Luận án tiến sĩ kinh tế: Hoàn thiện quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách của thành phố Hải Phòng

Tổng quan về luận án

Luận án "Hoàn thiện quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách của thành phố Hải Phòng" của Nguyễn Thị Thanh Mai (2017) đại diện cho một nghiên cứu tiên phong trong lĩnh vực quản lý tài chính công địa phương tại Việt Nam. Nghiên cứu này được đặt trong bối cảnh các nhà hoạch định chính sách và nhà quản lý luôn trăn trở về những bất cập trong quản lý ngân sách ở cấp quốc gia và địa phương, đặc biệt là việc tối ưu hóa nguồn lực và đảm bảo hiệu quả chi tiêu. Hải Phòng, với vai trò là thành phố trực thuộc trung ương và cửa ngõ kinh tế trọng điểm phía Bắc, mang trong mình những tiềm năng phát triển to lớn nhưng cũng đối mặt với thách thức trong việc quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) một cách hiệu quả, tương xứng với vị thế của mình.

Research Gap SPECIFIC với citations từ literature Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về ngân sách nhà nước, thu-chi ngân sách và công tác quản lý ngân sách cả trong và ngoài nước, cũng như một số nghiên cứu riêng lẻ về Hải Phòng, nhưng một khoảng trống đáng kể vẫn tồn tại. Tác giả luận án đã chỉ rõ: "phần lớn các công trình mà tác giả được biết đều nghiên cứu về quản lý thu, chi NSNN, rất ít công trình nghiên cứu về QLNN đối với thu, chi NSĐP." Hơn nữa, những nghiên cứu có đề cập đến Hải Phòng thường chỉ "đề cập đến từng nội dung cụ thể như thu thuế, nợ xây dựng cơ bản, thanh tra,…và ở phạm vi hẹp cấp huyện, cấp xã hay đơn vị,…" Điều này dẫn đến sự thiếu hụt một công trình nghiên cứu toàn diện, tích hợp về "Hoàn thiện quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách của thành phố Hải Phòng" dưới góc độ quản lý nhà nước tổng thể đối với cả thu và chi ngân sách địa phương (NSĐP). Cụ thể, luận án xác định chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện về bản chất, nội dung, các tiêu chí đánh giá hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước (QLNN) đối với thu-chi NSĐP, cũng như các chỉ tiêu mục tiêu quản lý như tỷ lệ giảm thất thu, tỷ lệ tiết giảm chi, tỷ lệ nợ thuế/tổng thu ngân sách. Khoảng trống này tạo cơ hội cho luận án đóng góp một khung lý luận và giải pháp thực tiễn toàn diện cho Hải Phòng.

Research Questions và Hypotheses Luận án được dẫn dắt bởi một tập hợp các câu hỏi nghiên cứu chủ yếu nhằm giải quyết khoảng trống đã xác định: (i) Khung lý thuyết nào cho việc phân tích, đánh giá thực trạng và đề xuất phương hướng, giải pháp hoàn thiện QLNN đối với thu-chi NS của TP Hải Phòng? (ii) Nhà nước ở trung ương cần, đã và sẽ phải làm gì, bằng cách nào đề QLNN đối với thu-chi NSĐP? (iii) Chính quyền địa phương cần, đã và sẽ phải làm gì, bằng cách nào để hoàn thiện QLNN đối với thu-chi NS của TP Hải Phòng? (iv) QLNN đối với thu-chi NSĐP có bản chất, nội dung cụ thể như thế nào? (v) Những nhân tố chủ yếu nào ảnh hưởng đến QLNN đối với thu-chi NSĐP? (vi) Thực trạng QLNN đối với thu-chi NS của TP Hải Phòng đang có những hạn chế, bất cập gì nguyên nhân do đâu? (vii) Bối cảnh và những yếu tố nào sẽ ảnh hưởng đến QLNN đối với thu-chi NS của TP Hải Phòng trong giai đoạn tới? (viii) Những phương hướng và giải pháp nào cần được thực hiện trong giai đoạn tới để hoàn thiện QLNN đối với thu-chi NS của TP Hải Phòng?

Luận án không đưa ra các giả thuyết theo kiểu định lượng mà tập trung vào việc làm sáng tỏ các mối quan hệ và đề xuất giải pháp dựa trên phân tích thực trạng và cơ sở lý luận. Các mục tiêu cụ thể của luận án, như xây dựng cơ sở lý luận, đánh giá hiện trạng, và đề xuất giải pháp, đóng vai trò như các giả thuyết định tính được kiểm chứng thông qua quá trình nghiên cứu.

Theoretical Framework với tên theories cụ thể Khung lý thuyết của luận án được xây dựng trên nền tảng của các học thuyết về tài chính công và quản lý nhà nước. Các lý thuyết trọng tâm bao gồm:

1. Lý thuyết về quản lý tài chính công (Public Financial Management - PFM): Đặc biệt là các quan điểm của Hạng Hoài Thành (2002) về quản lý dự toán ngân sách, Kho bạc nhà nước, chi tiêu công, và chống trốn thuế. Luận án kế thừa nhận định rằng "một trong những điểm quan trọng đối với việc quản lý TCC chính là quản lý thu và chi NS chính phủ. Trốn thuế được xem như một trong những hiện tượng phải được kiểm soát đối với bất kỳ chính phủ nào."
2. Lý thuyết phân cấp ngân sách (Fiscal Decentralization Theory): Luận án tập trung vào việc phân cấp quản lý NSNN, xác định phạm vi trách nhiệm và quyền hạn của chính quyền các cấp trong chu trình ngân sách. Các nguyên tắc về thẩm quyền ban hành chính sách thu-chi, phân chia nguồn thu-nhiệm vụ chi, và quyền hạn của các cơ quan trong chu trình ngân sách được làm rõ, có so sánh giữa các thể chế liên bang (như Hoa Kỳ) và đơn nhất (như Việt Nam).
3. Lý thuyết về hiệu quả chi tiêu công (Public Expenditure Efficiency): Kế thừa các quan điểm về hiệu quả Pareto, hiệu quả của các nhà triết học phương Đông, và đặc biệt là phân tích của Bùi Đại Dũng (2007) về các thước đo hiệu quả chi tiêu NS và những yếu tố ảnh hưởng. Luận án cũng tham khảo các tiêu chí đánh giá của OECD về một hệ thống quản lý thuế tốt, như Nguyễn Thị Thùy Dương (2011) đã đề cập.
4. Lý thuyết về quản lý theo kết quả đầu ra (Results-Based Management/Performance Budgeting): Dựa trên công trình của Phạm Ngọc Dũng và Hoàng Thị Thúy Nguyệt (2008), luận án nhận thức sự cần thiết của việc chuyển đổi phương thức quản lý ngân sách từ "đầu vào" sang "đầu ra" để nâng cao hiệu quả chi tiêu ngân sách, mặc dù thừa nhận những thách thức trong bối cảnh Việt Nam. Wolfgang Streeck và Daniel Mertens (2011) cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của đầu tư công và sự minh bạch trong quản lý.
5. Lý thuyết về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình (Transparency, Accountability, and Participation - TAP): Tài liệu bồi dưỡng về Quản lý hành chính Nhà nước (2012) và Bùi Đại Dũng (2007) nhấn mạnh bốn nguyên tắc: tính trách nhiệm, tính minh bạch, tính tiên liệu và sự tham gia của xã hội, coi đây là yếu tố cốt lõi để quản lý tốt NSNN và ngăn ngừa lạm quyền.

Đóng góp đột phá với quantified impact Luận án mang lại những đóng góp đột phá với tiềm năng tác động đáng kể:

1. Phát triển khung lý luận toàn diện cho QLNN đối với thu-chi NSĐP: Đây là công trình đầu tiên tại Việt Nam, theo khẳng định của tác giả, nghiên cứu tích hợp quản lý nhà nước đối với cả thu và chi ngân sách ở cấp địa phương cho một thành phố lớn như Hải Phòng. Trước đây, các nghiên cứu thường tập trung vào từng khía cạnh riêng lẻ hoặc phạm vi hẹp hơn. Việc hệ thống hóa bản chất, nội dung và các tiêu chí đánh giá hiệu lực, hiệu quả QLNN đối với thu-chi NSĐP lấp đầy một khoảng trống lý thuyết quan trọng.
2. Đề xuất các chỉ tiêu định lượng mới cho hiệu quả quản lý ngân sách: Luận án đã đề xuất các chỉ tiêu cụ thể như "tỷ lệ giảm thất thu NS, tỷ lệ tiết giảm chi, tỷ lệ nợ thuế/tổng thu NS", mà các công trình trước chưa đưa ra. Điều này cung cấp các công cụ đo lường cụ thể hơn cho các nhà quản lý để đánh giá hiệu quả QLNN, thay vì chỉ dựa vào các chỉ tiêu định tính.
3. Phân tích sâu sắc thực trạng quản lý thu thuế, chi đầu tư xây dựng cơ bản (ĐTXDCB) và chi thường xuyên tại Hải Phòng: Bằng cách đi sâu vào ba lĩnh vực chi phối tỷ trọng lớn nhất và có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển kinh tế-xã hội của thành phố, luận án đã cung cấp một bức tranh chi tiết về các hạn chế, nguyên nhân tại địa phương. Ví dụ, phân tích cho thấy tỷ lệ nợ thuế/tổng thu ngân sách của Hải Phòng từ 9.6% năm 2011 lên 12.2% năm 2015, vượt xa mục tiêu phấn đấu không quá 5%, và chi thường xuyên chiếm bình quân 49.18% tổng chi cân đối giai đoạn 2011-2015 trong khi chi đầu tư phát triển chỉ đạt 17.11%, đi ngược xu thế chung.
4. Bộ giải pháp hoàn thiện QLNN đối với thu-chi NSĐP toàn diện và khả thi: Dựa trên phân tích thực trạng, kinh nghiệm quốc tế và trong nước, luận án đề xuất các giải pháp cụ thể từ việc ban hành văn bản pháp luật, nâng cao chất lượng dự toán, tăng cường công khai minh bạch, đến đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin. Các kiến nghị được đưa ra ở cả cấp trung ương và địa phương, bao gồm Quốc hội, Chính phủ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, cho thấy cách tiếp cận đa cấp và đa chiều.
5. Tác động tiềm năng đến chính sách tài khóa địa phương và quốc gia: Các kiến nghị của luận án có thể trực tiếp ảnh hưởng đến việc hoạch định chính sách phân cấp ngân sách, quản lý thu-chi và giám sát tài chính ở Việt Nam, đặc biệt là tại các đô thị lớn tương tự Hải Phòng.

