Luận án nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến áp dụng báo cáo tích hợp tại doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Báo cáo tài chính truyền thống (BCTC) có nhiều hạn chế trong việc cung cấp bức tranh toàn diện về doanh nghiệp. Chúng thường chỉ tập trung vào các số liệu tài chính trong quá khứ, không thể hiện đầy đủ các yếu tố phi tài chính quan trọng. BCTC không cung cấp thông tin về chiến lược phát triển dài hạn, hiệu quả hoạt động kinh doanh tổng thể, hay các rủi ro phi tài chính mà doanh nghiệp đang đối mặt. Thông tin này thường tĩnh, không khuyến khích sự phân tích sâu sắc từ các bên liên quan. Đặc biệt, BCTC không phản ánh rõ ràng mối liên hệ giữa hiệu suất tài chính và các nỗ lực phát triển bền vững của doanh nghiệp. Điều này dẫn đến sự thiếu tin cậy từ phía nhà đầu tư, đặc biệt sau các sự kiện khủng hoảng kinh tế toàn cầu, khi nhà đầu tư nhận thấy các báo cáo truyền thống che giấu thông tin quan trọng hoặc chiến lược không bền vững.

Nhà đầu tư hiện nay yêu cầu thông tin chính xác, đáng tin cậy và toàn diện hơn. Họ mong muốn thấy sự liên kết giữa mô hình kinh doanh, quy trình tạo giá trị của công ty và các rủi ro quản trị. Để đáp ứng nhu cầu này, nhiều công ty đã công bố cả Báo cáo tài chính và Báo cáo phát triển bền vững (BCPTBV). Tuy nhiên, việc phát hành hai báo cáo riêng biệt này lại tạo ra vấn đề. Nội dung giữa chúng thường không có sự liên kết, thậm chí có nhiều thông tin chồng chéo. BCPTBV thường tập trung vào ngắn hạn, nội dung mang tính tự nguyện, dài và phức tạp. Chất lượng và độ tin cậy của thông tin trên BCPTBV còn tương đối thấp, gây lo ngại. Hơn nữa, thiếu sự thống nhất giữa các tổ chức khiến việc so sánh trở nên khó khăn. Cả BCTC và BCPTBV đều chủ yếu báo cáo thông tin trong quá khứ, không nêu bật được các hoạt động trong tương lai và những rủi ro tiềm ẩn cho các bên liên quan. Để khắc phục những vấn đề này, doanh nghiệp cần tích hợp các báo cáo thành một tài liệu duy nhất, trình bày thông tin gắn kết trên mọi khía cạnh.

Thế giới đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng như biến đổi khí hậu, khan hiếm tài nguyên, đói nghèo và bất bình đẳng. Các vấn đề như phát thải khí CO2 đáng báo động đòi hỏi những thay đổi quan trọng trong chính sách và chiến lược phát triển của chính phủ lẫn doanh nghiệp. Mục tiêu là tách biệt tăng trưởng kinh tế khỏi phát thải khí nhà kính để xây dựng một nền kinh tế bền vững. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải quan tâm đến các thông tin phi tài chính để giúp các bên liên quan có cái nhìn toàn diện về hoạt động. Các bên liên quan cần đánh giá khả năng tạo ra và duy trì giá trị của doanh nghiệp trong tương lai. Mô hình “xanh” cần được xây dựng để phát triển nền kinh tế bền vững, ít carbon. Báo cáo tóm tắt toàn cầu của IIRC (2013) chỉ ra rằng các báo cáo doanh nghiệp đã trải qua sự chuyển đổi mạnh mẽ. Xu hướng này là mở rộng trách nhiệm giải trình với các bên liên quan, bao gồm cả môi trường và xã hội nói chung (ESG - Môi trường, Xã hội, Quản trị). Do đó, doanh nghiệp hiện nay phải báo cáo nhiều lĩnh vực ngoài hiệu quả hoạt động kinh doanh. Các lĩnh vực này bao gồm Quản trị công ty, quản trị rủi ro và tính bền vững. Sự ra đời của Báo cáo tích hợp (BCTH) vào năm 2010 là một tất yếu khách quan nhằm đáp ứng những nhu cầu này.

