nam là cần thiết để phát hiện và so sánh sự nhất quán của những lý thuyết kinh điển ở những môi trường khác nhau. Mục tiêu của quản trị tài chính DN là tối đa hóa giá trị sở hữu của cổ đông, và có thê hiểu là tối đa hóa giá cô phiếu.

Bằng việc tập trung vào tối đa hóa giá cổ phiếu, tài chính DN đã tự tạo ra các rủi ro mà DN phải đối mặt. Đôi khi để đảm bảo lợi ích cho cổ đông, lợi ích của chủ nợ bị giảm đi hay rủi ro của các chủ nợ tăng lên. Thêm vào đó bản thân nhà quản lý cũng có thể có lợi ích khác biệt với cổ đông cũng như chủ nợ. Như vậy phát sinh vấn đề, cùng một người quản lý, một quyết định quản trị tài chính do người đó đưa ra có thể ảnh hưởng đến RRVCP và RRVN giống nhau hoặc khác nhau.

Sau sự kiện phá sản của tập đoàn Enron năm 2001 các nhà nghiên cứu cũng như các nhà đầu tư nhận ra rằng có gắng tối đa hóa giá trị của cô phiếu không phải lúc nào cũng là kim chỉ nam, đặc biệt khi thị trường không hoàn hảo, thông tin bất cân xứng. Theo Keown và các cộng sự (2005), khi DN áp dụng cổ phiếu thưởng cho nhà quản trị có thể dẫn đến sự thién cận của nhà quản trị nhằm có gắng đây giá thị trưởng cô phiếu lên cao hơn. Điều này có thể dẫn đến rủi ro không lường trước được cho các nhà đầu tư bao gồm cả cô đông và chủ nợ của DN. Qua tổng quan tác giả nhận thấy ngoài việc các quyết định tài chính có thể tác động trực tiếp tới RRTC của DN, mà còn có thể qua yếu tố tương tác là chỉ phí đại diện.

Các quyết định tài chính được đưa ra bởi những nhà quản lý nên khi nảy sinh vấn đề người đại diện thì liệu có làm tăng hoặc giảm mức độ ảnh hưởng của các quyết định tài chính đến rủi ro của DN trong đó có RRTC hay không? Trên thực tế, DN niêm yết là công ty cổ phần mà việc huy động vốn được thực hiện chủ yếu từ nhiều nhà đầu tư bên ngoài thông qua nhiều kênh khác nhau, đặc biệt là huy động vốn từ thị trường chứng khoán (TTCK). Vì vậy, trong quan hệ huy động vốn, DN niêm yết luôn tổn tại xung đột lợi ích giữa một bên là cổ đông - người sở hữu vốn hoặc chủ nợ - người cho DN vay vốn với một bên là những người quản lý điều hành DN - người trực tiếp quản lý, sử dụng vốn, tài sản của DN. Bên cạnh đó, DN niêm yết có cơ cấu sở hữu vốn đa dạng với sự tham gia rộng rãi của công chúng đầu tư. Mâu thuẫn, xung đột lợi ích giữa người quản lý điều hành và người sở hữu vốn khiến cho bản thân người quản lý có khả năng đễ dàng tư lợi bằng cả cách thức hợp pháp và bất hợp pháp như việc thông qua các quyết định, giao dịch, hợp đồng với những đối tác liên quan hoặc tiết lộ các thông tin bảo mật cho chủ thể khác.

Mức độ mâu thuẫn giữa cổ đông, chủ nợ và nhà quản lý rất có thể tác động đến mức độ ảnh hưởng của các quyết định tài chính mà nhà quản lý đưa ra tới RRTC của DN. Nếu đúng như vậy thì điều này chỉ có thê được giảm thiêu bằng một hệ thống quản trị rủi ro mà ở đó công tác giám sát, giải trình được thực hiện nghiêm ngặt theo quy trình để hạn chế đến mức thấp nhất rủi ro có thê phát sinh từ đạo đức nghề nghiệp và năng lực của lãnh đạo công ty. Vì vậy, việc nghiên cứu vai trò tương tác của vấn đề người đại diện - đo lường bởi chi phí đại diện, trong tác động của QĐTC tới RRTC là cần thiết và có tính kha thi. Về mặt thực tiễn Cuộc khủng hoảng tài chính thế giới từ năm 2007 đến năm 2010 đã tác động không nhỏ tới TTCK nói riêng và kinh tế Việt Nam nói chung.

