Thực trạng và giải pháp phát triển Tài chính vi mô tại Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung

Tính cấp thiết của đề tài Đói nghèo luôn là vấn đề rất quan trọng được các quốc gia trên thế giới quan tâm sâu sắc. Bởi vì đói nghèo là nguyên nhân của sự bất bình đẳng về thu nhập, kém đa dạng trong phát triển kinh tế, thiếu tính an toàn cho xã hội và ảnh hưởng đến cả vấn đề chính trị. Việc thực hiện xóa đói giảm nghèo là con đường đưa nền kinh tế quốc gia phát triển, bảo vệ được môi trường kinh tế - xã hội và duy trì tăng trưởng kinh tế bền vững. Tại Việt Nam, công tác xóa đói giảm nghèo thuộc chương trình mục tiêu quốc gia, đã được Đảng và Nhà nước quan tâm, đặt lên hàng đầu với các nhóm chính sách khác nhau đã tác động đến việc cải thiện thu nhập cho người nghèo, tăng khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản, hỗ trợ người nghèo chống đỡ những rủi ro, tổn thất trong đời sống.

Trong đó, tiếp cận tài chính là điều quan trọng đối với người nghèo, mặc dù nguồn tài chính rất nhỏ nhưng giúp người nghèo có các điều kiện tài chính nhằm tạo công ăn việc làm, cải thiện thu nhập, nâng cao mức sống của người nghèo. Tài chính vi mô (TCVM) ra đời, đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia thông qua sự hỗ trợ công cuộc xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế tài chính toàn diện. TCVM luôn đồng hành cùng với những hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo, hộ có mức sống trung bình, cá nhân có thu nhập thấp, DN siêu nhỏ, đây là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trong xã hội. Bởi đời sống kinh tế khó khăn, chủ yếu sản xuất nông nghiệp chịu ảnh hưởng lớn các yếu tố thiên tai, dịch bệnh, có mức sống thấp và mới chỉ đảm bảo các điều kiện sinh hoạt tối thiểu.

Đời sống tinh thần chưa được chú trọng đến các hoạt động như văn hóa, giáo dục và y tế. Trong thời gian qua, hoạt động TCVM tại Việt Nam có những bước phát triển vượt bậc về quy mô và chất lượng hoạt động nhưng công tác tiếp cận các dịch vụ TCVM như tín dụng, tiết kiệm, bảo hiểm và các dịch vụ phi tài chính khác của người nghèo còn nhiều vướng mắc nhất định. Công tác tổ chức hoạt 2 động của các tổ chức TCVM chưa thật sự chuyên nghiệp, khung pháp lý chưa đầy đủ, chưa có định hướng phát triển riêng cho các vùng, miền và các địa phương khác nhau để cung cấp các dịch vụ tài chính phù hợp, đáp ứng nhu cầu của người nghèo và người có thu nhập thấp. Vùng kinh tế trọng điểm (KTTĐ) miền Trung được thành lập theo Quyết định số 1085/QĐ-TTg ngày 12/8/2008 của Thủ tướng chính phủ.

Vùng KTTĐ miền Trung bao gồm 5 tỉnh, thành phố: Thừa Thiên -Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, có vị trí đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo quốc phòng an ninh đối với cả khu vực Duyên hải miền Trung và Tây Nguyên. Theo Quyết định số 1874/QĐ-TTg, ngày 13/10/2014 của Thủ tướng Chính phủ “Phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế-xã hội vùng kinh tế trọng điểm miền Trung đến năm 2020, định hướng đến năm 2030” [39] đã đề ra mục tiêu phấn đấu tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt khoảng 9%/năm giai đoạn 2016-2020. GDP bình quân đầu người đến năm 2020 đạt khoảng 80 triệu đồng tương đương 3.600 USD bằng khoảng 1,1-1,2 lần mức bình quân đầu người của cả nước. Vùng KTTĐ miền Trung có khoảng hơn 6,5 triệu người, chiếm khoảng 7,05% dân số của cả nước vào năm 2019.

Đặc điểm dân số phân bổ tập trung khu vực nông thôn là chủ yếu, chiếm hơn 63,2%. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của vùng KTTĐ miền Trung giai đoạn 2011-2019 đạt 8,14%, cao hơn so với trung bình cả nước là 6,2%. GDP bình quân đầu người năm 2015 đạt 41,77 triệu đồng và tăng lên 55,73 triệu đồng năm 2019, nhưng lại thấp hơn bình quân của cả nước. Cả tốc độ tăng trưởng kinh tế và thu nhập bình quân đầu người đã có sự gia tăng nhưng chưa đáp ứng được mục tiêu đề ra và chưa tương xứng với tiềm năng, thế mạnh của vùng.

Thu nhập bình quân đầu người những năm qua tăng trưởng chủ yếu tập trung các thành phố, khu đô thị, còn ở khu vực nông thôn, vùng sâu, miền núi và vùng ven biển, hải đảo thu nhập rất thấp. Khu vực này có tỷ lệ hộ nghèo, hộ cận nghèo, người có thu nhập thấp chiếm tỉ lệ rất cao hơn 7% vào năm 2019. Trong khi khả năng tiếp cận các dịch vụ về tài chính hạn chế nên tác động rất 3 lớn đến nguồn vốn đầu tư vào sản xuất, tạo việc làm, nâng cao đời sống vật chất, văn hóa và tinh thần của người dân. Từ đó, tác động đến hiệu quả của việc thực hiện công cuộc xóa đói giảm nghèo của vùng, cũng như mục tiêu phát triển kinh tế toàn diện của quốc gia.