Báo cáo tích hợp (BCTH) mang lại cái nhìn toàn diện về doanh nghiệp. Báo cáo này kết nối thông tin tài chính và phi tài chính một cách có hệ thống. Nó giúp các bên liên quan hiểu rõ hơn về mô hình kinh doanh và quá trình tạo giá trị bền vững của doanh nghiệp. BCTH tăng cường minh bạch thông tin, từ đó xây dựng niềm tin vững chắc cho nhà đầu tư và cộng đồng. Khả năng tạo ra giá trị dài hạn của doanh nghiệp được nhấn mạnh rõ ràng. Sự gắn kết giữa chiến lược, quản trị công ty và kết quả hoạt động trở nên dễ hiểu. Thông tin đầy đủ và minh bạch hỗ trợ các bên liên quan đưa ra quyết định đầu tư và kinh doanh tốt hơn. Đây là nền tảng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

BCTH khuyến khích tư duy tích hợp trong toàn bộ tổ chức. Nó thúc đẩy sự phối hợp chặt chẽ giữa các phòng ban và chức năng khác nhau. Điều này dẫn đến một hệ thống quản trị công ty hiệu quả hơn. Các rủi ro và cơ hội liên quan đến ESG (Môi trường, Xã hội, Quản trị) được nhận diện và quản lý sớm hơn. Việc công bố thông tin tích hợp thể hiện cam kết mạnh mẽ của doanh nghiệp đối với trách nhiệm xã hội và môi trường. Điều này không chỉ cải thiện uy tín mà còn nâng cao danh tiếng của doanh nghiệp trên thị trường. Một danh tiếng tốt giúp thu hút nhân tài, khách hàng và đối tác. Nó tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững trong môi trường kinh doanh ngày càng chú trọng đạo đức và trách nhiệm.

Thông tin chi tiết từ BCTH giúp doanh nghiệp phân bổ các nguồn lực hiệu quả hơn. Các nguồn vốn tài chính, nhân lực, tài sản trí tuệ và tài nguyên tự nhiên được sử dụng một cách tối ưu. Báo cáo này giúp xác định các lĩnh vực cần cải thiện và đầu tư, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động tổng thể. Các nhà đầu tư ngày càng quan tâm đến các yếu tố ESG khi đưa ra quyết định đầu tư. BCTH đáp ứng chính xác nhu cầu này, thu hút dòng vốn đầu tư bền vững. Các doanh nghiệp áp dụng BCTH thường được đánh giá cao hơn về khả năng quản lý rủi ro và tạo giá trị dài hạn. Điều này giúp họ tiếp cận nguồn vốn dễ dàng hơn và có lợi thế cạnh tranh trên thị trường vốn. Việc này cũng góp phần vào quá trình tạo giá trị bền vững cho cả doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Áp lực từ lập pháp đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy áp dụng Báo cáo tích hợp. Một số quốc gia, điển hình là Nam Phi, đã ban hành quy định bắt buộc doanh nghiệp niêm yết phải thực hiện BCTH. Các quy định pháp lý này tạo ra động lực mạnh mẽ cho các công ty phải tuân thủ. Ngoài ra, thị trường chứng khoán và các tổ chức quản lý cũng ngày càng đặt ra yêu cầu cao hơn về minh bạch thông tin. Các sàn giao dịch yêu cầu doanh nghiệp công bố thông tin bền vững. Các nhà đầu tư tổ chức cũng thúc đẩy việc áp dụng các tiêu chuẩn báo cáo ESG chặt chẽ. Việc tuân thủ các quy định này không chỉ tránh rủi ro pháp lý mà còn giúp doanh nghiệp đi trước xu hướng, nâng cao vị thế trên thị trường.

