Luận án năng lực cạnh tranh ngân hàng thương mại Việt Nam sau sáp nhập và mua lại

1 CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU 1. Lý do lựa chọn đề tài Cạnh tranh là yếu tố không thể thiếu trong tất cả các nền kinh tế, các ngành, lĩnh vực của đời sống xã hội và trong ngành ngân hàng không phải là ngoại lệ. Cạnh tranh là cần thiết cho sự phát triển, cạnh tranh lành mạnh có thể góp phần nâng cao lợi ích xã hội thông qua việc giảm giá và tăng cường chất lượng dịch vụ. Tuy nhiên, ngân hàng là một ngành kinh doanh đặc thù, nơi một cơ chế thị trường tự do hoàn toàn không phải là một lựa chọn tối ưu nhất do ngân hàng là ngành nhạy cảm, sự đổ vỡ của một ngân hàng có thể ảnh hưởng đến nhiều ngân hàng khác, gây ra cuộc khủng hoảng ngân hàng có khả năng lan truyền nhanh chóng trên diện rộng và có thể trở thành khủng hoảng kinh tế.

Do đó, cạnh tranh ngân hàng không thể được thực hiện bằng mọi giá, sử dụng mọi thủ đoạn, bất chấp pháp luật để thôn tính đối thủ cạnh tranh mà luôn phải chịu sự thanh tra, giám sát chặt chẽ và sự can thiệp của Chính phủ khi cần thiết. Năng lực cạnh tranh là vấn đề quan trọng luôn được đặt lên vị trí hàng đầu trong chiến lược phát triển của một ngân hàng vì nó phản ánh vị thế của ngân hàng đó trong nền kinh tế với các ngân hàng khác. Trong hội nhập kinh tế thì áp lực cạnh tranh của NHTM càng lớn. Chính vì vậy, các NHTM luôn phải chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh của mình để tồn tại, chiếm ưu thế hơn so với các đối thủ của mình và phát triển bền vững.

Ngày nay, xu hướng tự do hoá thị trường tài chính, tự do hoá thị trường tiền tệ là hệ quả tất yếu của quá trình toàn cầu hoá. Xu hướng này mang lại cho các quốc gia nhiều lợi ích, đồng thời cũng đặt ra nhiều khó khăn, thách thức khác nhau. Việt Nam chính thức trở thành thành viên của WTO từ tháng 11/2006 và đến tháng 4/2007 bắt đầu thực hiện các cam kết quốc tế về mở cửa thị trường dịch vụ tài chính và áp lực cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng bắt đầu xuất hiện và gia tăng đáng kể. Trong 10 năm qua các NHTM Việt Nam đều đã chủ động tìm kiếm và thực hiện nhiều biện pháp để nâng cao năng lực cạnh tranh của mình trước yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.

Tuy nhiên, sau 10 năm gia nhập WTO, các NHTM Việt Nam vẫn thể hiện nhiều sự yếu kém của mình như: Năng lực tài chính thấp, sức cạnh tranh chưa cao, năng lực quản trị và công nghệ yếu, cải cách diễn ra chậm và thiếu tính minh bạch. Điều này được thể hiện rõ qua cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, cụ thể chính là cuộc chạy đua lãi suất, làm cho lãi suất huy động có lúc lên đến 21%/ năm. Yếu tố “sân nhà” cũng như am hiểu tâm lý người Việt thường được đưa ra như là 2 lợi thế so sánh duy nhất giữa ngân hàng trong nước với ngân hàng nước ngoài. Tuy nhiên, có thể thấy rằng điều này không còn phù hợp trong nền kinh tế toàn cầu hóa.

Với những hoạt động của ngân hàng truyền thống thì tương lai không xa chúng ta sẽ bị đánh bại ngay trên sân nhà. Trước tình hình đó, Chính phủ đã ra quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 1/3/2012 về việc phê duyệt đề án cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011-2015. Cũng thời điểm đó, Thống đốc NHNN đã ký Quyết định số 734/QĐ-NHNN về việc ban hành Kế hoạch hành động của ngành Ngân hàng triển khai thực hiện Đề án “Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011-2015” trong đó chú trọng chủ yếu đến hoạt động mua lại và sáp nhập các Ngân hàng (M&A – Mergers and Acquisitions). Tuy nhiên, trong một thời gian dài, thực hiện hoạt động M&A của các NHTM ở Việt Nam tính đến thời điểm năm 2018 còn chưa mang tính chuyên nghiêp, số lượng ít, đôi khi mang tính tự phát, nhiều lúc do áp lực của cơ chế và các quy định trong văn bản quy phạm pháp luật, chưa bắt nguồn từ lợi ích kinh tế của ngân hàng và của nền kinh tế, do đó thiếu kinh nghiệm và ít thông tin.

Hơn nữa, sau khi đã tái cấu trúc, các NHTM mới đã được hình thành, đó là kết quả của các thương vụ M&A. Nhưng sau một thời gian các NHTM này phát triển như thế nào, hiệu quả ra sao, đó lại là một bài toán khó mà các nhà quản trị ngân hàng phải tiếp tục giải quyết. Chính vì thế, câu hỏi đặt ra cho các NHTM sau M&A là làm như thế nào để nâng cao được năng lực cạnh tranh nhằm giữ vững sự ổn định cho các ngân hàng sau M&A vẫn hoạt động hiệu quả và phát triển tốt. Thời gian qua đã có khá nhiều các nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam, tuy nhiên đa phần các nghiên cứu này phạm vi nghiên cứu chỉ bó hẹp trong một NHTM hay các NHTM Việt Nam nói chung chứ chưa nghiên cứu về các NHTM sau khi thực hiện M&A.