Có thể nói TTCK Việt Nam đã bị vỡ bong bóng, rất nhiều chứng khoán bị sụt giảm giá trị nhanh chóng, và các nhà đầu tư mất vốn, thua lỗ. Cho dù sau đó TTCK đã hồi phục nhưng vẫn vô cùng nhạy cảm với các yếu tô đến từ bản thân DN cũng như tình hình kinh tế chính trị trong và ngoài nước. Trong vài năm trở lại đây, tình hình môi trường kinh doanh, quan hệ hợp tác thương mại giữa các quốc gia ngày càng trở nên khó khăn, phức tạp tạo ra rất nhiều bất ổn, những điều không lường trước có thể ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh và sống còn của DN. Vấn đề về biến đổi khí hậu đã ngày càng trầm trọng, gây ra thiên tai, cháy rừng và dịch bệnh trên phạm vi toàn thế giới là những cú sốc mạnh mẽ đối với DN toàn cầu, và Việt Nam không nằm khỏi vòng xoáy.

Trong mối quan hệ giữa các quốc gia trên thế giới đã không bao giờ êm ả, giờ lại càng căng thắng hơn khi Anh quyết liệt rời khỏi liên minh Châu Âu và những cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung, Mỹ - châu Âu đường như không có dấu hiệu chấm dứt. Việt Nam là một nước nhỏ và các DN rất đễ bị tổn thương khi nền kinh tế của quốc gia bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bất định nói trên. Trong bối cảnh thương mại Việt Nam ngày càng mở rộng, chính sách tài khóa và tiền tệ chưa hoản thiện, còn nhiều vấn đề cần đổi mới và bổ sung, Việt Nam ngày càng dễ bị ảnh hưởng bởi những biến động bên ngoài. Căng thẳng thương mại toàn cầu leo thang có thể dẫn đến sự sụt giảm nhu cầu về các mặt hàng xuất khẩu, đồng thời thanh khoản trên toàn cầu bị thắt chặt có thể làm giảm dòng vốn đầu tư cũng như đầu tư nước ngoài, từ đó ảnh hưởng nghiêm trọng tới hoạt động tài chính của DN.

Vì thế, các cơ quan quản lý và các DN cần phải có sự hiểu biết toàn diện và kịp thời về rủi ro để có phản ứng thích hợp với những diễn biến xấu. Những rủi ro đến từ bên ngoài không thể tránh được, nhưng nếu đánh giá được đúng những yếu tố bên trong DN, trong đó có các quyết định hàng ngày để vận hành DN sẽ ảnh hưởng đến rủi ro như thế nào thì cũng góp phần xây dựng được hệ thống quản trị rủi ro thực sự có hiệu quả. Thêm vào đó, việc thiếu thông tin về DN đặc biệt là RRTC của DN đã dẫn đến tốn thất trở nên tram trọng hơn khi nhà đầu tư không có cách nào khác ngoài chạy theo đám đông và dự báo một cách mơ hồ. Và cho đến nay ở Việt Nam vẫn chưa có tổ chức nào đánh giá rủi ro một cách có hệ thống và mở cho các nhà đầu tư.

Duy nhất chỉ có Trung tâm Thông tin tín dụng của Ngân hàng Nhà nước (CIC) là cơ quan công lập có chức năng đăng ký tín dụng quốc gia; thu nhận, xử lý, lưu trữ, phân tích thông tin tín dụng: chấm điểm, xếp hạng tín dụng nhưng hầu hết các nhà đầu tư đặc biệt là nhà đầu tư cá nhân không thê tiếp cận được thông tin từ đó.