Scope (sample size, timeframe) và significance Luận án tập trung nghiên cứu đối tượng là QLNN đối với thu-chi NSĐP tại địa bàn thành phố Hải Phòng. Phạm vi thời gian nghiên cứu thực trạng là giai đoạn 2011-2015, đồng thời đưa ra dự báo và phương hướng đến năm 2025. Về nội dung, luận án tập trung vào QLNN đối với thu thuế, chi ĐTXDCB và chi thường xuyên do đây là ba lĩnh vực chiếm tỷ trọng lớn và có ý nghĩa quan trọng nhất. Về mặt không gian, nghiên cứu giới hạn trong phạm vi thành phố Hải Phòng, không đi sâu vào các cơ quan quản lý ở cấp trung ương.

Tầm quan trọng của luận án nằm ở việc cung cấp luận cứ khoa học và giải pháp thực tiễn để nâng cao hiệu quả QLNN đối với NSĐP, tạo nguồn tài chính ổn định và vững chắc, đáp ứng kịp thời các nhiệm vụ chi của thành phố, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội một cách hiệu quả và bền vững. Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa lý luận trong việc hệ thống hóa và làm sáng tỏ các vấn đề cơ sở lý luận về ngân sách địa phương mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn, giúp chính quyền Hải Phòng khắc phục những hạn chế hiện có và phát huy tối đa tiềm năng.

Literature Review và Positioning

Phần tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách địa phương đã được thực hiện một cách kỹ lưỡng, bao gồm cả các nghiên cứu trong nước và quốc tế.

Synthesis của major streams với TÊN TÁC GIẢ và NĂM cụ thể Các dòng nghiên cứu chính được tổng hợp bao gồm:

1. Quản lý tài chính công (TCC) và quản lý dự toán ngân sách:
   • Hạng Hoài Thành (2002) trong sách "Quản lý tài chính của Trung Quốc" (2008) đã cung cấp một cái nhìn toàn diện về quản lý dự toán ngân sách, Kho bạc nhà nước, chi tiêu công và đặc biệt nhấn mạnh "việc chống thất thoát thuế phải bắt đầu bằng việc hoàn thiện luật pháp về quản lý TCC."
   • Phạm Ngọc Dũng và Hoàng Thị Thúy Nguyệt (2008) với cuốn "Quản lý NSNN theo kết quả đầu ra và khả năng ứng dụng ở Việt Nam" đã phân tích bản chất, quy trình và kinh nghiệm quốc tế về quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra, đề xuất lộ trình áp dụng tại Việt Nam.
   • Michael Spackman (2002) trong "Multi-year perspective in Budgeting and public investment planning" của OECD nhấn mạnh rằng cần "tập trung vốn NSNN cho một số mục tiêu quan trọng hơn" và các kế hoạch đầu tư công phải được công khai và kiểm soát chặt chẽ.
2. Thu-chi ngân sách nhà nước và quản lý thu-chi ngân sách:
   • Paul A. Samuelson (1948) trong "Kinh tế học" (2011) đã nghiên cứu sâu về các nguyên tắc đánh thuế (lợi ích, khả năng thanh toán, công bằng ngang/dọc), thuế suất ảnh hưởng đến đầu tư và tiết kiệm, và vai trò của chi tiêu chính phủ.
   • Viêng Thoong Sỉ Phăn Đon (2011) trong luận án "Quản lý thu NSNN ở Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào" đã hệ thống hóa lý luận và thực tiễn về quản lý thu NSNN, đưa ra các bài học kinh nghiệm từ Việt Nam, Thái Lan, Singapore, Pháp, Anh.
   • Nguyễn Thị Minh (2008) với luận án "Đổi mới quản lý chi NSNN trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam" đã phân tích thực trạng quản lý chi NSNN dưới nhiều góc độ (đầu vào, chương trình, đầu ra, chu trình ngân sách) và tổng kết kinh nghiệm quốc tế.
   • Lê Anh Khoa và Trần Phương Liên (2007) trong "Những kiến thức cơ bản về thuế và quản lý thuế" đã đề cập đến khái niệm, mục tiêu, nguyên tắc và nội dung quản lý thuế.
   • Nguyễn Thị Thùy Dương (2011) trong luận án "Quản lý thuế ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế" đã đưa ra 5 nhóm tiêu chí đánh giá hệ thống quản lý thuế tốt của OECD và sử dụng mô hình GTAP cùng điều tra khảo sát để đánh giá định lượng.
3. Quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách địa phương:
   • Trần Quốc Vinh (2009) trong luận án "Đổi mới quản lý ngân sách địa phương các tỉnh vùng đồng bằng Sông Hồng" đã hệ thống hóa lý luận về quản lý NSĐP, phân tích các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp.
   • Nguyễn Thị Minh Hạnh (2011) với luận án "Tăng cường quản lý thuế của tỉnh Thái Nguyên giai đoạn hiện nay theo tiếp cận quản lý kinh tế" đã làm rõ các vấn đề cơ bản về quản lý thuế địa phương, vai trò của chính quyền địa phương và bài học kinh nghiệm.
   • Bùi Thị Quỳnh Thơ (2013) trong luận án "Hoàn thiện quản lý chi ngân sách nhà nước tỉnh Hà Tĩnh" đã phân tích chi thường xuyên và chi ĐTPT, khẳng định hiệu quả quản lý chi NSNN khó đo lường bằng định lượng.
   • Trần Văn Lâm (2009) với luận án "Hoàn thiện quản lý chi ngân sách nhà nước nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh" đã làm rõ lý luận về quản lý chi NSNN và kinh nghiệm cải cách chi tiêu công ở OECD.
   • Trịnh Thị Thúy Hồng (2012) trong luận án "Quản lý chi NSNN trong đầu tư xây dựng cơ bản trên địa bàn tỉnh Bình Định" đã tiếp cận quản lý chi NSNN theo chu trình ngân sách và đề cập đến hệ thống chỉ tiêu đánh giá.
   • Tô Thiện Hiền (2012) với luận án "Nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước tỉnh An Giang giai đoạn 2011-2015 và tầm nhìn đến 2020" đã làm rõ hiệu quả quản lý NSNN ở nhiều khía cạnh và nêu các chỉ tiêu cơ bản.
   • Nguyễn Văn Nhứt (2004) trong luận án "Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý và điều hành ngân sách nhà nước ở cấp chính quyền cơ sở tại Việt Nam" đã trình bày khái niệm hiệu quả QLNN và đưa ra 7 tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lý NS xã.

Contradictions/debates với ít nhất 2 opposing views Trong tổng quan, một số mâu thuẫn và tranh luận được ghi nhận:

1. Quan điểm về đo lường hiệu quả quản lý ngân sách:
   • Bùi Thị Quỳnh Thơ (2013) khẳng định "hiệu quả của công tác quản lý chi NSNN khó đo được bằng các chỉ tiêu định lượng," tập trung vào so sánh kết quả công tác quản lý với chi phí quản lý.
   • Nguyễn Văn Nhứt (2004) lại đề xuất 07 tiêu chí định lượng cụ thể để đánh giá hiệu quả quản lý NS xã, bao gồm quy mô thu-chi, tốc độ tăng trưởng, tỷ lệ hoàn thành dự toán, và các chỉ tiêu kinh tế-xã hội tổng hợp như tăng trưởng kinh tế, thu nhập bình quân đầu người. Trịnh Thị Thúy Hồng (2012) cũng đề cập đến các chỉ tiêu định lượng phản ánh kết quả và hiệu quả chi NSNN trong ĐTXDCB, mặc dù thừa nhận việc đánh giá hiệu quả ở cấp độ dự án là khó.
2. Tính nhất quán trong nội dung quản lý thu NSNN:
   • Viêng Thoong Sỉ Phăn Đon (2011) đưa ra cách hiểu quản lý thu NSNN là quá trình hoạch định và tổ chức thực hiện các chính sách thu, bao gồm xây dựng chính sách, tổ chức cơ quan thu, triển khai phương pháp thu, kiểm tra giám sát, giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, khi đi vào phân tích thực trạng, luận án lại xây dựng thành 3 nội dung là chính sách thu, quản lý quá trình thu và bộ máy thu, cho thấy sự thiếu nhất quán trong cách trình bày nội dung. Điều này làm nổi bật thách thức trong việc định nghĩa và cấu trúc hóa một cách thống nhất các yếu tố cấu thành của quản lý ngân sách.

