Luận án quản lý thuế thu nhập cá nhân đối với người Việt Nam tại TP.HCM trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Quản lý thuế là một dạng của quản lý xã hội kể từ khi có Nhà nước và gắn với quyền lực Nhà nước. Quản lý thuế là quá trình tác động của cơ quan quản lý thuế đến người nộp thuế (NNT) nhằm đảm bảo sự tuân thủ pháp luật thuế. Quá trình tác động của cơ quan quản lý thuế nhằm đảm bảo sự tuân thủ pháp luật của NNT là quá trình tổ chức thực hiện các chức năng quản lý thuế như tuyên truyền thuế, hỗ trợ NNT, quản lý kê khai thuế, kế toán thuế, thanh tra thuế, kiểm tra thuế, đôn đốc thu nộp và quản lý nợ thuế, cưỡng chế nợ thuế.

Quá trình quản lý của cơ quan quản lý thuế đến NNT nhằm tác động và điều chỉnh hành vi tuân thủ của NNT theo đúng mục tiêu quản lý thuế. Quản lý thuế có vai trò quyết định trong việc nâng cao tính tuân thủ của NNT, đảm bảo nguồn thu từ thuế được tập trung, chính xác, kịp thời, thường xuyên, ổn định vào ngân sách Nhà nước (NSNN), đồng thời thông qua quản lý thuế, cơ quan thuế có thể bổ sung, sửa đổi các luật thuế nhằm thực hiện hiệu quả các mục tiêu của pháp luật thuế. Trong công tác quản lý thuế nói chung, quản lý thuế thu nhập cá nhân (TNCN) có vị trí quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam ngày càng diễn ra sâu rộng thì quản lý thuế TNCN càng cần được quan tâm và nâng cao hiệu quả. Vì hội nhập kinh tế quốc tế không chỉ tạo cơ sở để gia tăng các nguồn thu nhập cho các tầng lớp dân cư trong xã hội, mà còn làm phát sinh nhiều hoạt động kinh tế với quy mô lớn có tính chất phức tạp và lĩnh vực hoạt động đa dạng.

Trong khi đó, công tác quản lý thuế TNCN ở Việt Nam hiện nay lại bộc lộ nhiều bất cập và hạn chế. Việc lựa chọn vấn đề quản lý thuế TNCN làm chủ đề nghiên cứu là cần thiết khách quan. Điều đó xuất phát từ những lý do sau đây: Thứ nhất, về phương diện lý luận Các nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý thuế trước đây đã thu được những thành tựu đáng kể, đặt nền móng vững chắc cho công tác quản lý thuế 1 trong hoạt động thực tiễn. Những nghiên cứu này dựa trên cơ sở lý thuyết sử dụng quyền lực nhà nước để tác động đến hành vi của NNT nhằm cưỡng chế NNT tuân thủ pháp luật thuế.

Kết quả của các nghiên cứu đều cho thấy phương thức quản lý này có thể tác động và điều chỉnh đến hành vi NNT, nhưng vẫn thiếu một cơ chế để đảm bảo thực sự nâng cao tính tuân thủ tự nguyện của NNT. Đây chính là phương diện lý luận cần được nghiên cứu làm rõ, đặc biệt là sự tác động của chức năng quản lý thuế TNCN và các nhân tố ảnh hưởng đến việc nâng cao tính tuân thủ của NNT cả về định tính và định lượng. Thứ hai, về phương diện thực tiễn Trong những năm qua, công tác quản lý thuế TNCN đã được tổ chức thực thi ở Việt Nam, trong đó có địa bàn Tp. Việc thực hiện quản lý này đảm bảo cho các quy định pháp luật về thuế TNCN đi vào cuộc sống, góp phần thực hiện các mục tiêu chính sách quốc gia.

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác quản lý thuế tại Tp. HCM cũng bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập như: hiện tượng trốn lậu thuế vẫn rất phổ biến, tỷ lệ nợ đọng thuế ngày càng tăng và càng trở nên phức tạp hơn khi bối cảnh hội nhập và quy mô hoạt động kinh tế ngày càng mở rộng. Nguyên nhân của thực trạng trên không đến từ sự thiếu vắng các công cụ quản lý và các hình thức xử lý vi phạm luật thuế mà ở ý thức và sự tuân thủ của NNT. Điều này cho thấy: việc nâng cao hiệu lực quản lý thuế cần gắn liền với việc nâng cao ý thức tự tuân thủ của NNT trên cơ sở sử dụng hợp lý các chức năng và công cụ quản lý thuế để tác động đến ý thức tự tuân thủ của NNT.

Thứ ba, về cách tiếp cận trong nghiên cứu Việc nghiên cứu nâng cao hiệu quả quản lý thuế TNCN đã dành được sự quan tâm chú ý của các nhà khoa học và quản lý. Trên các diễn đàn khoa học đã xuất hiện nhiều công trình và đề tài, bài báo có liên quan đến quản lý thuế TNCN ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chỉ mới phân tích quản lý thuế TNCN dựa trên nội dung quản lý thuế theo các quy định của pháp luật. Một số ít nghiên cứu có giải thích mối 2 quan hệ giữa quản lý thuế và việc nâng cao tính tuân thủ thuế của NNT ở Việt Nam, song các nghiên cứu này chưa đưa ra được mô hình lý thuyết và không có kiểm định thống kê, do đó kết quả đạt được là rất hạn chế.

