Luận án thuật ngữ thị trường chứng khoán trong tiếng Việt: Phát triển và chuẩn hóa thuật ngữ TTCK tiếng Việt

Lí do chọn đề tài 1. Kể từ khi Việt Nam bắt đầu quá trình đổi mới (1986), và đặc biệt là từ khi gia nhập các tổ chức quốc tế nhƣ Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Diễn đàn Kinh tế khu vực Châu Á Thái Bình Dƣơng (APEC), hoặc mới đây nhất là Tổ chức Thƣơng mại thế giới (WTO), Việt Nam đã hội nhập vào thế giới sâu rộng trong mọi lĩnh vực kinh tế, văn hóa, chính trị, v.v… Do sự phát triển của nền kinh tế, nhu cầu về tích vốn và đầu tƣ vốn trong xã hội tăng lên và trở nên đa dạng, phong phú. Từ đó xuất hiện và phát triển thị trƣờng chứng khoán (TTCK) - một thị trƣờng mà ở nơi đó ngƣời ta mua bán, chuyển nhƣợng, trao đổi chứng khoán; có vai trò điều tiết các lĩnh vực liên quan đến giao dịch tiền, nguồn vốn và các công cụ tài chính tiền tệ, là định chế nhằm mục tiêu thực hiện các chính sách vĩ mô và vi mô của Chính phủ. TTCK ngày càng có vai trò rất quan trọng đối với nền kinh tế Việt Nam, nhận đƣợc sự chú ý của những nhà kinh tế học và các thành phần xã hội tham gia vào thị trƣờng này.

Hiện nay, những cơ hội phát triển cũng nhƣ thách thức của hoạt động thuộc lĩnh vực TTCK trong xu thế hội nhập, trong cơ chế thị trƣờng, đòi hỏi khoa học về TTCK cũng phải phát triển và sớm theo kịp hoạt động thực tiễn của TTCK, đáp ứng đƣợc sự phát triển mạnh mẽ của thực tiễn hoạt động thị trƣờng tài chính của nền kinh tế thị trƣờng của nƣớc ta, cũng nhƣ sự thay đổi mạnh mẽ của xã hội. Giống nhƣ trong các ngành khoa học - kinh tế khác, ngôn ngữ trong giao dịch của TTCK cũng có vẻ riêng biệt, mang tính chất của “thị trƣờng” và “chứng khoán”. Các thuật ngữ thuộc lĩnh vực TTCK đƣợc ra đời và phát triển nhanh chóng nhằm đảm bảo giao dịch trong lĩnh vực này. Trong những năm gần đây, việc đi vào tìm hiểu đặc điểm thuật ngữ của một ngành khoa học cụ thể dựa trên những thành tựu lí luận chung về thuật ngữ đã rất đƣợc quan tâm, vì thƣờng mang tính ứng dụng thiết thực, đáp ứng đƣợc nhu cầu thực tế của xã hội.

Tuy vậy, nhìn về tình hình nghiên cứu từ trƣớc đến nay, có thể thấy cả về mặt lí luận và thực tiễn thuật ngữ TTCK ở Việt Nam chƣa thực sự đƣợc chú tâm nghiên cứu. Các công trình về thuật ngữ ở Việt Nam nhìn chung ít đề cập đến lĩnh vực này, chƣa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và chuyên sâu vào bản chất hệ thuật ngữ TTCK trên phƣơng diện ngôn ngữ học. Trong bối cảnh ngành TTCK nƣớc ta còn rất non trẻ nhƣ hiện nay, có một số thuật ngữ TTCK tiếng Việt chƣa biểu đạt đƣợc chính xác khái niệm, 1 nhiều thuật ngữ đồng nghĩa cùng đƣợc sử dụng mà chƣa đƣợc chuẩn hóa, thậm chí có nhiều trƣờng hợp các khái niệm đƣợc diễn đạt bằng những cụm từ còn mang sắc thái miêu tả, chứ chƣa có tính chất định danh nhƣ thuật ngữ. Có không ít thuật ngữ TTCK có trong tiếng Anh đến nay chƣa có dạng thức tƣơng đƣơng trong tiếng Việt, rất cần vay mƣợn hoặc “đối dịch” để bổ sung cho vốn thuật ngữ TTCK tiếng Việt.