Positioning trong literature với specific gap identified Luận án này tự định vị mình là một công trình tiên phong trong việc giải quyết khoảng trống nghiên cứu về "QLNN đối với thu-chi NSĐP" một cách toàn diện. Cụ thể, trong khi các công trình trước thường nghiên cứu QLNN đối với thu hoặc chi riêng lẻ (như Viêng Thoong Sỉ Phăn Đon về thu, Nguyễn Thị Minh về chi) hoặc ở phạm vi hẹp cấp huyện/xã, luận án này nghiên cứu tích hợp cả hai khía cạnh thu và chi ở cấp thành phố trực thuộc trung ương, tập trung vào Hải Phòng. Tác giả luận án khẳng định: "Chưa có một công trình nào nghiên cứu về QLNN đối với thu NSĐP của TP Hải Phòng; chi thường xuyên; chi đầu tư XDCB; chi khác của TP Hải Phòng." Điều này làm cho nghiên cứu trở nên độc đáo và cấp thiết.

How this advances field với concrete contributions Luận án đóng góp vào lĩnh vực quản lý kinh tế bằng cách:

1. Xây dựng cơ sở lý luận toàn diện: Làm sáng tỏ bản chất, nội dung, các yếu tố ảnh hưởng, và đặc biệt là các tiêu chí đánh giá hiệu lực, hiệu quả QLNN đối với thu-chi NSĐP – những khía cạnh mà các công trình trước chưa nghiên cứu sâu.
2. Đề xuất các chỉ tiêu định lượng mới: Cung cấp các công cụ đo lường cụ thể cho hiệu quả quản lý thu-chi ngân sách, vượt ra ngoài các chỉ tiêu truyền thống và các định lượng đã được đề xuất trong các luận án trước đó, như Tô Thiện Hiền (2012) hay Nguyễn Văn Nhứt (2004).
3. Phân tích thực trạng chuyên sâu cho Hải Phòng: Cung cấp một case study chi tiết về các hạn chế trong QLNN đối với thu thuế, chi ĐTXDCB và chi thường xuyên tại Hải Phòng, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp với đặc thù địa phương.

So sánh với ÍT NHẤT 2 international studies

1. So sánh với "Quản lý tài chính của Trung Quốc" của Hạng Hoài Thành (2002): Công trình của Hạng Hoài Thành đã mô tả thể chế quản lý thu thuế "quyền thu thuế tập trung, phân quyền có mức độ, thống nhất và phân chia kết hợp, phân cấp quản lý" ở Trung Quốc. Tương tự, luận án này cũng làm rõ cơ chế phân cấp quản lý NSNN ở Việt Nam, nơi quyền lập pháp thuế thuộc về Quốc hội nhưng HĐND cấp tỉnh có quyền quyết định một số loại phí, lệ phí và định mức chi. Tuy nhiên, luận án chỉ ra hạn chế trong thực quyền của chính quyền địa phương ở Việt Nam do các quy định cụ thể về phân cấp tối thiểu các khoản thu. Hạng Hoài Thành cũng nhấn mạnh vai trò của hoàn thiện luật pháp trong chống thất thoát thuế, điều mà luận án Việt Nam cũng đồng tình và đề xuất.
2. So sánh với "Fiscal austerity and Public Investment" của Wolfgang Streeck và Daniel Mertens (2011) từ Đức: Nghiên cứu của Streeck và Mertens đặc biệt coi trọng đầu tư công và nhấn mạnh "việc công khai minh bạch trong các quyết định đầu tư công của các cơ quan quản lý nhà nước" cũng như sự hài lòng của người dân là tiêu chí đánh giá hiệu quả. Luận án về Hải Phòng cũng đánh giá thực trạng chi ĐTXDCB, một trong hai nội dung chi trọng tâm, và đề xuất giải pháp "Tăng cường công khai, minh bạch trong quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách địa phương", cho thấy sự tương đồng trong nhận thức về tầm quan trọng của minh bạch trong quản lý chi tiêu công. Tuy nhiên, luận án Việt Nam mở rộng hơn, không chỉ tập trung vào đầu tư công mà còn cả chi thường xuyên và quản lý thu.
3. So sánh với Hệ thống Ngân sách Hoa Kỳ (Sơ đồ 2.1): Hệ thống NSNN của Hoa Kỳ được tổ chức thành 3 cấp (Liên bang, bang, cấp dưới bang) với tính độc lập ngân sách cao giữa các cấp. NS cấp nào có nguồn thu riêng trên địa bàn cấp đó quản lý, với chính quyền địa phương phụ thuộc chủ yếu vào thuế tài sản. Ở Việt Nam, theo Luật NSNN 2002 và 2015, NSĐP cũng có các khoản thu hưởng 100% và các khoản thu phân chia với NSTW, nhưng sự phụ thuộc vào bổ sung từ NSTW vẫn còn đáng kể, đặc biệt khi địa phương không cân đối được nguồn. Luận án về Hải Phòng xem xét việc phân cấp nguồn thu ở Việt Nam và tìm cách hoàn thiện để giảm sự lệ thuộc vào NSTW và khuyến khích địa phương tích cực khai thác tiềm năng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có bằng cách áp dụng chúng vào bối cảnh cụ thể của quản lý tài chính công địa phương ở một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.

1. Extend/challenge WHICH specific theories (name theorists):

   • Mở rộng Lý thuyết phân cấp ngân sách: Luận án mở rộng lý thuyết về phân cấp ngân sách bằng cách làm rõ mối quan hệ giữa chính quyền trung ương và địa phương trên ba phương diện cụ thể: thẩm quyền ban hành chính sách (thu-chi, định mức), phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi, và nhiệm vụ/quyền hạn của các cơ quan trong chu trình ngân sách. Nó phân tích các điểm đặc thù của thể chế nhà nước đơn nhất ở Việt Nam so với thể chế liên bang (Hoa Kỳ), nơi mà quyền ban hành chính sách thuế tập trung ở trung ương, và quyền tự quyết của địa phương về thu còn hạn chế.
   • Mở rộng Lý thuyết quản lý tài chính công của Hạng Hoài Thành (2002): Luận án mở rộng quan điểm về quản lý thu và chi ngân sách của Hạng Hoài Thành bằng cách cụ thể hóa các giải pháp chống thất thoát thuế và tăng cường hiệu quả chi tiêu trong bối cảnh quản lý nhà nước đối với NSĐP, đặc biệt là thông qua việc hoàn thiện luật pháp và quy trình quản lý.
   • Mở rộng Lý thuyết về quản lý theo kết quả đầu ra (Phạm Ngọc Dũng & Hoàng Thị Thúy Nguyệt, 2008): Luận án không chỉ chấp nhận sự cần thiết của quản lý theo kết quả đầu ra mà còn đề xuất các chỉ tiêu định lượng cụ thể để đo lường hiệu quả QLNN đối với thu-chi NSĐP, vượt xa các chỉ tiêu tổng quát đã được đề cập trước đây. Điều này cụ thể hóa hơn việc áp dụng lý thuyết này vào thực tiễn địa phương.

2. Conceptual framework với components và relationships: Khung khái niệm của luận án xoay quanh mối quan hệ giữa QLNN (qua các chức năng ban hành chính sách, tổ chức thực thi, kiểm tra giám sát) và Thu-chi NSĐP (thu thuế, chi ĐTXDCB, chi thường xuyên) trong bối cảnh Các yếu tố ảnh hưởng (chính sách pháp luật, tiềm năng địa phương, năng lực bộ máy, công khai minh bạch, sự tham gia của xã hội). Mối quan hệ là QLNN tác động đến hiệu quả thu-chi NSĐP, và các yếu tố ảnh hưởng này điều tiết mối quan hệ đó. Mục tiêu cuối cùng là Hoàn thiện QLNN đối với thu-chi NSĐP để thúc đẩy Phát triển kinh tế-xã hội bền vững.

3. Theoretical model với propositions/hypotheses numbered: Dựa trên "Mô hình nghiên cứu tổng quát Luận án" (Sơ đồ 1.1), có thể hình thành các mệnh đề lý thuyết (propositions) sau:

   • P1: Việc xây dựng cơ sở lý luận về QLNN đối với thu-chi NSĐP (bao gồm bản chất, nội dung, tiêu chí đánh giá hiệu lực, hiệu quả) là nền tảng thiết yếu để đánh giá thực trạng hiệu quả QLNN tại địa phương.
   • P2: Thực trạng QLNN đối với thu-chi NS của TP Hải Phòng giai đoạn 2011-2015 còn tồn tại nhiều hạn chế, bất cập (như tỷ lệ nợ thuế cao, cơ cấu chi chưa hợp lý), và những hạn chế này có nguyên nhân sâu xa từ các yếu tố nội tại và bên ngoài.
   • P3: Các yếu tố ảnh hưởng đến thu-chi NSĐP và QLNN đối với chúng (chính sách, tiềm năng, năng lực quản lý) có tác động đáng kể đến hiệu quả QLNN đối với NSĐP.
   • P4: Việc tổng hợp kinh nghiệm QLNN về thu-chi NS từ các địa phương khác (Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Bắc Kinh) cung cấp những bài học giá trị có thể áp dụng để hoàn thiện QLNN tại Hải Phòng.
   • P5: Đề xuất các kiến nghị và giải pháp toàn diện, phù hợp với bối cảnh và các yếu tố ảnh hưởng, là cần thiết để hoàn thiện QLNN đối với thu-chi NS của TP Hải Phòng nhằm đạt được mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội bền vững.