Xuất phát từ những lý do trên, NCS đã lựa chọn đề tài “Phát triển hoạt động Tài chính vi mô tại Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung” làm đề tài nghiên cứu, có ý nghĩa cả về khoa học và thực tiễn. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu tổng quát: Xây dựng khung lý thuyết để đánh giá thực trạng phát triển hoạt động TCVM tại vùng KTTĐ miền Trung, đề xuất các giải pháp nhằm phát triển hoạt động TCVM tại vùng KTTĐ miền Trung. Mục tiêu cụ thể: - Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển hoạt động TCVM tại vùng KTTĐ. - Đánh giá thực trạng phát triển hoạt động TCVM tại vùng KTTĐ miền Trung.

- Đề xuất các giải pháp nhằm phát triển hoạt động TCVM tại vùng KTTĐ miền Trung dựa trên cơ sở lý luận, thực tiễn đã nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu về phát triển hoạt động TCVM tại vùng KTTĐ của quốc gia. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi về không gian: Đề tài nghiên cứu sự phát triển hoạt động tài chính vi mô tại Vùng KTTĐ miền Trung với 5 tỉnh, thành phố: Thừa Thiên - Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định.

- Phạm vi về thời gian: + Nghiên cứu về số liệu thứ cấp từ các tổ chức cung ứng dịch vụ TCVM tại Việt Nam và tại vùng KTTĐ miền Trung từ năm 2015-2019. 4 + Nghiên cứu về số liệu sơ cấp, khảo sát khách hàng sử dụng dịch vụ TCVM tập trung năm 2019. - Phạm vi nghiên cứu về nội dung: + Trong khuôn khổ luận án nghiên cứu các hoạt động TCVM của các TCTD (không phải là tổ chức TCVM chính thức) cung cấp cho khách hàng TCVM và các CT/DA TCVM. Bởi tại vùng KTTĐ miền Trung chưa có một một tổ chức TCVM được cấp phép hoạt động trong thời gian luận án nghiên cứu, thậm chí cho đến 31/12/2020.

Trong số các TCTD cung ứng dịch vụ TCVM, thì đứng đầu là NHCSXH, tiếp đến là Quỹ TDND, còn NHNN&PTNT mặc dù có sự chú trọng đến đối tượng khách hàng nông nghiệp, nông thôn, hỗ trợ phát triển tam nông, nhưng trong thời gian qua tỷ trọng cung ứng dịch vụ tín dụng và tiết kiệm vi mô không nhiều và có xu hướng giảm. Vì vậy, trong khuôn khổ luận án nghiên cứu 3 tổ chức cung ứng dịch vụ TCVM là NHCSXH Việt Nam, Quỹ TDND và các CT/DA TCVM. + Về sản phẩm dịch vụ cung ứng: Phát triển hoạt động TCVM có phạm vi nghiên cứu và tiếp cận rất rộng, gồm các dịch vụ như tín dụng vi mô, tiết kiệm vi mô, bảo hiểm vi mô, thanh toán vi mô và các dịch vụ phi tài chính khác. Luận án tập trung nghiên cứu sâu cả lý thuyết và thực tiễn về phát triển hoạt động tín dụng vi mô và tiết kiệm vi mô của các tổ chức cung ứng dịch vụ TCVM.

Các hoạt động còn lại như bảo hiểm, thanh toán và các dịch vụ tài chính khác, luận án có đề cập, nhưng chủ yếu để minh chứng cho hai hoạt động cơ bản trên. Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học, trong đó phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử được sử dụng làm nền tảng. - Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: được sử dụng để làm rõ các vấn đề về TCVM và phát triển hoạt động TCVM tại vùng KTTĐ; sử dụng đánh giá thực trạng phát triển hoạt động TCVM tại vùng KTTĐ miền Trung thời gian qua. 5 - Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu: (1) Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu thứ cấp; (2) Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu sơ cấp.

(1) Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu thứ cấp: luận án tổng hợp, phân tích có hệ thống những thông tin, tài liệu về hoạt động TCVM qua các nguồn dữ liệu sau: + Các lý thuyết có liên quan đến hoạt động TCVM, phát triển hoạt động TCVM của các tổ chức cung ứng dịch vụ TCVM, phát triển hoạt động TCVM vùng KTTĐ và quốc gia. Từ đó tổng hợp, chắt lọc có hệ thống trên cơ sở kế thừa và hệ thống hóa lại lý luận có liên quan đến luận án. + Từ các nguồn dữ liệu thu thập ở Danh bạ TCVM của nhóm công tác TCVM Việt Nam; Kết quả khảo sát về hộ nghèo của Bộ LĐ-TBXH; Báo cáo thường niên của các TCTD cung cấp dịch vụ TCVM. Thu thập từ sách, báo, tạp chí, đề tài nghiên cứu có liên quan trong phạm vi thời gian từ 2015-2019.

Dữ liệu trên được thu thập, phân loại và kiểm tra mức độ phù hợp về nội dung và độ tin cậy. Sử dụng số liệu trên để phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động TCVM của Việt Nam, của vùng KTTĐ miền Trung, định hướng phát triển kinh tế-xã hội của vùng KTTĐ miền Trung, định hướng phát triển hoạt động TCVM của vùng. (2) Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu sơ cấp: Phương pháp này được thực hiện thông qua sự kết hợp phương pháp chuyên gia và phương pháp khảo sát thông qua bảng hỏi nhằm đánh giá về quy mô và chất lượng dịch vụ, mức độ tiếp cận vốn của khách hàng và hiệu quả sử dụng vốn nhằm nâng cao mức sống cho khách hàng TCVM.