Vì những lí do trên, đề tài "Thuật ngữ về thị trường chứng khoán trong tiếng Việt" đã đƣợc chọn làm hƣớng nghiên cứu cho luận án này. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là hệ thống thuật ngữ TTCK tiếng Việt, tức là các thuật ngữ đƣợc sử dụng trong lĩnh vực TTCK chính thức. Những thuật ngữ này đã đƣợc ghi nhận trong các công trình tra cứu đƣợc kể đến trong mục Tư liệu nghiên cứu ở sau.

Phạm vi nghiên cứu Các đặc điểm của hệ thuật ngữ TTCK tiếng Việt nhƣ phƣơng thức cấu tạo, cách thức định danh, đặc điểm ngữ nghĩa, vấn đề chuẩn hóa., sẽ đƣợc chú ý khảo sát nghiên cứu trong luận án. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở chỉ ra những đặc điểm cơ bản và riêng biệt của hệ thuật ngữ TTCK tiếng Việt về phƣơng diện cấu tạo, đặc điểm ngữ nghĩa và đặc điểm định danh, nhằm đề xuất một số định hƣớng, cách thức xây dựng và phát triển thuật ngữ TTCK tiếng Việt hiện nay, đề xuất hƣớng chuẩn hóa thuật ngữ TTCK tiếng Việt đã có. Nhiệm vụ nghiên cứu a.

Hệ thống hóa những vấn đề đặt ra đối với thuật ngữ, từ đó xác lập cơ sở lí luận cho nghiên cứu trong luận án; b. Khảo sát, thống kê phân loại các thuật ngữ TTCK tiếng Việt; tìm hiểu đặc điểm cấu tạo thuật ngữ TTCK tiếng Việt gồm: nhận diện thuật ngữ, tìm hiểu những con đƣờng tạo thuật ngữ và các kiểu cấu tạo, xác định các loại mô hình kết hợp các thành tố để tạo thành thuật ngữ TTCK trong tiếng Việt; c. Tìm hiểu đặc điểm các nhóm ngữ nghĩa và cách thức định danh của thuật ngữ TTCK tiếng Việt; d. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất phƣơng hƣớng, biện pháp cụ thể để xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ TTCK tiếng Việt.

Tƣ liệu và phƣơng pháp nghiên cứu 4. Tư liệu nghiên cứu Luận án tiến hành khảo sát các thuật ngữ đã đƣợc tập hợp trong: - Từ điển thuật ngữ thị trường chứng khoán Anh -Anh - Việt (Lê Công Thƣợng tổng hợp và biên dịch, Nxb. - Thuật ngữ chứng khoán (Nguyễn Phi Long, Nxb. - Từ điển chứng khoán Anh - Việt (Nguyễn Trọng Đàn, Nxb.

- Từ điển thị trường chứng khoán Anh - Việt (Đặng Quang Gia, Nxb. -Từ điển thuật ngữ thị trường chứng khoán Anh - Việt (Nguyễn Văn Đáng tổng hợp và biên dịch, Nxb. -Từ điển thuật ngữ thị trường chứng khoán Anh -Anh - Việt (do tác giả Null tổng hợp và biên dịch, Nxb. Phương pháp nghiên cứu 4.

Phương pháp miêu tả Phƣơng pháp miêu tả dùng để chỉ ra (tả) các phƣơng thức tạo thành thuật ngữ, các kiểu cấu tạo thuật ngữ, các nhóm thuật ngữ xét về ngữ nghĩa, các mô hình định danh đƣợc sử dụng trong lĩnh vực TTCK., của hệ thuật ngữ TTCK tiếng Việt. Phương pháp phân tích thành tố trực tiếp Phƣơng pháp này đƣợc áp dụng để phân tích các mô hình cấu tạo thuật ngữ theo thành tố trực tiếp trên cơ sở đã xác định rõ các yếu tố cấu tạo thuật ngữ. Từ đó, tìm ra đƣợc các nguyên tắc tạo thành thuật ngữ TTCK tiếng Việt, các mô hình cấu tạo của chúng và các quy tắc cụ thể tạo nên hệ thuật ngữ này. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa Phƣơng pháp này đƣợc áp dụng để phân tích ngữ nghĩa của các thuật ngữ TTCK tiếng Việt, từ đó xác lập các mô hình định danh thuật ngữ, các nét đặc trƣng làm cơ sở định danh của hệ thuật ngữ và các kiểu quan hệ ngữ nghĩa là cơ sở tạo nên thuật ngữ TTCK tiếng Việt.