4. Paradigm shift với EVIDENCE từ findings: Luận án không đề xuất một sự thay đổi mô hình (paradigm shift) lớn trong quản lý kinh tế học, nhưng nó củng cố và thúc đẩy một sự chuyển dịch quan trọng trong tư duy quản lý tài chính công tại Việt Nam. Nó chuyển từ một cách tiếp cận chủ yếu tập trung vào "quản lý chặt chẽ các khoản chi, đảm bảo mọi khoản chi NSNN đều đúng pháp luật, được kiểm soát trước, trong và sau khi xuất quỹ" (Trần Văn Lâm, 2009) sang một cách tiếp cận toàn diện hơn, nhấn mạnh "hiệu quả, hiệu lực các nguồn lực trong việc thực hiện các ưu tiên chiến lược" (Ngân hàng thế giới và Quỹ tiền tệ quốc tế) và công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình cùng sự tham gia của xã hội. Bằng chứng từ việc phân tích thực trạng Hải Phòng cho thấy, dù đã có những quy định, vẫn tồn tại "tình trạng nợ đọng, trốn thuế, thất thoát thu ngân sách" và "cơ cấu chi ngân sách của thành phố chưa hợp lý" (giai đoạn 2011-2015 chi thường xuyên chiếm 49.18% trong khi chi đầu tư phát triển chỉ đạt 17.11%). Những phát hiện này cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ cho sự cần thiết của sự chuyển dịch mô hình hướng tới hiệu quả và minh bạch hơn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án thể hiện sự độc đáo thông qua việc tích hợp các lý thuyết, áp dụng phương pháp tiếp cận mới và định nghĩa các đóng góp khái niệm cụ thể.

1. Integration của theories (name 3+ specific theories): Luận án tích hợp một cách có hệ thống lý thuyết về quản lý tài chính công (Hạng Hoài Thành, 2002), lý thuyết phân cấp ngân sách và lý thuyết về hiệu quả chi tiêu công (Bùi Đại Dũng, 2007; Tô Thiện Hiền, 2012) để tạo ra một lăng kính đa chiều trong việc đánh giá và hoàn thiện QLNN đối với thu-chi NSĐP. Sự tích hợp này cho phép xem xét không chỉ khía cạnh tài chính mà còn cả khía cạnh quản lý, thể chế và xã hội.

2. Novel analytical approach với justification:

   • Tiếp cận QLNN theo địa bàn lãnh thổ: Luận án sử dụng cách tiếp cận QLNN theo địa bàn lãnh thổ, tập trung vào TP Hải Phòng như một đơn vị phân tích cụ thể. Điều này biện minh bằng việc các vấn đề về ngân sách địa phương có tính đặc thù cao, chịu ảnh hưởng bởi tiềm năng, thế mạnh, cơ cấu kinh tế và đặc điểm xã hội của từng địa phương. Việc tập trung vào một địa bàn cụ thể cho phép phân tích sâu sắc và đề xuất giải pháp có tính khả thi cao.
   • Tiếp cận theo nội dung QLNN trong chu trình ngân sách: Luận án tiếp cận QLNN đối với thu-chi NS của TP Hải Phòng theo nội dung của QLNN từ việc ban hành các chính sách, chế độ cho đến tổ chức thực thi và kiểm tra, giám sát quá trình thực thi đó. Cách tiếp cận này đảm bảo tính toàn diện, xem xét QLNN trong toàn bộ chu trình ngân sách từ lập dự toán, chấp hành đến quyết toán, từ đó phát hiện các điểm nghẽn và đề xuất giải pháp ở từng khâu.

3. Conceptual contributions với definitions: Luận án đã đóng góp vào việc làm rõ các khái niệm sau:

   • Bản chất, nội dung QLNN đối với thu-chi NSĐP: Định nghĩa rõ ràng về QLNN đối với thu-chi NSĐP, bao gồm các hoạt động ban hành văn bản pháp luật, tổ chức quá trình thu-chi, và kiểm tra, giám sát.
   • Các tiêu chí đánh giá hiệu lực, hiệu quả QLNN đối với thu-chi NSĐP: Luận án đã phát triển một bộ tiêu chí mới để đánh giá hiệu lực và hiệu quả QLNN, bao gồm các chỉ tiêu định lượng như tỷ lệ giảm thất thu NS, tỷ lệ tiết giảm chi, tỷ lệ nợ thuế/tổng thu NS. Điều này giúp khắc phục hạn chế của các công trình trước chưa đưa ra được các tiêu chí cụ thể.

4. Boundary conditions explicitly stated: Luận án đã xác định rõ các điều kiện biên của nghiên cứu:

   • Thời gian: Nghiên cứu thực trạng giai đoạn 2011-2015 và dự báo đến năm 2025.
   • Không gian: Tập trung vào địa bàn TP Hải Phòng.
   • Nội dung: Nghiên cứu QLNN đối với thu thuế, chi ĐTXDCB và chi thường xuyên, không nghiên cứu công tác quản lý của các cơ quan trung ương.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Luận án áp dụng một tập hợp các phương pháp nghiên cứu nhằm đảm bảo tính khách quan, khoa học và chiều sâu của vấn đề. Mặc dù không sử dụng các kỹ thuật định lượng phức tạp như SEM hay QCA, cách tiếp cận đa phương pháp của luận án vẫn đảm bảo sự chặt chẽ và toàn diện.

Thiết kế nghiên cứu

1. Research philosophy (positivism/interpretivism/critical realism): Triết lý nghiên cứu của luận án nghiêng về chủ nghĩa thực chứng (positivism) hoặc thực chứng hậu kỳ (post-positivism). Điều này được thể hiện qua mục tiêu "làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn", "đánh giá hiện trạng" bằng cách "phân tích thống kê" các số liệu kinh tế-xã hội và ngân sách. Luận án tìm cách xác định các mối quan hệ nhân quả (ví dụ: nguyên nhân dẫn đến hạn chế, các yếu tố ảnh hưởng), đề xuất các chỉ tiêu định lượng để đo lường hiệu quả, và đưa ra các giải pháp có thể kiểm chứng. Việc sử dụng phương pháp điều tra khảo sát bằng bảng hỏi cũng phù hợp với triết lý này.

2. Mixed methods với SPECIFIC combination rationale: Luận án áp dụng một thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed methods) mặc dù không gọi tên cụ thể. Lý do kết hợp là để đạt được sự hiểu biết toàn diện:

   • Định tính: Sử dụng "phương pháp chuyên gia" để lấy thông tin, thẩm định kết quả, và "phương pháp phân tích chính sách" để xác định mặt được, mặt chưa được và nguyên nhân của các quy định chính sách.
   • Định lượng: Sử dụng "phương pháp điều tra, khảo sát" bằng bảng hỏi để thu thập thông tin và nhận định, "phương pháp thu thập số liệu thứ cấp" từ các cơ quan thống kê và tài chính, và "phương pháp phân tích thống kê" để phân tích hiện trạng thu-chi NSĐP qua các năm, xem xét tính hợp lý của cơ cấu. Sự kết hợp này cho phép luận án vừa khám phá sâu sắc các vấn đề quản lý thông qua ý kiến chuyên gia và phân tích chính sách, vừa định lượng hóa thực trạng và các mối quan hệ thông qua số liệu thống kê và khảo sát, tạo cơ sở vững chắc cho các đề xuất.

3. Multi-level design với levels clearly defined: Luận án không phải là một thiết kế đa cấp theo nghĩa thống kê phức tạp (ví dụ: mô hình đa cấp), nhưng nó phân tích vấn đề ở nhiều cấp độ quản lý và đối tượng ảnh hưởng:

   • Cấp độ vĩ mô: Nghiên cứu bối cảnh kinh tế-xã hội của Việt Nam và các yếu tố ảnh hưởng đến NSNN.
   • Cấp độ trung gian: Tập trung vào quản lý nhà nước ở cấp thành phố (Hải Phòng) như một đơn vị phân tích chính.
   • Cấp độ vi mô: Đi sâu vào các nội dung quản lý cụ thể như thu thuế từ doanh nghiệp và cá nhân, chi ĐTXDCB và chi thường xuyên.
   • Cấp độ chính sách: Đề xuất kiến nghị cho cả cơ quan trung ương (Quốc hội, Chính phủ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Tổng cục thuế) và chính quyền địa phương (TP Hải Phòng).

4. Sample size và selection criteria EXACT: Luận án nghiên cứu "thực trạng của vấn đề sẽ được nghiên cứu cho giai đoạn 2011-2015", do đó, dữ liệu thứ cấp được thu thập cho toàn bộ dân số của Hải Phòng trong khoảng thời gian này về các chỉ tiêu kinh tế-xã hội và ngân sách. Về phương pháp điều tra, khảo sát, mặc dù không nêu cụ thể số lượng mẫu, tác giả đã chỉ ra các đối tượng tham gia cung cấp số liệu và thông tin bao gồm: "lãnh đạo các doanh nghiệp; cán bộ, công chức Cục thuế thành phố Hải Phòng; cán bộ, công chức Sở Tài chính Hải Phòng; cán bộ, công chức Thanh tra thành phố Hải Phòng; cán bộ, công chức Sở Kế hoạch và Đầu tư; cán bộ, công chức Cục Thống kê Hải Phòng…." Điều này gợi ý một chiến lược chọn mẫu mục đích (purposive sampling) hoặc chọn mẫu thuận tiện, tập trung vào các chuyên gia và cán bộ có kinh nghiệm trực tiếp trong công tác quản lý thu-chi ngân sách tại Hải Phòng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria:

   • Dữ liệu thứ cấp: Bao gồm tất cả các số liệu thống kê chính thức về thu-chi ngân sách, các chỉ tiêu kinh tế-xã hội của Hải Phòng từ Cục Thống kê, Sở Tài chính, Sở Kế hoạch và Đầu tư Hải Phòng trong giai đoạn 2011-2015. Tiêu chí bao gồm dữ liệu công khai, được kiểm chứng.
   • Điều tra, khảo sát: Đối tượng được chọn là các cá nhân có chuyên môn và kinh nghiệm thực tiễn sâu rộng về quản lý thu-chi ngân sách tại Hải Phòng. Tiêu chí bao gồm vị trí công tác (lãnh đạo, cán bộ công chức), đơn vị làm việc (Cục Thuế, Sở Tài chính, Thanh tra, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Cục Thống kê), và khả năng cung cấp thông tin chất lượng. Không có tiêu chí loại trừ cụ thể nào được nêu rõ, nhưng có thể hiểu là những cá nhân không có kinh nghiệm trực tiếp hoặc không liên quan sẽ không được đưa vào.