Đây chính là khoảng trống mở ra cơ hội để nghiên cứu sinh (NCS) tiếp tục nghiên cứu góp phần xây dựng nền tảng khoa học cho công tác quản lý thuế TNCN tại Việt Nam thông qua việc xây dựng mô hình và kiểm định mô hình lý thuyết về quản lý thuế TNCN tại Việt Nam. Vì vậy, việc lựa chọn vấn đề “Quản lý thuế thu nhập cá nhân đối với người Việt Nam tại thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế” làm chủ đề nghiên cứu của luận án có ý nghĩa quan trọng không chỉ làm sáng tỏ thêm về lý luận mà còn góp phần giải quyết những vấn đề cấp bách trong thực tiễn đặt ra. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu của luận án 2. Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu, khái quát hóa về mặt lý thuyết các phương thức quản lý của cơ quan thuế đối với NNT, phân tích các mô hình quản lý thuế TNCN đối với NNT theo các phương pháp định tính và định lượng, trên cơ sở đó đề xuất áp dụng mô hình tuân thủ trong quản lý thuế TNCN ở Tp.

HCM trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý thuế TNCN nói chung trong đó tập trung làm rõ mô hình quản lý thuế TNCN theo lý thuyết hành vi tâm lý phổ biến và lý thuyết hành vi tuân thủ. - Phân tích định tính về mô hình quản lý thuế TNCN đối với người Việt Nam tại Tp.HCM trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, đánh giá thành tựu, hạn chế và nguyên nhân để có định hướng đổi mới mô hình quản lý thuế. - Xây dựng và kiểm định mô hình nghiên cứu định lượng về quản lý thuế TNCN theo mô hình tuân thủ để đưa ra những hàm ý chính sách và khuyến 3 nghị về quản lý thuế TNCN theo mô hình tuân thủ của NNT trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Câu hỏi nghiên cứu - Cảm nhận tham nhũng có tác động vào các loại chuẩn mực của NNT (chuẩn mực bắt buộc, chuẩn mực mô tả, chuẩn mực chủ quan, chuẩn mực cá nhân) không? - Cảm nhận tham nhũng vặt có tác động vào các loại chuẩn mực của NNT (chuẩn mực bắt buộc, chuẩn mực mô tả, chuẩn mực chủ quan, chuẩn mực cá nhân) không? - Các loại chuẩn mực của NNT (chuẩn mực bắt buộc, chuẩn mực mô tả, chuẩn mực chủ quan, chuẩn mực cá nhân) có tác động vào dự định tuân thủ thuế TNCN không? - Chuẩn mực bắt buộc, chuẩn mực mô tả, chuẩn mực chủ quan có tác động vào chuẩn mực cá nhân của NNT không? Chuẩn mực cá nhân của NNT có tác động vào cảm nhận công bằng không? - Cảm nhận công bằng của NNT có tác động vào dự định tuân thủ thuế TNCN không? 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu là quản lý thuế TNCN (theo mô hình tâm lý hành vi phổ biến và mô hình hành vi tuân thủ). Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: tại thành phố Hồ Chí Minh.

- Phạm vi thời gian: tình hình thực tiễn trong giai đoạn 2010-2018 và đề xuất kiến nghị trong tầm nhìn 2025. - Về quy mô và nội dung: Luận án sẽ nghiên cứu những vấn đề quản lý thuế TNCN có tác động đến tính tuân thủ của NNT để đổi mới mô hình quản lý thuế TNCN ở Tp. HCM trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay. 4 - Phạm vi khảo sát: cá nhân cư trú có thu nhập chịu thuế TNCN là người Việt Nam tại Tp.

Phương pháp nghiên cứu 4. Quy trình thực hiện nghiên cứu Hình 0. 1: Quy trình thực hiện nghiên cứu Nguồn: NCS xây dựng. Phương pháp nghiên cứu định tính Trên cơ sở tổng kết lý thuyết về quản lý thuế TNCN, các mô hình quản lý thuế TNCN trên thế giới, từ đó NCS tìm mô hình quản lý thuế TNCN phù hợp ở Việt Nam.

Tiếp đến là thông qua phương pháp tổng hợp, phân tích, thống kê, mô tả, phân tích tình huống quản lý điển hình nhằm đánh giá thực trạng quản lý thuế TNCN tại Tp.HCM, từ đó đưa ra đánh giá chung về thực trạng quản lý thuế TNCN tại Tp.HCM trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Phương pháp nghiên cứu định lượng Luận án sử dụng phương pháp khảo sát nhằm thu thập số liệu và kiểm định mô hình lý thuyết mà luận án đề xuất. Cụ thể: Luận án tổng kết lý thuyết về quản lý hành vi tuân thủ thuế TNCN của NNT từ đó đề xuất mô hình nghiên cứu (mô hình cần kiểm định), xây dựng thiết kế nghiên cứu (gồm: quy trình nghiên cứu, thang đo, đánh giá sơ bộ thang đo, nghiên cứu chính thức) và phân tích kết quả khảo sát (kiểm định thang đo bằng mô hình đo lường – confirm 5 factory analysis (CFA), kiểm định mô hình lý thuyết và giả thuyết bằng mô hình cấu trúc – structural equation modelling (SEM)). Mẫu nghiên cứu định lượng Nghiên cứu sơ bộ định tính được thực hiện bằng phương pháp phỏng vấn sâu những người trong độ tuổi lao động và có phát sinh thu nhập chịu thuế (cá nhân kinh doanh, giảng viên chuyên ngành thuế, cán bộ thuế).

Trên cơ sở nghiên cứu sơ bộ, NCS thiết kế bảng câu hỏi gồm 31 câu hỏi với 7 mức độ đánh giá. NCS sử dụng phương pháp lấy mẫu thuận tiện để thu thập dữ liệu từ NNT thông qua hình thức phỏng vấn trực tiếp.