Nhận thức của ban lãnh đạo và năng lực quản trị công ty là các yếu tố then chốt ảnh hưởng đến việc áp dụng Báo cáo tích hợp. Ban lãnh đạo cần hiểu rõ những lợi ích mà BCTH mang lại, từ việc tăng cường minh bạch đến khả năng tạo giá trị bền vững. Sự cam kết của cấp cao là điều kiện tiên quyết cho sự thành công. Doanh nghiệp cần nâng cao năng lực quản trị công ty để có thể thiết lập một chiến lược báo cáo rõ ràng. Cần có đội ngũ chuyên trách với đủ chuyên môn về cả tài chính và các vấn đề phi tài chính (ESG). Tư duy tích hợp cần được thấm nhuần trong toàn bộ văn hóa doanh nghiệp. Điều này đảm bảo tính nhất quán và hiệu quả trong việc thu thập, phân tích và công bố thông tin, đồng thời cải thiện khả năng ra quyết định chiến lược.

Các bên liên quan đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc thúc đẩy doanh nghiệp áp dụng Báo cáo tích hợp. Nhà đầu tư, khách hàng, nhân viên, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ đều có nhu cầu ngày càng tăng về thông tin toàn diện. Họ muốn biết cách doanh nghiệp tạo ra giá trị không chỉ về mặt tài chính mà còn về tác động môi trường, xã hội và quản trị công ty. Đặc biệt, các nhà đầu tư hiện đại sử dụng các tiêu chí ESG để đưa ra quyết định đầu tư. Áp lực từ các bên liên quan thúc đẩy doanh nghiệp phải công bố BCTH để đáp ứng kỳ vọng về minh bạch và trách nhiệm. BCTH giúp xây dựng và duy trì mối quan hệ tốt đẹp hơn với các bên liên quan, tăng cường niềm tin và sự ủng hộ. Điều này là nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài của doanh nghiệp.

Khung báo cáo tích hợp quốc tế (IIRC) là một tiêu chuẩn quan trọng, cung cấp hướng dẫn toàn diện cho việc lập Báo cáo tích hợp. Nó giúp các tổ chức giải thích cách họ tạo ra và duy trì giá trị trong dài hạn. Khung IIRC nhấn mạnh mối quan hệ chặt chẽ giữa doanh nghiệp với môi trường kinh doanh và các bên liên quan. IIRC thúc đẩy việc công bố thông tin phải rõ ràng, súc tích, nhất quán và có khả năng so sánh được. Khung này đưa ra các nguyên tắc định hướng quan trọng như tập trung vào tương lai, tính vật chất, độ tin cậy và đầy đủ. Việc tuân thủ khung IIRC giúp các doanh nghiệp thống nhất phương pháp báo cáo, từ đó tăng cường độ tin cậy và tính hữu ích của BCTH. Đây là công cụ thiết yếu để doanh nghiệp thực hiện minh bạch thông tin một cách hiệu quả.

Tư duy tích hợp là nguyên tắc cốt lõi và là nền tảng của Báo cáo tích hợp. Đây là khả năng nhìn nhận tổng thể về cách doanh nghiệp tạo ra, duy trì hoặc làm xói mòn giá trị. Tư duy này đòi hỏi sự hiểu biết về mối quan hệ giữa các bộ phận khác nhau của doanh nghiệp. Nó cũng bao gồm sự liên kết giữa hiệu quả tài chính và phi tài chính. Tư duy tích hợp giúp ban lãnh đạo đưa ra các quyết định chiến lược cân bằng giữa lợi ích ngắn hạn và dài hạn. Nó thúc đẩy sự hiểu biết về sáu nguồn vốn chính của doanh nghiệp: tài chính, sản xuất, trí tuệ, con người, xã hội & quan hệ, và tự nhiên. Tầm quan trọng của tư duy này rất lớn. Nó giúp doanh nghiệp phát triển bền vững, nâng cao hiệu quả hoạt động và tạo ra giá trị lâu dài cho tất cả các bên liên quan.