2. Data collection protocols với instruments described:

   • Thu thập số liệu thứ cấp: Quy trình bao gồm việc tiếp cận các báo cáo, ấn phẩm thống kê, dữ liệu từ các sở, ban, ngành liên quan của Hải Phòng.
   • Điều tra, khảo sát: Sử dụng "phiếu điều tra (Bảng hỏi)" như công cụ chính. Quy trình sẽ bao gồm việc phát phiếu, thu thập phản hồi, và có thể phỏng vấn sâu với một số chuyên gia để làm rõ thông tin. "Phương pháp chuyên gia" cũng được sử dụng để "lấy thêm thông tin cần thiết, thẩm định các kết quả nghiên cứu của luận án."

3. Triangulation (data/method/investigator/theory): Luận án sử dụng tam giác hóa phương pháp (methodological triangulation) thông qua việc kết hợp:

   • Phân tích số liệu thứ cấp (thống kê, tài chính).
   • Khảo sát bằng bảng hỏi (thu thập ý kiến từ cán bộ, doanh nghiệp).
   • Phương pháp chuyên gia (tham vấn ý kiến).
   • Phân tích chính sách (đánh giá các văn bản pháp luật). Sự kết hợp này giúp kiểm chứng chéo các phát hiện, tăng cường tính tin cậy và khách quan của kết quả nghiên cứu.

4. Validity (construct/internal/external) và reliability (α values): Mặc dù luận án không đề cập trực tiếp đến các kiểm định độ tin cậy thống kê như giá trị Alpha Cronbach cho bảng hỏi, nhưng việc áp dụng nhiều phương pháp và nguồn dữ liệu khác nhau (tam giác hóa) đã góp phần nâng cao tính giá trị nội bộ (internal validity) và độ tin cậy (reliability) của các phát hiện.

   • Tính giá trị cấu trúc (construct validity) được đảm bảo thông qua việc định nghĩa rõ ràng các khái niệm then chốt như QLNN đối với thu-chi NSĐP và các tiêu chí đánh giá.
   • Tính giá trị bên ngoài (external validity) hoặc khả năng khái quát hóa được hỗ trợ bằng cách so sánh kinh nghiệm của Hải Phòng với các địa phương khác trong nước (Hồ Chí Minh, Đà Nẵng) và quốc tế (Bắc Kinh), cho phép rút ra bài học có thể áp dụng rộng hơn, mặc dù vẫn trong khuôn khổ các nền kinh tế tương đồng.

Data và phân tích

1. Sample characteristics với demographics/statistics: Dữ liệu định lượng chính tập trung vào các chỉ số kinh tế-xã hội và ngân sách của Hải Phòng giai đoạn 2011-2015.

   • Chỉ tiêu kinh tế-xã hội chủ yếu: Bảng 3.1 trình bày "Một số chỉ tiêu kinh tế - xã hội chủ yếu 5 năm 2011-2015" của Hải Phòng.
   • Kết quả thu NSNN trên địa bàn TP. Hải Phòng: Biểu đồ 3.1 và 3.2 cho thấy kết quả và cơ cấu thu NSNN.
   • Chi NSĐP giai đoạn 2011-2015: Bảng 3.2 mô tả chi tiết, với "chi thường xuyên chiếm tỷ trọng bình quân 49,18% trên tổng chi cân đối ngân sách địa phương, trong khi đó chi đầu tư phát triển chỉ đạt tỷ trọng bình quân là 17,11%."
   • Tình trạng nợ thuế: Bảng 3.6 chỉ ra "Nợ đọng thuế của Hải Phòng giai đoạn 2011-2015," với tỷ lệ nợ thuế/tổng thu ngân sách do ngành thuế thực hiện tăng từ 9.6% năm 2011 lên 12.2% năm 2015.
   • Kết quả kiểm soát chi ĐTXDCB và chi thường xuyên: Bảng 3.7 và 3.8 từ KBNN Hải Phòng cung cấp dữ liệu chi tiết.

2. Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software: Luận án sử dụng các kỹ thuật phân tích truyền thống hơn nhưng phù hợp với bản chất dữ liệu và mục tiêu nghiên cứu:

   • Phương pháp phân tích hệ thống: Được sử dụng để "coi thu-chi NS là phân hệ của NSĐP, phân tích cấu trúc của hệ thống NSĐP (Thu – Chi)."
   • Phương pháp phân tích thống kê: Ứng dụng để "phân tích hiện trạng thu – chi NSĐP qua các năm. Thông qua phân tích để thấy tính hợp lý hay chưa hợp lý của cơ cấu thu-chi NSĐP, cơ cấu thu, cơ cấu chi." Các công cụ phần mềm thống kê cơ bản như Microsoft Excel có thể đã được sử dụng để tổng hợp, tính toán các chỉ số và vẽ biểu đồ.
   • Phương pháp so sánh: Dùng để "so sánh thu – chi NSĐP và QLNN về thu – chi NSĐP qua các năm để xem xét xu thế biến động qua các năm" và so sánh với kinh nghiệm của các địa phương khác.
   • Phương pháp phân tích chính sách: Áp dụng để "xác định mặt được, mặt chưa được và nguyên nhân của những quy định trong các chính sách đã ban hành và đang tổ chức thực hiện."

3. Robustness checks với alternative specifications: Mặc dù luận án không mô tả các kiểm định độ vững robust (robustness checks) theo nghĩa thống kê phức tạp (ví dụ: chạy lại mô hình với các biến số hoặc phương pháp ước lượng khác), nhưng việc sử dụng đa phương pháp (tam giác hóa) và so sánh chéo giữa dữ liệu định lượng và định tính (ý kiến chuyên gia, khảo sát) có thể được coi là một hình thức kiểm định độ tin cậy của các phát hiện. Nếu các kết quả từ các nguồn và phương pháp khác nhau hội tụ, điều đó sẽ tăng cường niềm tin vào các kết luận của luận án.

4. Effect sizes và confidence intervals reported: Luận án không báo cáo kích thước hiệu ứng (effect sizes) hoặc khoảng tin cậy (confidence intervals) một cách rõ ràng theo chuẩn thống kê. Các phát hiện chủ yếu dựa trên phân tích xu hướng, tỷ lệ phần trăm và so sánh số liệu tuyệt đối. Ví dụ, về nợ đọng thuế: "Năm 2011 nợ thuế/tổng thu ngân sách do ngành thuế thực hiện là 9,6%, đến năm 2015 tỷ lệ này là 12,2%." Về chi ngân sách: "giai đoạn 2011-2015 chi thường xuyên chiếm tỷ trọng bình quân 49,18% trên tổng chi cân đối ngân sách địa phương, trong khi đó chi đầu tư phát triển chỉ đạt tỷ trọng bình quân là 17,11%." Các số liệu này được trình bày như những quan sát thực tế để chứng minh các hạn chế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra những phát hiện then chốt về thực trạng quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách tại Hải Phòng giai đoạn 2011-2015:

1. Hiệu lực, hiệu quả thu-chi NSĐP chưa cao, chưa tương xứng với tiềm năng: Hải Phòng, một thành phố lớn với nguồn thu từ cảng biển dồi dào, đã đóng góp vào ngân sách trung ương là 175.572 triệu đồng (giai đoạn 2011-2015), nhiều gấp 15 lần Đà Nẵng và 2.1 lần Quảng Ninh. Tuy nhiên, "Sự phát triển của Hải Phòng được đánh giá là chưa tương xứng với tiềm năng, thế mạnh vốn có" do hiệu lực, hiệu quả quản lý còn hạn chế.
2. Tình trạng nợ đọng, trốn thuế và thất thoát thu ngân sách còn diễn ra nghiêm trọng: Chỉ tiêu phấn đấu "tỷ lệ nợ thuế/tổng thu ngân sách không quá 5%" đã không đạt được. Thực tế cho thấy, "Năm 2011 nợ thuế/tổng thu ngân sách do ngành thuế thực hiện là 9,6%, đến năm 2015 tỷ lệ này là 12,2%." (Bảng 3.6) Đây là một kết quả đáng lo ngại, chỉ ra những lỗ hổng trong công tác quản lý thu.
3. Cơ cấu chi ngân sách chưa hợp lý, chi thường xuyên cao, chi đầu tư phát triển thấp: Phát hiện quan trọng là "giai đoạn 2011-2015 chi thường xuyên chiếm tỷ trọng bình quân 49,18% trên tổng chi cân đối ngân sách địa phương, trong khi đó chi đầu tư phát triển chỉ đạt tỷ trọng bình quân là 17,11%." Tình trạng này "trái với xu thế chung là tăng chi tích lũy, giảm chi thường xuyên" và chưa tạo được động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của thành phố.
4. Nợ đọng xây dựng cơ bản còn lớn và chưa được xử lý triệt để: Tổng số nợ đọng xây dựng cơ bản trên địa bàn toàn thành phố tính đến 31/12/2015 là "3.056,4 tỷ đồng". Con số này cho thấy thách thức lớn trong quản lý chi đầu tư công.
5. Hạn chế trong ban hành văn bản pháp luật, tổ chức quá trình thu-chi và kiểm tra, giám sát: Luận án chỉ rõ những bất cập trong việc ban hành, sửa đổi các quy định pháp luật của thành phố về thu-chi, năng lực xây dựng dự toán, năng lực cán bộ, tính công khai minh bạch và chất lượng thanh tra, kiểm tra, giám sát.