Như vậy, hiện nay việc xem xét một cách tổng thể và xác định những nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của các NHTM sau M&A ở Việt Nam là hết sức quan trọng và có giá trị. Bởi vì, nó sẽ hỗ trợ cho các nhà quản lý, các nhà hoạch định chính sách, các nhà quản trị ngân hàng và các nhà đầu tư trong việc ra quyết định. Qua đó, nó cũng là cơ sở để hoàn thiện một khung chính sách hợp lý trong quá trình quản lý hoạt động của các NHTM ở Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. Xuất phát từ những đòi hỏi mang tính thực tiễn và bức thiết ở Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và toàn cầu hóa, xu thế phát triển của nền kinh tế có sự quản lý của Chính phủ một cách gián tiếp thông qua các chính sách kinh tế, tài chính – ngân hàng với mong muốn nghiên cứu để tìm ra giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho NHTM Việt Nam sau M&A, tác giả đã lựa chọn đề tài “Năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam sau sáp nhập và mua lại” làm luận án tiến sĩ của mình.

Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu tổng quát: Xây dựng nhóm giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam sau M&A. Mục tiêu cụ thể: - Phân tích và đánh giá thực trạng các NHTM sau M&A để xác định những nhân tố ảnh hưởng và lượng hóa mức độ tác động đến năng lực cạnh tranh của các NHTM này. Nhằm thấy kết quả đạt được, những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân của các NHTM Việt Nam sau M&A? - Xây dựng các nhóm giải pháp chiến lược giai đoạn 2020-2030 cho các NHTM sau M&A và tầm nhìn trong tương lai tới. Câu hỏi nghiên cứu Nhằm đạt được mục tiêu nghiên cứu trên, tác giả đặt ra các câu hỏi nghiên cứu sau: - Thực trạng năng lực canh tranh của các NHTM Việt Nam sau M&A như thế nào? - Những nhân tố nào ảnh hưởng đến năng lực canh tranh của các NHTM Việt Nam sau M&A? - Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến năng lực canh tranh của các NHTM Việt Nam sau M&A như thế nào? - Có sự khác biệt trong đánh giá về năng lực cạnh tranh giữa các NHTM Việt Nam sau M&A hay không? 1.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Luận án sẽ tập trung nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng và mức độ ảnh hưởng đến năng lực canh tranh của các NHTM Việt Nam sau M&A. Phạm vi nghiên cứu: - Về không gian: Nghiên cứu 8 NHTM tiêu biểu đã tham gia và thành công trong các thương vụ M&A ở Việt Nam bao gồm: SHB, HDBank, SCB, LPB, PVcombank, Sacombank, BIDV, Maritimebank. - Về thời gian: Dữ liệu thứ cấp được thu thập trong khoảng thời gian chủ yếu từ năm 2011- 2018, trong đó gồm dữ liệu có sẵn từ các báo cáo tài chính và báo cáo thường niên của các NHTM Việt Nam sau M&A, báo báo của NHNN, báo cáo của Ngân hàng thế giới, báo cáo của hệ thống giám sát Ngân hàng. Dữ liệu sơ cấp được thu thập trong 6 tháng từ 6/2018 đến 12/2018.

Những đóng góp thực tiễn của luận án Dựa vào số liệu thứ cấp để phân tích thực trạng năng lực cạnh tranh của 8 NHTM sau M&A ở Việt Nam cho thấy: sau khi thực hiện M&A, các NHTM Việt Nam gồm: LPB, SCB, 4 SHB, HDBank, Pvcombank, Sacombank, BIDV, Maritimebank có sự gia tăng về các chỉ tiêu, cụ thể như: Tổng tài sản, Tổng nguồn vốn huy động, Lợi nhuận sau thuế, ROA, ROE, số lượng chi nhánh, phòng giao dịch, đội ngũ nhân sự, điều này cho thấy sau M&A, năng lực cạnh tranh của NHTM này ngày càng tăng lên. Bên cạnh đó, chỉ tiêu về dư nợ tín dụng, tỷ lệ nợ xấu của một số ngân hàng sau thực hiện M&A có xu hướng tăng lên, nhưng đã dần ổn định trong những năm sau khi thực hiện M&A. Dựa vào số liệu sơ cấp để đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến năng lực cạnh tranh và năng lực cạnh tranh của các NHTM sau M&A ở Việt Nam và phương trình hồi quy như sau: Năng lực cạnh tranh = 0.287* Năng lực tài chính + 0.262* Năng lực công nghệ + 0.320*Uy tín của ngân hàng + 0.281* Phí dịch vụ + 0.266* Chất lượng dịch vụ + 0.193*Mạng lưới giao dịch + 0.287* Năng lực quản trị điều hành Kết quả phân tích hồi quy cho thấy: nhân tố “Uy tín của ngân hàng” có mức độ ảnh hưởng mạnh nhất với hệ số β = 0.320; nhân tố “Năng lực tài chính” và “Năng lực quản trị điều hành” với cùng hệ số β = 0.287; nhân tố ảnh hưởng thứ tư là “Phí dịch vụ” với hệ số β = 0.281; nhân tố ảnh hưởng thứ năm là “Chất lượng dịch vụ” với hệ số β = 0.266; nhân tố có mức độ ảnh hưởng thứ sáu là “Năng lực công nghệ” với hệ số β= 0.262; nhân tố ảnh hưởng thấp nhất là “Mạng lưới giao dịch” với hệ số β = 0.