Báo cáo tích hợp phải tuân thủ nguyên tắc công bố thông tin gắn kết. Điều này có nghĩa là thông tin tài chính và phi tài chính không được trình bày riêng lẻ. Chúng cần được tích hợp và thể hiện mối liên hệ logic chặt chẽ với nhau. Mục tiêu là giúp người đọc có cái nhìn toàn cảnh về chiến lược, quản trị công ty, hiệu suất hoạt động và triển vọng tương lai của doanh nghiệp. Báo cáo cần phản ánh cách doanh nghiệp tương tác với môi trường bên ngoài và cách sử dụng hiệu quả sáu nguồn vốn. Tính nhất quán trong cách thức công bố thông tin là cần thiết. Điều này cho phép các bên liên quan dễ dàng so sánh hiệu quả giữa các kỳ báo cáo và giữa các doanh nghiệp. Nguyên tắc này góp phần tăng cường độ tin cậy và minh bạch của Báo cáo tích hợp, nâng cao giá trị thông tin cho người sử dụng.

Thách thức lớn nhất khi triển khai Báo cáo tích hợp là việc phối hợp thông tin tài chính và phi tài chính. Thông tin tài chính thường có chuẩn mực kế toán rõ ràng và được kiểm toán nghiêm ngặt. Ngược lại, thông tin phi tài chính (ESG) thường mang tính định tính, chưa có bộ tiêu chuẩn thống nhất hoàn toàn và quá trình xác minh phức tạp hơn. Việc kết nối hai loại thông tin này một cách có ý nghĩa và nhất quán đòi hỏi nỗ lực lớn. Doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống thu thập dữ liệu hiệu quả cho cả hai loại thông tin. Cần có phương pháp luận rõ ràng để đánh giá và báo cáo mối liên hệ giữa chúng. Tránh tình trạng thông tin chồng chéo, thiếu liên kết hoặc không thể hiện được bức tranh toàn diện về quá trình tạo giá trị.

Đảm bảo chất lượng và độ tin cậy của dữ liệu phi tài chính (ESG) là một thách thức đáng kể. Dữ liệu ESG thường không được kiểm toán chặt chẽ như dữ liệu tài chính. Điều này dẫn đến những lo ngại về tính chính xác, khả năng xác minh và độ tin cậy của thông tin. Doanh nghiệp cần thiết lập các quy trình kiểm soát nội bộ nghiêm ngặt để đảm bảo tính toàn vẹn của dữ liệu. Việc thuê các bên thứ ba độc lập kiểm toán thông tin phi tài chính có thể cần thiết để tăng cường độ tin cậy của Báo cáo tích hợp. Ngoài ra, sự thiếu thống nhất trong các tiêu chuẩn báo cáo ESG giữa các tổ chức khác nhau cũng gây khó khăn. Điều này làm cho việc so sánh hiệu suất ESG giữa các doanh nghiệp trở nên phức tạp.

Triển khai Báo cáo tích hợp đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư đáng kể vào nguồn lực. Điều này bao gồm chi phí cho công nghệ thông tin để thu thập và quản lý dữ liệu đa dạng. Doanh nghiệp cũng cần đào tạo hoặc tuyển dụng nhân sự có chuyên môn sâu. Họ phải hiểu biết về cả lĩnh vực tài chính và các vấn đề ESG. Chi phí ban đầu cho việc thiết lập hệ thống và quy trình mới có thể cao. Quá trình chuyển đổi từ các hình thức báo cáo truyền thống sang BCTH cũng cần thời gian và sự kiên nhẫn. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa, hoặc những doanh nghiệp có nguồn lực hạn chế, có thể gặp khó khăn đặc biệt trong việc đáp ứng các yêu cầu này. Sự cam kết mạnh mẽ từ ban lãnh đạo và sự hỗ trợ từ các chuyên gia bên ngoài là rất hữu ích để vượt qua thách thức này.