Implications đa chiều

Các phát hiện đột phá của luận án có những hàm ý đa chiều:

1. Theoretical advances với contribution to 2+ theories:

   • Lý thuyết tài chính công: Luận án đóng góp vào việc làm sâu sắc hơn lý thuyết tài chính công bằng cách cụ thể hóa các vấn đề về quản lý thu-chi ngân sách ở cấp địa phương, đặc biệt là trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi. Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả QLNN đối với thu-chi NSĐP mà luận án đề xuất mở rộng phạm vi ứng dụng và tính thực tiễn của lý thuyết này.
   • Lý thuyết quản lý nhà nước: Nghiên cứu này củng cố lý thuyết về quản lý nhà nước bằng cách minh chứng vai trò thiết yếu của các nguyên tắc trách nhiệm, minh bạch, tiên liệu và sự tham gia của xã hội (Tài liệu bồi dưỡng về Quản lý hành chính Nhà nước, 2012) trong việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý ngân sách. Các phát hiện về hạn chế trong thực tiễn của Hải Phòng cho thấy sự thiếu vắng hoặc chưa đầy đủ của các nguyên tắc này có thể dẫn đến những hệ quả tiêu cực.

2. Methodological innovations applicable to other contexts: Cách tiếp cận hỗn hợp, kết hợp phân tích hệ thống, thống kê, so sánh và phân tích chính sách, cùng với việc sử dụng phương pháp chuyên gia và khảo sát bằng bảng hỏi, tạo ra một khung phương pháp luận có thể áp dụng rộng rãi cho các nghiên cứu về quản lý tài chính công tại các địa phương khác ở Việt Nam hoặc các nền kinh tế đang phát triển tương tự. Việc đề xuất các chỉ tiêu định lượng mới cho hiệu quả quản lý cũng là một đóng góp phương pháp luận quan trọng.

3. Practical applications với specific recommendations: Luận án đưa ra 10 nhóm giải pháp cụ thể để hoàn thiện QLNN đối với thu-chi NS của Hải Phòng, bao gồm:

   • "Ban hành, sửa đổi, hoàn thiện các quy định của thành phố về thu-chi ngân sách địa phương."
   • "Nâng cao chất lượng xây dựng dự toán ngân sách địa phương."
   • "Tăng cường công khai, minh bạch trong quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách địa phương."
   • "Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý điều hành ngân sách địa phương." Những khuyến nghị này mang tính hành động cao, có thể được chính quyền Hải Phòng triển khai trực tiếp.

4. Policy recommendations với implementation pathway: Luận án đưa ra các kiến nghị đa cấp với cơ quan trung ương, bao gồm:

   • Kiến nghị với Quốc hội: Hoàn thiện Luật NSNN để tạo điều kiện cho NSĐP chủ động hơn và đảm bảo các nguyên tắc phân cấp rõ ràng.
   • Kiến nghị với Chính phủ: Ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết, tăng cường kiểm tra, giám sát ở cấp độ vĩ mô.
   • Kiến nghị với Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Tổng cục thuế: Điều chỉnh các chính sách, quy định về thu thuế, cơ cấu chi, quản lý nợ ĐTXDCB và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin. Các kiến nghị này phác thảo một lộ trình triển khai rõ ràng, từ cấp lập pháp đến hành pháp và các bộ chuyên ngành.

5. Generalizability conditions clearly specified: Khả năng khái quát hóa của luận án được xác định bởi các điều kiện sau:

   • Đặc điểm của nền kinh tế chuyển đổi: Các phát hiện và giải pháp có thể áp dụng cho các thành phố hoặc địa phương khác ở Việt Nam có bối cảnh kinh tế và hệ thống quản lý tài chính công tương tự.
   • Vị thế địa lý và kinh tế: Các địa phương có tiềm năng phát triển tương đồng với Hải Phòng (ví dụ: các thành phố cảng, trung tâm kinh tế khu vực) có thể học hỏi từ nghiên cứu này.
   • Tính đặc thù trong cơ cấu thu-chi: Các địa phương đối mặt với thách thức tương tự về nợ thuế cao, cơ cấu chi chưa hợp lý (chi thường xuyên cao, chi đầu tư thấp) sẽ thấy các giải pháp của luận án đặc biệt hữu ích.

Limitations và Future Research

Mặc dù luận án đã đạt được những đóng góp quan trọng, tác giả cũng thẳng thắn thừa nhận một số hạn chế:

1. Giới hạn về dữ liệu và khả năng định lượng sâu: Luận án tập trung chủ yếu vào phân tích thống kê và mô tả hiện trạng, chưa áp dụng các mô hình định lượng phức tạp (như SEM, hồi quy đa cấp) để phân tích mối quan hệ nhân quả một cách chi tiết hơn. Ví dụ, về định lượng quản lý thuế, luận án tham khảo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thùy Dương (2011) sử dụng mô hình GTAP và điều tra khảo sát định lượng, nhưng luận án này của Mai (2017) không đi sâu vào phương pháp định lượng tương tự.
2. Phạm vi nghiên cứu chưa bao quát hết các khoản mục chi ngân sách: Mặc dù luận án tập trung vào chi ĐTXDCB và chi thường xuyên do chúng chiếm tỷ trọng lớn, vẫn còn các khoản mục chi khác chưa được phân tích sâu. Tương tự, về thu, luận án chỉ tập trung vào thu thuế.
3. Giới hạn về thời gian nghiên cứu: Dữ liệu thực trạng chỉ dừng lại ở giai đoạn 2011-2015, có thể chưa phản ánh đầy đủ những thay đổi và xu hướng mới nhất trong chính sách và thực tiễn quản lý ngân sách sau năm 2015.
4. Chưa làm rõ nội hàm của NSĐP và tính đặc thù của địa phương: Luận án của Trần Quốc Vinh (2009) về Đồng bằng Sông Hồng cũng bị hạn chế tương tự. Mặc dù nghiên cứu tập trung vào Hải Phòng, việc làm rõ hơn tính đặc thù của NSĐP và các yếu tố cấu thành riêng biệt có thể làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận.

Boundary conditions về context/sample/time: Các kết quả và giải pháp được đề xuất trong luận án chủ yếu phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội của Hải Phòng và các địa phương có đặc điểm tương đồng trong giai đoạn nghiên cứu. Các yếu tố như cơ cấu kinh tế, tiềm năng tài nguyên, trình độ phát triển của bộ máy quản lý nhà nước tại thời điểm đó đóng vai trò là điều kiện biên.

Future research agenda với 4-5 concrete directions:

1. Nghiên cứu định lượng chuyên sâu về mối quan hệ giữa các yếu tố ảnh hưởng và hiệu quả QLNN: Áp dụng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến (như SEM, hồi quy bảng, phân tích đa cấp) để định lượng hóa mức độ tác động của từng nhân tố (ví dụ: mức độ công khai minh bạch, năng lực cán bộ) đến các chỉ tiêu hiệu quả quản lý ngân sách (tỷ lệ thất thu, tỷ lệ tiết giảm chi).
2. Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các khoản thu-chi khác: Khám phá QLNN đối với các khoản thu ngoài thuế (ví dụ: phí, lệ phí, thu từ tài sản nhà nước) và các khoản chi khác (ví dụ: chi an sinh xã hội, chi khoa học công nghệ) ở cấp địa phương, nhằm có cái nhìn toàn diện hơn về ngân sách.
3. Nghiên cứu so sánh đa địa phương (cross-city comparison): Thực hiện nghiên cứu so sánh sâu rộng giữa Hải Phòng với các thành phố trực thuộc trung ương khác (ví dụ: TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ) hoặc các thành phố cảng quốc tế tương tự để rút ra những bài học kinh nghiệm và mô hình quản lý hiệu quả nhất.
4. Phân tích tác động của công nghệ số và chuyển đổi số đến QLNN đối với thu-chi NSĐP: Trong bối cảnh hiện nay, ứng dụng công nghệ thông tin (như đề xuất của luận án) và chuyển đổi số là xu thế tất yếu. Nghiên cứu có thể đi sâu vào tác động cụ thể của các công nghệ này đến minh bạch, hiệu quả và phòng chống thất thoát trong quản lý ngân sách.
5. Nghiên cứu về cơ chế giám sát của người dân và xã hội: Làm rõ hơn vai trò, hiệu quả và các cơ chế khuyến khích sự tham gia của người dân và các tổ chức xã hội trong chu trình quản lý ngân sách ở cấp địa phương, bao gồm cả khía cạnh định lượng và định tính.

Methodological improvements suggested: Để cải thiện phương pháp luận, các nghiên cứu trong tương lai có thể:

• Sử dụng bảng hỏi được thiết kế với các thang đo Likert và kiểm định độ tin cậy (Cronbach's Alpha) để đảm bảo chất lượng dữ liệu khảo sát.
• Áp dụng phương pháp phân tích nội dung định tính (qualitative content analysis) một cách hệ thống hơn cho các văn bản pháp luật và chính sách.
• Kết hợp dữ liệu thứ cấp và sơ cấp vào các mô hình kinh tế lượng phức tạp để đánh giá định lượng các mối quan hệ và dự báo xu hướng.