Thủ pháp thống kê phân loại Thủ pháp này đƣợc sử dụng để thu thập thuật ngữ TTCK tiếng Việt từ các từ điển, phân loại thuật ngữ theo đặc điểm cấu tạo, đặc điểm định danh, xác định số lƣợng, tần số xuất hiện, tỉ lệ của các phƣơng thức tạo thành thuật ngữ, các mô hình định danh thuật ngữ. Các kết quả thống kê sẽ đƣợc tổng hợp lại dƣới hình thức của bảng biểu giúp hình dung rõ hơn các nét đặc trƣng cơ bản về cấu tạo của thuật ngữ TTCK trong tiếng Việt. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án 5. Ý nghĩa lí luận Luận án góp tƣ liệu và chứng tỏ khả năng phần áp dụng cơ sở lí luận về thuật ngữ học và chuẩn hóa thuật ngữ, cũng nhƣ từ vựng ngữ nghĩa nói chung, vào cơ sở nghiên cứu hệ thuật ngữ của một ngành và ngôn ngữ cụ thể: TTCK tiếng Việt.

Từ đó kết quả luận án có thể góp phần cung cấp các luận cứ khoa học cho việc xây dựng hệ thống thuật ngữ ở Việt Nam trong thời kì hội nhập và toàn cầu hóa. Ngoài ra, luận án còn là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu thuật ngữ học. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu của luận án có thể: - Giúp xác định đƣợc các biện pháp, phƣơng hƣớng cấu tạo các thuật ngữ TTCK tiếng Việt. Đóng góp thiết thực cho việc chỉnh lí hệ thống thuật ngữ TTCK đã có trong tiếng Việt.

- Là cơ sở để biên soạn từ điển thuật ngữ TTCK tiếng Việt, phục vụ cho sự phát triển thị trƣờng tài chính của nền kinh tế thị trƣờng của nƣớc ta. - Phục vụ thiết thực cho việc giảng dạy và biên soạn giáo trình ngành thị trƣờng chứng khoán. Cấu trúc của luận án Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chƣơng đƣợc bố cục nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận Chƣơng 2: Đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ thị trƣờng chứng khoán tiếng Việt Chƣơng 3: Đặc điểm ngữ nghĩa và cách định danh của thuật ngữ thị trƣờng chứng khoán tiếng Việt. Chƣơng 4: Một số đề xuất định hƣớng xây dựng và phát triển thuật ngữ thị trƣờng chứng khoán tiếng Việt.

4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ 1. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở nước ngoài Trên thế giới, việc nghiên cứu thuật ngữ theo truyền thống chủ yếu đƣợc chú ý theo các khía cạnh: cấu tạo thuật ngữ, chuẩn hóa thuật ngữ và có vài công trình lí luận về thuật ngữ trong các ngành nhất định, về đặc điểm từ vựng và ngữ pháp của thuật ngữ v.

Ở thế kỉ 18, các nghiên cứu về thuật ngữ bắt đầu manh nha với điểm chung cùng có nội dung tạo lập, xây dựng và sơ khai xác định các nguyên tắc cho một số hệ thuật ngữ đặc biệt. Một số tác giả gắn liền với những nghiên cứu đƣợc cho là ngƣời tiên phong trong công tác nghiên cứu thuật ngữ nhƣ Carl von Linné (1736); (Beckmann, 1780); A. Mặc dù vậy, ý tƣởng về một khoa học thuật ngữ phải đến đầu thế kỉ 20 mới hình thành. Ở thế kỉ này, việc nghiên cứu thuật ngữ mới có đƣợc định hƣớng khoa học và đƣợc công nhận là một hoạt động quan trọng về mặt xã hội.

Từ những năm 1930, việc nghiên cứu thuật ngữ thực sự diễn ra một cách đồng thời với những công trình nghiên cứu thuật ngữ của các học giả Liên Xô cũ, Cộng hòa Séc và Áo. Việc nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới đã sớm bắt đầu ngay từ thế kỉ 18.