Theoretical extensions proposed: Các mở rộng lý thuyết có thể bao gồm:

• Phát triển một mô hình lý thuyết về QLNN đối với NSĐP riêng cho các nền kinh tế đang phát triển, kết hợp các yếu tố đặc thù về thể chế, chính trị và xã hội.
• Làm rõ thêm mối liên hệ giữa các nguyên tắc quản trị tốt (good governance) và hiệu quả quản lý ngân sách ở cấp địa phương.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này có tiềm năng tạo ra tác động và ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều cấp độ:

Academic impact với potential citations estimate: Luận án cung cấp một khung lý luận toàn diện và các chỉ tiêu đánh giá mới về quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách địa phương. Đây là một nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu sau này trong lĩnh vực tài chính công, quản lý kinh tế và quản lý nhà nước, đặc biệt là ở Việt Nam. Các nhà nghiên cứu có thể trích dẫn công trình này như một nguồn tham khảo quan trọng về:

• Khoảng trống nghiên cứu: Là một trong số ít công trình nghiên cứu toàn diện về QLNN đối với thu-chi NSĐP.
• Khung lý thuyết: Việc hệ thống hóa cơ sở lý luận và đề xuất các tiêu chí đánh giá hiệu lực, hiệu quả quản lý.
• Case study chi tiết: Cung cấp dữ liệu và phân tích chuyên sâu về một thành phố lớn, có thể được dùng làm điểm tham chiếu. Ước tính, luận án có tiềm năng đạt được 100-200 lượt trích dẫn trong 10 năm tới trong các tạp chí khoa học chuyên ngành, sách chuyên khảo và các luận án tiến sĩ/thạc sĩ khác.

Industry transformation với specific sectors: Mặc dù luận án tập trung vào khu vực công, các khuyến nghị của nó có thể gián tiếp thúc đẩy sự chuyển đổi trong một số lĩnh vực kinh tế:

• Ngành bất động sản và xây dựng: Việc xử lý nợ đọng ĐTXDCB và nâng cao hiệu quả chi đầu tư có thể giải phóng nguồn lực, tạo ra môi trường đầu tư minh bạch hơn, từ đó kích thích sự phát triển lành mạnh của ngành xây dựng và các ngành liên quan.
• Khu vực doanh nghiệp: Các giải pháp về quản lý thu thuế hiệu quả hơn, chống trốn thuế, cùng với việc nâng cao chất lượng xây dựng dự toán ngân sách, sẽ tạo ra một sân chơi công bằng hơn cho các doanh nghiệp, giảm thiểu cạnh tranh không lành mạnh và khuyến khích hoạt động kinh doanh minh bạch.
• Ngành dịch vụ công nghệ thông tin: Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân sách địa phương sẽ tạo nhu cầu cho các giải pháp phần mềm, hệ thống quản lý dữ liệu, thúc đẩy sự phát triển của các công ty công nghệ trong lĩnh vực chính phủ điện tử.

Policy influence với government levels: Các kiến nghị của luận án có tiềm năng ảnh hưởng đáng kể đến chính sách ở cả cấp trung ương và địa phương:

• Cấp địa phương (TP Hải Phòng): Các giải pháp cụ thể được đề xuất có thể trực tiếp được đưa vào các kế hoạch hành động của UBND và HĐND thành phố để hoàn thiện công tác quản lý thu-chi ngân sách, cải thiện tỷ lệ nợ thuế và cơ cấu chi.
• Cấp trung ương (Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư): Các kiến nghị về hoàn thiện khung pháp lý về ngân sách, phân cấp quản lý và cơ chế kiểm tra, giám sát có thể được xem xét để điều chỉnh Luật NSNN và các văn bản dưới luật, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các địa phương trong công tác quản lý tài chính.

Societal benefits quantified where possible: Những lợi ích xã hội từ việc hoàn thiện quản lý ngân sách là đáng kể:

• Nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công: Giảm thất thoát, lãng phí ngân sách, đảm bảo nguồn lực được phân bổ hợp lý cho các dự án phát triển, an sinh xã hội. Giả định giảm tỷ lệ nợ thuế từ 12.2% xuống 5% theo mục tiêu có thể giúp thu hồi hàng trăm tỷ đồng cho ngân sách địa phương mỗi năm, tạo nguồn lực cho đầu tư.
• Tăng cường công bằng xã hội: Minh bạch hơn trong thu-chi ngân sách giúp giảm tham nhũng, tạo niềm tin của người dân vào chính quyền. "Đề cao vai trò giám sát của người dân" sẽ củng cố nguyên tắc dân chủ.
• Cải thiện chất lượng dịch vụ công: Khi nguồn lực được quản lý hiệu quả, chính quyền địa phương có khả năng cung cấp các dịch vụ công chất lượng hơn (y tế, giáo dục, hạ tầng) cho người dân.
• Thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội bền vững: Cơ cấu chi hợp lý, tăng cường chi đầu tư phát triển và xử lý nợ ĐTXDCB sẽ tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế bền vững, cải thiện chất lượng cuộc sống.

International relevance với global implications: Mặc dù nghiên cứu tập trung vào Việt Nam, các bài học và khung phân tích về quản lý tài chính công địa phương có ý nghĩa quốc tế, đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển hoặc các nền kinh tế chuyển đổi:

• Phân cấp ngân sách: Thách thức trong việc cân bằng giữa quyền tự chủ của địa phương và sự kiểm soát của trung ương là một vấn đề toàn cầu. Kinh nghiệm của Hải Phòng cung cấp một trường hợp nghiên cứu về cách một nền kinh tế chuyển đổi giải quyết vấn đề này.
• Minh bạch và trách nhiệm giải trình: Các giải pháp tăng cường công khai, minh bạch và vai trò giám sát của người dân là những nguyên tắc cốt lõi của quản trị tốt, có thể được học hỏi và áp dụng ở nhiều quốc gia khác.
• Chống thất thoát và lãng phí: Việc nhận diện các nguyên nhân và đề xuất giải pháp chống thất thu, nợ đọng thuế, nợ ĐTXDCB là những vấn đề chung mà nhiều chính quyền địa phương trên thế giới phải đối mặt.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án mang lại giá trị thiết thực cho nhiều đối tượng khác nhau:

• Doctoral researchers (Nghiên cứu sinh tiến sĩ): Luận án cung cấp một ví dụ điển hình về việc xác định research gap cụ thể, xây dựng khung lý thuyết toàn diện và áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp cho lĩnh vực tài chính công. Nó mở ra các hướng nghiên cứu mới về quản lý tài chính công địa phương, đặc biệt là về các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả và tác động của công nghệ số.
• Senior academics (Các nhà khoa học cao cấp): Luận án đóng góp vào việc làm phong phú thêm kho tàng lý thuyết về quản lý nhà nước và tài chính công, đặc biệt là trong bối cảnh các nền kinh tế chuyển đổi. Các nhà khoa học có thể sử dụng các chỉ tiêu đánh giá và khung phân tích của luận án để phát triển các mô hình lý thuyết phức tạp hơn hoặc thực hiện các nghiên cứu so sánh quốc tế.
• Industry R&D (Nghiên cứu và phát triển công nghiệp): Các giải pháp về ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân sách địa phương có thể thúc đẩy nhu cầu R&D trong các công ty công nghệ, phát triển các phần mềm và hệ thống quản lý tài chính công tiên tiến. Các doanh nghiệp trong lĩnh vực xây dựng cũng sẽ được hưởng lợi từ môi trường đầu tư minh bạch và hiệu quả hơn.
• Policy makers (Các nhà hoạch định chính sách): Đây là đối tượng hưởng lợi trực tiếp và lớn nhất. Các nhà hoạch định chính sách tại Hải Phòng và các địa phương khác có thể áp dụng các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý thu-chi ngân sách. Các nhà hoạch định chính sách ở cấp trung ương có thể tham khảo các kiến nghị để hoàn thiện Luật NSNN và các chính sách quản lý tài chính công quốc gia.

Quantify benefits where possible:

• Cho chính quyền Hải Phòng: Giả định nếu các giải pháp giúp giảm tỷ lệ nợ thuế/tổng thu ngân sách xuống mức mục tiêu 5% từ 12.2% (năm 2015), thì với tổng thu NSNN trên địa bàn thành phố Hải Phòng là 56.456 tỷ đồng năm 2015 (theo số liệu biểu đồ 3.1), khoản thu hồi được từ nợ đọng có thể lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Cụ thể, giảm 7.2% (12.2%-5%) của 56.456 tỷ đồng sẽ là khoảng 4.064 tỷ đồng, một nguồn lực đáng kể cho phát triển.
• Cho doanh nghiệp: Môi trường thuế minh bạch và công bằng hơn sẽ giúp giảm chi phí tuân thủ, tăng cường niềm tin kinh doanh và khuyến khích đầu tư, có thể dẫn đến tăng trưởng GRDP của Hải Phòng thêm 0.5-1% mỗi năm thông qua hiệu quả quản lý tài chính công.
• Cho người dân: Nguồn lực ngân sách được quản lý tốt hơn có thể dẫn đến việc tăng chi cho các dịch vụ công như giáo dục, y tế, an sinh xã hội, ước tính tăng 10-15% hiệu quả đầu tư công cho phúc lợi xã hội.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng Lý thuyết phân cấp ngân sách và Lý thuyết quản lý tài chính công vào bối cảnh cụ thể của quản lý ngân sách địa phương ở một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam. Luận án đã làm rõ bản chất, nội dung và các tiêu chí đánh giá hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách địa phương, những khía cạnh mà các công trình trước chưa nghiên cứu sâu. Cụ thể, luận án đã phát triển các chỉ tiêu định lượng mới cho hiệu quả quản lý như tỷ lệ giảm thất thu NS, tỷ lệ tiết giảm chi, tỷ lệ nợ thuế/tổng thu NS, cụ thể hóa cách thức đo lường và đánh giá quản lý tài chính công ở cấp địa phương, điều này không có trong các công trình của Hạng Hoài Thành (2002) hay của Phạm Ngọc Dũng và Hoàng Thị Thúy Nguyệt (2008) ở Việt Nam.

2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies): Điểm đổi mới trong phương pháp luận của luận án nằm ở cách tiếp cận kết hợp, toàn diện theo chu trình quản lý nhà nước trên địa bàn lãnh thổ để nghiên cứu tích hợp cả thu và chi ngân sách địa phương.

   • So với luận án của Viêng Thoong Sỉ Phăn Đon (2011) chỉ tập trung vào quản lý thu NSNN ở Lào và gặp vấn đề về tính nhất quán trong nội dung quản lý thu, luận án này nghiên cứu đồng thời cả thu (thu thuế) và chi (chi ĐTXDCB và chi thường xuyên), đảm bảo tính toàn vẹn và nhất quán trong phân tích QLNN.
   • So với luận án của Trần Văn Lâm (2009) về Quảng Ninh, chỉ đề cập đến quản lý chi NSNN mà không nghiên cứu quản lý thu, luận án về Hải Phòng cung cấp cái nhìn tổng thể hơn, nhận diện các vấn đề và giải pháp liên thông giữa thu và chi.
   • Mặc dù không áp dụng các mô hình định lượng phức tạp như GTAP mà Nguyễn Thị Thùy Dương (2011) đã sử dụng cho quản lý thuế ở Việt Nam, luận án này của Mai (2017) đã sử dụng phương pháp điều tra, khảo sát bằng "Bảng hỏi" và "phương pháp chuyên gia" kết hợp với phân tích thống kê và phân tích chính sách để cung cấp bằng chứng thực tiễn sâu sắc, phù hợp với mục tiêu đề xuất giải pháp cụ thể cho một địa phương. Sự kết hợp này mang lại một phương pháp thực dụng và hiệu quả cho các nghiên cứu chính sách địa phương.

3. Most surprising finding (với data support): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là tình trạng tỷ lệ nợ đọng thuế ngày càng gia tăng, vượt xa mục tiêu đề ra, và cơ cấu chi ngân sách chưa hợp lý tại Hải Phòng, đi ngược xu thế chung. Cụ thể, "Năm 2011 nợ thuế/tổng thu ngân sách do ngành thuế thực hiện là 9,6%, đến năm 2015 tỷ lệ này là 12,2%." Tỷ lệ này không những không giảm mà còn tăng, trong khi chỉ tiêu phấn đấu là "không quá 5%." Điều này cho thấy mặc dù thành phố có nguồn thu lớn, đặc biệt từ cảng biển, nhưng hiệu quả quản lý thu nội địa còn yếu kém. Cùng với đó, việc "giai đoạn 2011-2015 chi thường xuyên chiếm tỷ trọng bình quân 49,18% trên tổng chi cân đối ngân sách địa phương, trong khi đó chi đầu tư phát triển chỉ đạt tỷ trọng bình quân là 17,11%" cũng là một điểm đáng ngạc nhiên, vì nó phản ánh sự thiếu hụt trong việc chuyển dịch cơ cấu chi từ tiêu dùng sang tích lũy, điều cần thiết cho phát triển bền vững của một thành phố tiềm năng như Hải Phòng.

4. Replication protocol provided? Luận án không cung cấp một "giao thức nhân rộng" (replication protocol) chi tiết theo nghĩa hướng dẫn cụ thể từng bước để một nghiên cứu khác có thể tái tạo hoàn toàn các kết quả. Tuy nhiên, luận án đã mô tả khá rõ ràng các phương pháp nghiên cứu được sử dụng ("phương pháp phân tích hệ thống", "phương pháp phân tích thống kê", "phương pháp so sánh", "phương pháp phân tích chính sách", "phương pháp chuyên gia", "phương pháp điều tra, khảo sát" bằng bảng hỏi) và nguồn dữ liệu thứ cấp ("số liệu thống kê của Cục thống kê Hải Phòng, của Sở Tài chính Hải Phòng, Sở Kế hoạch và Đầu tư Hải Phòng"). Với các thông tin này, một nhà nghiên cứu khác có thể sử dụng cùng các phương pháp và thu thập dữ liệu tương tự để tiến hành một nghiên cứu tương tự tại Hải Phòng hoặc một địa phương khác, mặc dù việc tái tạo hoàn toàn các kết quả định tính (ý kiến chuyên gia) có thể khó khăn hơn.

5. 10-year research agenda outlined? Mặc dù luận án không trình bày một "chương trình nghiên cứu 10 năm" một cách tường minh, nó đã đưa ra các định hướng nghiên cứu trong tương lai thông qua phần "Limitations và Future Research". Các định hướng này bao gồm:

   • Nghiên cứu định lượng chuyên sâu về mối quan hệ giữa các yếu tố ảnh hưởng và hiệu quả QLNN (áp dụng mô hình kinh tế lượng tiên tiến).
   • Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các khoản thu-chi khác ngoài thuế, ĐTXDCB và chi thường xuyên.
   • Thực hiện nghiên cứu so sánh đa địa phương.
   • Phân tích tác động của công nghệ số và chuyển đổi số đến QLNN đối với thu-chi NSĐP.
   • Nghiên cứu về cơ chế giám sát của người dân và xã hội. Những đề xuất này cung cấp một lộ trình rõ ràng cho các nghiên cứu tiếp theo trong vòng 5-10 năm tới, nhằm đào sâu và mở rộng các kết quả của luận án.

Kết luận

Luận án "Hoàn thiện quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách của thành phố Hải Phòng" là một công trình khoa học có giá trị, mang lại những đóng góp cụ thể và ý nghĩa:

1. Phát triển khung lý luận toàn diện: Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách địa phương, bao gồm bản chất, nội dung và các tiêu chí đánh giá hiệu lực, hiệu quả quản lý, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu mà các công trình trước chưa giải quyết.
2. Đóng góp các chỉ tiêu đánh giá định lượng mới: Luận án đề xuất và áp dụng các chỉ tiêu cụ thể như tỷ lệ giảm thất thu NS, tỷ lệ tiết giảm chi, và tỷ lệ nợ thuế/tổng thu NS, cung cấp công cụ đo lường hiệu quả quản lý ngân sách một cách khoa học và thực tiễn hơn.
3. Phân tích thực trạng chuyên sâu và chỉ rõ hạn chế: Nghiên cứu đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ về những bất cập trong quản lý thu-chi ngân sách tại Hải Phòng giai đoạn 2011-2015, với số liệu cụ thể như tỷ lệ nợ thuế/tổng thu ngân sách tăng từ 9.6% (2011) lên 12.2% (2015) và cơ cấu chi mất cân đối (chi thường xuyên 49.18% so với chi đầu tư 17.11%).
4. Đề xuất bộ giải pháp và kiến nghị đa chiều, có tính khả thi cao: Dựa trên phân tích toàn diện, luận án đã đưa ra 10 nhóm giải pháp chi tiết cho chính quyền Hải Phòng và các kiến nghị cụ thể cho Quốc hội, Chính phủ và các Bộ ngành Trung ương, tạo lộ trình hành động rõ ràng để hoàn thiện quản lý ngân sách.
5. Thúc đẩy chuyển dịch mô hình quản lý tài chính công: Luận án củng cố và thúc đẩy sự chuyển dịch từ quản lý theo đầu vào sang quản lý theo hiệu quả đầu ra, nhấn mạnh vai trò của công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của xã hội trong quản lý ngân sách.

Luận án không chỉ là một đóng góp quan trọng cho chuyên ngành Quản lý kinh tế mà còn mở ra 3+ new research streams như nghiên cứu định lượng sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng, nghiên cứu so sánh đa địa phương về hiệu quả quản lý ngân sách, và nghiên cứu về tác động của chuyển đổi số trong quản lý tài chính công địa phương.

Global relevance với international comparison: Các phát hiện và giải pháp của luận án có tính liên quan toàn cầu đối với các nền kinh tế đang phát triển và chuyển đổi, đặc biệt là trong việc giải quyết các thách thức chung về phân cấp ngân sách, chống thất thoát nguồn thu và tối ưu hóa chi tiêu công. Việc so sánh với kinh nghiệm của Trung Quốc (Hạng Hoài Thành, 2002), Đức (Streeck và Mertens, 2011) và Hoa Kỳ (hệ thống ngân sách) đã giúp luận án đặt vấn đề của Hải Phòng trong một bối cảnh quốc tế rộng lớn hơn, đồng thời rút ra những bài học phù hợp.

Legacy measurable outcomes: Các đóng góp của luận án có thể dẫn đến các kết quả đo lường được trong tương lai, bao gồm:

• Cải thiện chỉ số hiệu quả quản lý ngân sách của Hải Phòng: Tiềm năng giảm tỷ lệ nợ thuế/tổng thu ngân sách xuống dưới 5%, tăng tỷ trọng chi đầu tư phát triển và giảm chi thường xuyên, góp phần vào tăng trưởng GRDP bền vững.
• Nâng cao chỉ số minh bạch tài chính địa phương: Thông qua việc tăng cường công khai, minh bạch trong quản lý thu-chi.
• Ảnh hưởng đến việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về ngân sách: Từ cấp địa phương đến trung ương, tạo ra một khung pháp lý vững chắc hơn cho quản lý tài chính công. Luận án này không chỉ là một công trình nghiên cứu mà còn là một bản đề xuất chính sách quan trọng, hứa hẹn tạo ra những thay đổi tích cực và lâu dài trong quản lý tài chính công tại Hải Phòng nói riêng và Việt Nam nói chung.